مەهاباد قەرەداخی ده‌ڵێی ده‌ست بۆ پشکۆ ده‌به‌م
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

مەهاباد قەرەداخی ده‌ڵێی ده‌ست بۆ پشکۆ ده‌به‌م

 

که‌ ژن هه‌ستی خۆی ده‌رده‌بڕێت، پیاو ده‌حه‌په‌سێت.
ڤیرگینیا ۆڵف

 

ئه‌ده‌بی ژنانه‌
ده‌ق وه‌ک چۆن نهێنییه‌کانی نووسه‌ره‌که‌ی ده‌درکێنێت، هه‌ر وا وه‌ڵامی پرسیاری: (نووسه‌ری تێکست نێره‌ یان مێ؟)یش ده‌داته‌وه‌. که‌سایه‌تیی هه‌موو نووسه‌رێک به‌ هۆی به‌رهه‌مه‌کانییه‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌، (سه‌یفی ده‌وله‌ ماسکه‌، موته‌ننه‌بی باسی خۆی ده‌کات، ئه‌وه‌ نێتشه‌ خۆیه‌تی ده‌په‌یڤێت‌ نه‌ک زه‌راده‌شت، پێغه‌مبه‌ر له‌ گۆڕێدا نییه‌، جوبران خه‌لیل خۆی پێغه‌مبه‌ره‌که‌یه‌.)(١) (نه‌ورۆز)ی قاره‌مانی چیرۆکی (کۆچ)ی (مه‌هاباد قه‌ره‌داخی)یش، خودی نووسه‌ر خۆیه‌تی. (شاعیر نه‌ک هه‌ر له‌و وشه‌نادایه‌ که‌ ده‌یاننووسێت، به‌ڵکوو له‌و شوێنانه‌ی لاپه‌ڕه‌کانیشدایه که‌ به‌ سپییه‌تی ده‌مێننه‌وه‌.)(٢) ڤیرگینیا ۆڵف ده‌ڵێت: (نووسینی هه‌موو ژنێک هه‌میشه‌ ژنانه‌یه‌، ناتوانێت ژنانه‌ نه‌بێت، به‌ڵام مه‌به‌ست له‌ ژنانه‌ چییه‌؟ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسه،‌ گه‌لێک دژواره‌.) لای شۆشانا فێڵمان، (فێمینیست ئه‌و که‌سه‌ نییه‌، دژی پیاو ده‌په‌یڤێت، ئه‌و که‌سەیه‌ که‌ به‌ زمانێک ده‌دوێت، جیا له‌و گوتاره‌ی ڕوانینی پیاو به‌رجه‌سته‌ ده‌کات.)(٣)

گواره‌ و ملوانکه‌م بۆ چییه‌
با له‌ ئه‌ستێره‌یش جوانتر بن،
هه‌مووی ده‌که‌م به‌ قوربانی
ئه‌و چرپه‌یه‌ی خۆی هه‌ڵواسی به‌ گوێچکه‌مدا.(٤)
نه‌جیبه‌ ئه‌حمه‌د

له‌ من زیاتر ئه‌م تفه‌نگه‌ باوه‌ش ده‌گری
نه‌ ده‌توانێ ماچت بکات،
نه‌ منداڵێ بخاته‌وه‌.(٥)
دڵسۆز حه‌مه

که‌ له‌ خه‌و ڕابووم
ده‌موچاوم ناشۆم،
تا ئاونگی ماچه‌کانت
له‌سه‌ر گۆنام، گوڵ و
له‌سه‌ر لێوم، خۆنچه‌ و
له‌سه‌ر چاوم، دوو ئه‌ستێره‌ بگرن.(٦)
شیرین کاف

(مه‌هاباد قه‌ره‌داخی)یش ده‌ڵێت:
ئاسمان ده‌سماڵه‌ شینه‌که‌ی کۆڵی منه‌
کوردستانم وه‌ک جلی بووکێنیی خۆم
تیا داناوه‌ و
هه‌وار هه‌وار له‌گه‌ڵ خۆمدا ده‌یگێڕم.

یان ده‌بێژێت:
دارستان!
کام لقت ده‌که‌یته‌ قردێله‌ بۆ ڕۆحم؟(٧)

یان:
هاوڕێ زامت له‌ من که‌وێ،
منی سه‌رتاپا بریندار،
هاوڕێ ژانت له‌ من که‌وێ
منی لێوانلێو له‌ ئازار.(٨)

ڕه‌خنه‌گری فێمینیست ئه‌و لایه‌نانه‌ ده‌بینێت که‌ ژنانه‌ن و هیچ ڕێبازێکی ڕه‌خنه‌ییی دیکه‌، بایه‌خی پێ نه‌داون. ڕه‌خنه‌گری فێمینیست له‌ ڕوانگه‌ی ژنه‌وه‌ له‌ ده‌ق ده‌ڕوانێت و پێی وایه‌ وه‌ک چۆن نووسینی ژنانه‌ هه‌یه‌، هه‌ر وا خوێندنه‌وه‌ی ژنانە‌یش هه‌یه‌. ڕه‌خنه‌گره‌ فرۆیدی و (لاکان)ییه‌کانیش وای بۆ ده‌چن، ژن تێڕوانینی جیاواز و زمانی تایبه‌تی هه‌یه‌.(٩)

ژن هه‌یه‌، گوایه‌ له‌بری ژنی بێده‌نگ ده‌په‌یڤێت، که‌چی وه‌ک ژن قسه‌ ناکات، پیاوانه‌ ده‌دوێت، یان زۆر ژن که‌ ده‌نووسن، هاوزه‌مان به‌ دوو زمان ده‌په‌یڤن، زمانێک که‌ تایبه‌ته‌ به‌ خۆیان و یه‌کێکی دیکه‌، که‌ زمانی زاڵی پیاوانه‌. زمانی نووسینی ژن، هێشتا زمانێکی دیله‌، ئه‌و ژنه‌ی به‌ زمانێکی ئازاد نانووسێت، هه‌قه‌ باسی جیاوازیی نێوان زمانی ژن و پیاو نه‌کات. زۆر خاتوونه‌نووسه‌ر، مێبوونیان به‌ کۆسپ و لایه‌نی لاوازی خۆیان ده‌زانن، مه‌هاباد قه‌ره‌داخی به‌ ته‌وسێکی پڕ حه‌سره‌ته‌وه‌ ده‌ڵێت:
تاوانی به‌فر سپێتی و
هی گیا سه‌وزێتی و
هی من کچێتییه‌.(١٠)

خانمه‌ شاعیری سوێدی ئێدیت سوێده‌رگران (١٨٩٢ - ١٩٢٣) ده‌ڵێت:
من ژن نیم،
نه‌ مێم نه‌ نێر،
نه‌ ماسیم نه‌ تۆڕ،
نه‌ گڕم، نه‌ ئاو.

ئایا شاعیر ده‌توانێت به‌ زمانێکی هاوبه‌ش بنووسێت؟ زمانێک نه‌ مێیانه‌ بێت، نه‌ نێرانه‌؟ لای کارۆلین بۆرک، له‌ تیۆریی فێمینیزمدا، زمان ده‌که‌وێته‌ سه‌نته‌ره‌وه‌، چونکه‌ ژن له‌ کاتی په‌یڤین و نووسیندا، خۆی ده‌خوڵقێنیت و ناچار ده‌بێت به‌ زمانێک بێته‌ گۆ که‌ له‌ زمانێکی نامۆ ده‌چێت، زمانێک که‌ ته‌نانه‌ت خۆیشی پێی ئاشنا نییه‌. گرفت ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ زمان به‌شی ده‌ربڕینی خولیاکانی ژن ناکات، ئه‌وه‌یه‌ مێ بواری نه‌دراوه‌، سوود له‌ توانای زمان وه‌ربگرێت و ناچار کراوه‌ بێده‌نگ بێت. له‌ به‌رواردێکدا له‌ نێوان خۆی و (جیمس جۆیس)دا، ڤیرگینیا ۆڵف ده‌ڵێت: (که‌ ژن هه‌ستی خۆی ده‌رده‌بڕێت، پیاو ده‌حه‌په‌سێت.)(١١)
ڕاهیبه‌ بووم
کاهینه‌ درۆزنه‌کان
ده‌ستیان بۆ درێژ ده‌کردم.(*)

پیاو که‌ ده‌نووسێت بیرکردنه‌وه‌ی باوکی به‌ سه‌ریدا زاڵه‌ و دایکی فه‌رامۆش ده‌کات، به‌ڵام ژن با له‌ژێر کاریگه‌رییه‌تیی دایکیشیدا بێت، که‌ ده‌نووسێت، باوکی هه‌ر له‌ یاده‌.
ڕه‌نگه‌ مه‌مکه‌کانم شاخ بن،
پڕ بن له‌ به‌رده‌قاره‌مان.(١٢)

ئاشکراترین جیاوازی له‌ نێوان ژن و پیاودا، جیاوازیی نێوان له‌شی مێ و نێره‌، هه‌ر ئه‌م جیاوازییه‌یشه‌ وه‌ک هه‌وێنی ده‌سه‌ڵاتداریی پیاو و بێده‌سه‌ڵاتیی ژن به‌گه‌ڕ خراوه‌، به‌ڵام جیاوازیی نێوان ئه‌ده‌بی پیاوانه‌ و ئه‌ده‌بی ژنانه‌، له‌ جیاوازیی بیۆلۆگیی نێوان (نێر و مێ)وه‌ سه‌رچاوه‌ ناگرێت، جیاوازییه‌که‌، کریستیان ڕۆشه‌فۆرت گوته‌نی ئه‌وه‌یه‌: (ئه‌ده‌بی ژنانه‌ وڵاتێکه‌ داگیرکراو، ئه‌ده‌بی پیاوانه‌ وڵاتێکه‌ داگیرکار.) ئه‌ده‌بی پیاوانه‌ باخێکه‌ له‌ناو شاردا، ئه‌ده‌بی ژنانه‌ زوونێکه‌ له‌و کێوانه‌ و ته‌نیا ژنان خۆیان، به‌و زوونه‌ ئاشنان، هه‌ر بۆیه‌ به‌چاوپۆشین له‌ کات و شوێن، ئه‌زموونێکی هاوبه‌ش، ژنانی نووسه‌ر پێکه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌.(١٣)

وه‌ره‌ یاره‌ ئاگرینه‌که‌م
پێش ئه‌وه‌ی بکوژێیته‌وه‌
ماچێکی ئاویت بکه‌م،
پێش ئه‌وه‌ی ببم به‌ هه‌ڵم،
تیشکه‌ ماچێکم بکه‌!

ئه‌وانه‌ی وای بۆ ده‌چن، به‌ردی بناغه‌ی گوتاری ژنانه‌، هێنانه‌ قسه‌ی جه‌سته‌یه‌، به‌ هه‌ڵه‌دا ده‌چن، چونکه‌ نووسین ده‌نگێکی خوداییه‌، له‌ ناخه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێت و هاواری ڕۆحه‌، نه‌ک له‌ش.

له‌ کولتووری بابسالاریدا، (ژن چونکه‌ که‌معه‌قڵه‌، ناتوانێت وه‌ڵامی پرسیاره‌کانی پیاو بداته‌وه‌. پیاوی عاقڵ له‌ ڕسته‌ بێماناکانی ژن تێناگات، به‌ڵام ژنان سه‌ره‌ڕای که‌معه‌قڵیشیان له‌ یه‌کدی تێده‌گه‌ن.)(١٤) هه‌ر له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌، هونه‌ر له‌ (خووی نێر)ه‌وه‌، هاتووه، ژنبوون خه‌وشه‌ و داهێنان ته‌نیا کاری پیاوه‌، چونکه‌ قه‌ڵه‌‌مه‌که‌یشی وه‌ک ئه‌ندامی نێرینه‌ی خاوه‌نی هێزی خوڵقاندنه‌. هه‌ر له‌و دیده‌ پیاوانه‌یه‌وه، مێینه‌ی نموونه‌یی، نه‌رم و نیان، لاواز، گوێڕایه‌ڵ و زمانلووسه‌، له‌ ڕووی سیاسییشه‌وه‌ پاسیڤه‌ و که‌سێکه‌ هه‌میشه‌ پێویستی به‌ پیاوێکه‌ بیپارێزێت ‌و هه‌ر ژنێکیش که‌ویی نه‌بێت، له‌ ده‌وروبه‌ر بێئاگایه‌.(١٥)

وه‌ک چۆن ناوبانگی زۆر شاعیری کورد به‌ شیعری سیاسییه‌وه‌ به‌نده‌، له‌وانه‌: حاجی قادری کۆیی، بێکه‌س، کامه‌ران موکری و عه‌بدوڵڵا په‌شێو، هه‌ر وایش گه‌له‌ک شاعیر و نووسه‌ر به‌وه‌ به‌ناوبانگن که‌ له‌بری ژن ده‌نووسن، داکۆکیی لێ ده‌که‌ن و بۆ یاخیبوون هانی ده‌ده‌ن، وه‌ک نیزار قه‌بانی و شیرزاد حه‌سه‌ن؛ به‌ڵام ئایا پیاو با شاره‌زایانه‌یش به‌ ناخی ئافره‌تدا ڕۆ بچێت و لێزانانه‌یش خه‌م و خولیاکانی به‌رجه‌سته‌ بکات، ده‌توانێت ببیته‌ زمانحاڵی ژن؟

قاره‌مانگه‌لی به‌شێکی گرنگ له‌ شیعره‌کانی نیزار قه‌بانی له‌ ژن پێک دێن و هه‌ندێکجار هێنده‌ی ژن، ژنانه‌ ده‌په‌یڤێت. به‌ پێی لێکدانه‌وه‌ی فرۆید هه‌ر گرووپێک سه‌رۆکێکیان هه‌بووه‌ که‌ سێکسکردنی بۆ خۆی حه‌ڵاڵ و بۆ ئه‌ندامانی گرووپه‌که‌ی حه‌رام کردووه‌، بۆیه‌ ئه‌وانیش ڕقیان لێ هه‌ڵگرتووه‌ و له‌ پێناوی کوشتنیدا یه‌کیان گرتووه‌. تاوانی باوککوشتن به‌وجۆره‌ سه‌ری هه‌ڵداوه‌ و هه‌ر له‌گه‌ڵ کوشتنی باوکه‌که‌یشدا، گرووپه‌که‌ هه‌ستیان به‌ تاوانباری کردووه‌، پاشگه‌ز بوونه‌ته‌وه‌، ویژدانیان ئازاری داون و قینیان له‌ خۆیان بووه‌ته‌وه‌.(١٦) شێرزاد حه‌سه‌ن له‌ نۆڤلێتی (حه‌سار)دا، ئه‌و لێکدانه‌وه‌یه‌ی فرۆید به‌رجه‌سته‌ ده‌کات و له‌ کورته‌چیرۆکی (که‌ڵه‌کوڕان و ئاسکه‌کچان)یشدا،(١٧) له‌به‌ر ڕۆشناییی بۆچوونه‌کانی (ولیه‌م ڕایش)دا، ڕابوونێکی جنسی که‌ به‌ تێکشکان دوایی دێت، به‌رپا ده‌کات. شێرزاد حه‌سه‌ن، له‌و دوو چیرۆکه‌ و له ‌گه‌لێک به‌رهه‌می دیکه‌یدا، ئازار و ئاره‌زووه‌کانی ژن ده‌هێنێته‌ گۆ، به‌ڵام وه‌ک چۆن ده‌قێکی عه‌ره‌بی با نووسه‌ره‌که‌یشی کورد بێت، هه‌ر ده‌که‌وێته‌ ژێر ڕه‌شماڵی ئه‌ده‌بی عه‌ره‌بییه‌وه‌، ئه‌و ده‌قانه‌ی نیزار قه‌بانی و شێرزاد حه‌سه‌نیش، با له‌ سه‌نگه‌ری ژنیشه‌وه‌ نووسرابێتن، به‌ڵام چونکه‌ له‌ ده‌روونی ژنه‌وه‌ نه‌نووسراون، هه‌ر ده‌ربڕی گوتاری پیاوانه‌ن، نه‌ک ژنانه‌.

زمانی شیعری
خوێنه‌ری شیعره‌کانی فرۆیدینگ، نیڵس فێرلین و دان ئه‌نده‌رسۆن، بۆ تێگه‌ییشتن له‌ مه‌به‌ستی ئه‌و شاعیره‌ سوێدییانه‌، دووچاری دژواری نابێت، به‌ڵام گوننار ئیکه‌لوێف به‌ ئاسانی خۆی به‌ ده‌سته‌وه‌ نادات.(١٨) له‌ شیعری عه‌ره‌بیشدا، نیزار قه‌بانی ڕووی ده‌می له‌ خه‌ڵکێکی زۆره، به‌ڵام ته‌نیا هه‌ڵبژارده‌یه‌کی که‌م له‌ شیعره‌ سه‌خت و قووڵه‌کانی ئه‌دونیس تێده‌گه‌ن، ئاخر بۆ ئه‌وه‌ی خوێنه‌ر له‌ شیعری ئه‌دونیس تێبگات، ده‌بێت: (١) شاره‌زای که‌له‌پووری عه‌ره‌بی بێت، هه‌ر له‌ شیعر، په‌خشان و ڕه‌خنه‌وه‌، تا قورئان و گوته‌کانی په‌یامهێن. (٢) ئاشنای مێژووی دونیا بێت، چ هی کۆن و چ نوێ. (٣) ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر زمان، رێزمان و ڕه‌وانبێژیی عه‌ره‌بیدا بشکێت.(١٩) ئه‌گه‌ر نا ڕه‌نگه‌ (سارای نه‌جد)ی لێ ببێت به‌ (سه‌یاره‌ی نه‌جده‌!)(٢٠) هه‌ر بۆیه‌ حه‌للاجیش ده‌ڵێت: (ئه‌وی شاره‌زای نیشانه‌کانمان نه‌بێت، له‌ ده‌ربڕینه‌کانمان تێناگات.)

مه‌هاباد قه‌ره‌داخی ده‌ڵێت:
من زه‌مینێکم ده‌ویست
گوێ له‌ ڕازی په‌لکه‌گیایه‌ک بگرێت و
سکاڵای گه‌ڵایه‌ک بخوێنێته‌وه‌.(٢١)
یان ده‌بێژێت:
با زه‌وی بوه‌ستێ و
وه‌ک گالیسکه‌یه‌کی ته‌رم هه‌ڵگرتوو رانه‌بوورێ.(٢٢)
یان:
ده‌گه‌ڕێم و تابووتی خۆم له‌سه‌ر شانه‌.

له‌ شیعری باڵادا، وشه‌، زاراوه‌، سیمبۆڵ و وێنه‌ شیعرییه‌کان هه‌ڵگری تاقه‌ مانایه‌کی دیاریکراو نین، به‌ڵکوو ئاماژه‌ بۆ گه‌لێک تێڕوانین و بۆچوونی مه‌عریفی و فه‌لسه‌فی ده‌که‌ن. ئاو دوور له‌ شیعر، شله‌یه‌کی بێ تام و ڕه‌نگ و بۆنه‌، به‌ڵام له‌ دێڕه‌شیعرێکدا ده‌شێت چه‌ندان لێکدانه‌وه‌ هه‌ڵبگرێت، له‌ شیعردا ده‌گونجێت، مرواری: فرمێسک، به‌رد: دڵ، مانگ: ڕوو، نێرگز: چاو بێت، ئه‌مه‌یش هێڵی جیاکه‌ره‌وه‌ی نێوان زمان شیعری و ناشیعرییه‌. له‌ زمانی زانستدا، وشه‌ یه‌ک مانای دیاریکراوی هه‌یه‌، له‌ شیعردا نیشانه‌ (دال) چه‌ندان مه‌به‌ستی (مه‌دلوول) هه‌یه‌.(٢٣) نیشانه‌ نه‌ک هه‌ر ده‌شێت لای دوو که‌س، دوو مه‌به‌ستی جیاوازی هه‌بێت، به‌ڵکوو ده‌شێت لای هه‌مان که‌س، له‌ دوو کاتی جیاوازدا، دوو مه‌به‌ستی جیاوازی هه‌بێت، بۆیه‌ مه‌هاباد قه‌ره‌داخی، کاتێک له‌ په‌راوێزدا، مانای هه‌ندێک سیمبۆڵ و وشه‌ی لێک داوه‌ته‌وه‌،(**) زیانی به‌ شیعره‌کانی گه‌یاندووه‌، چونکه‌ ڕه‌واندنه‌وه‌ی ته‌مومژ له‌ ده‌وری کرۆکی شیعر، ساغکردنه‌وه‌ی مه‌به‌ست و به‌ ده‌سته‌وه‌دانی مانا، له‌ لایه‌ن خودی شاعیره‌وه‌، جگه‌ له‌وه‌ی گوڵی گه‌شی شیعر، له‌ سیسبوون و وه‌رین نزیک ده‌خه‌نه‌وه‌، سووک سه‌رنجدانی ئاستی ڕۆشنبیریی خوێنه‌ریشه‌.

مه‌هاباد قه‌ره‌داخی ده‌ڵێت:
قه‌ڵا قایمه‌کانی متمانه‌ هه‌ره‌سیان هێنا.

مانگ زمانی نه‌پژابوو،
ئه‌ستێره‌ پێی نه‌گرتبوو.(٢٤)

فیشه‌کێک چه‌پکێک دڵ
ده‌دا له‌ په‌رچه‌می تفه‌نگ.(٢٥)

مه‌جاز (خوازه‌) ده‌رگا له‌سه‌ر حه‌قیقه‌ت ده‌کاته‌وه‌، شاعیر حه‌قیقه‌ت دیاری ناکات، ئاماژه‌ی بۆ ده‌کات، بۆیه‌ ئه‌وه‌ کاری شاعیر نییه‌، سنووری نێوان مانای ڕاسته‌قینه‌ و مانای مه‌جازیی نێوان وشه‌کان ببه‌زێنێت. شاعیر له‌ ڕێی په‌نابردنه‌ به‌ر خوازه‌وه‌، خۆی له‌ ڕاسته‌وخۆیی ده‌پارێزێت، لێکدانه‌وه‌ی خوازه‌کان، گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ ڕاسته‌خۆیی.

شیعری باڵا باسی فه‌لسه‌فه‌ ناکات، به‌ڵکوو خوێنه‌ر ناچاری تێڕامانی فه‌لسه‌فی ده‌کات و پرسیاری فه‌لسه‌فیی له‌کن ده‌ورووژێنێت. ئه‌دونیس یه‌کێکه‌ له‌و شاعیرانه‌ی، خوێنه‌ر بۆ پرسیاری فه‌لسه‌فی کردن، هان ده‌دات، هه‌رچه‌نده‌ شیعره‌کانی خوێندنه‌وه‌یه‌کی فه‌لسه‌فییانه‌ی جیهان نین.(٢٦) ئه‌و شاعیره‌ی مه‌به‌سته‌کانی خۆی شی بکاته‌وه‌، وه‌ڵامی پرسیاره‌کانی خۆی ده‌داته‌وه‌، ئه‌مه‌یش وه‌ک سووتاندنی باڵی شیعر وایه‌. جه‌لاله‌ددینی ڕوومی (١٢٠٧ - ١٢٧٣) له‌ شیعره‌ باڵاکانیدا، داوامان لێ ده‌کات به‌ وردی و قووڵی، سه‌رنجی ناخی خۆمان بده‌ین، به‌ دوای خودی خۆماندا بگه‌ڕێین و هه‌وڵی ناسینی خودی خۆمان بده‌ین. (ڕۆبیرت فیلیپس)ی شاعیری هاوچه‌رخی ئه‌مریکایی ده‌ڵێت: (جه‌لاله‌ددینی ڕوومی ئه‌و شاعیره‌ نائاسایییه‌، هه‌ر ئه‌و پرسیارانه‌ی ده‌ورووژاند که‌ ئێمه‌ ئێستا ده‌یانکه‌ین، به‌ره‌و ڕووی ئه‌و گرفتانه‌ ده‌بووه‌وه‌ که‌ ئێستا به‌ره‌و ڕووی ئێمه‌ بوونه‌ته‌وه‌،) ئه‌وه‌ بۆیه‌ سه‌دان ساڵ به‌سه‌ر مه‌رگیدا تێپه‌ڕیوه‌ و شیعره‌کانی هه‌ر زیندوون.

مه‌هاباد قه‌ره‌داخی ده‌ڵێت:
هه‌موو ئێواره‌یه‌ک له‌ قووڵایی ئه‌ستێره‌یه‌کدا
خۆم حه‌شار ده‌ده‌م و ده‌گه‌م به‌ ڕۆحت.(٢٧)
یان:
گیان فراوانیی گه‌ردوون هه‌ڵده‌مژێ.
یان:
له‌ بانیژه‌ی شیعرێکمه‌وه‌
ته‌ماشای گه‌ردوون ده‌که‌م.(٢٨)

شیعری عیرفانی به‌ په‌نابردنه‌ به‌ر هه‌ندێک زاراوه‌ی سۆفییانه‌ نایه‌ته‌ دی، تێڕوانینی سۆفییانه‌، شیعری سۆفییانه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنێت. (زمانی سۆفییانه‌ زمانێکی شیعرییه‌، تێیدا هه‌موو شتێک له‌ سیمبۆڵ ده‌چێت، هه‌موو شتێک خودی خۆیه‌تی و شتێکی دیکه‌یشه‌، وه‌ک نموونه‌: دڵبه‌ر ده‌شێت سه‌راب، گوڵ یان خودا بێت.)(٢٩)

ئه‌دونیس ده‌ڵێت:
وڵاتی من ئه‌و هه‌وره‌یه‌
که‌ زاده‌ی هه‌ڵمی زه‌ریاچه‌ی
هۆنراوه‌یه‌،

ئیف بۆنفوا ده‌بێژێت:
وشه‌کانیش وه‌کوو ئاسمان
بێ سه‌ره‌تان،
بێ کۆتایین،
که‌چی له‌ناکاو هه‌موویان
له‌ناو گۆمێکی بچووکدا
گه‌ش گه‌ش دیارن.

ئه‌و دوو شاعیره‌ بێ ئه‌وه‌ی ده‌ست به‌ داوێنی وشه‌گه‌لی له‌ بابه‌تی: فه‌نا، زوهد، وه‌جد، ته‌جه‌للا...ه‌وه‌ بگرن، باڵاترین وێنه‌ی شیعریی سۆفیانه‌یان کێشاوه‌. ئه‌و دوو شاعیره‌یش وه‌ک محێدینی عه‌ره‌بی، سه‌رقاڵی ئه‌وه‌ن ئاماژه‌ بۆ ئه‌و ڕاستییه‌ بکه‌ن که‌ (خۆشه‌ویستی ئه‌و تاقه‌ ئایینه‌یه‌، کینه‌ و ناکۆکی له‌ نێوان سه‌راپای خه‌ڵکدا ناهێڵێت.)(٣٠)

په‌خشانه‌شیعر .. ڕووباره‌شیعر
شیعر ته‌نیا به‌ به‌کارهێنانی زاراوه‌ی نوێ نابێته‌ شیعری هاوچه‌رخ. شیعری نوێ بت ده‌شکێنێت، تابوو ناناسێت و به‌ گژ واقیعدا ده‌چێته‌وه‌. له‌ ڕسته‌ی شیعریی نوێدا، وشه‌کان سه‌رباز نین، بۆ پشکنینی به‌یانیان ڕێز کرابن، وشه‌کان به‌ چاوپۆشین له‌ سووک تێڕوانینی خوێنه‌ری ده‌سته‌مۆ و هه‌ڵچوونی ڕه‌خنه‌گری له‌ قوڕی واقیعی باودا چه‌قیو، سه‌ما ده‌که‌ن، وشه‌کان له‌ژێر باری دژواری کولتووری دێریندا، ڕه‌نگی مردوویان لێ نه‌نیشتووه‌، زرپ و زیندوون، ناناڵێنن، گۆرانی ده‌ڵێن. شیعر به‌وه‌ نابێته‌ نوێ، شته‌ کۆنه‌کان له‌ شێوه‌ی تازه‌دا بڵێینه‌وه‌، ستایشکردنی حیزب، هه‌ر پێداهه‌ڵدانی خێڵه، با به‌ شیعری ستوونی نه‌بێت و به‌ په‌خشانه‌شیعریش بێت.‌ مه‌هاباد قه‌ره‌داخی ده‌ڵێت:

گڵکۆکان ئه‌و لانکه‌ ئه‌زه‌لییانه‌ن
پڕن له‌ ڕۆحی کۆرپه‌،
لانکه‌کان ئه‌و تابووته‌ شکاوانه‌ن
پڕن له‌ جه‌سته‌ی پیر.(٣١)
یان:
گۆزه‌ی کاره‌ساته‌کان کونن
ئه‌و ناوه‌یان
خه‌ڵتانی ڕووداو کردووه‌.(٣٢)

شیعر ده‌شێت چه‌ند جارێک بیخوێنینه‌وه‌، شیعار به‌ یه‌ک جار لێی تێر ده‌بین. شیعر ده‌شێت هه‌ر جاره‌ی شتێکی نوێی تێدا بدۆزینه‌وه‌، شیعار هه‌ر خۆی کاوێژ ده‌کاته‌وه‌. شیعر پێویستی به‌ لێ ڕامان و به‌ قووڵی تێڕوانینه‌، شیعار سه‌رنجدانێکی ڕووکه‌شی به‌سه‌. له‌ ڕوانگه‌ی (ڕۆڵاند بارت)ه‌وه‌، دوو جۆر ده‌ق هه‌یه‌:
Readable
ئه‌و جۆره‌ ده‌قه‌یه‌، دوای یه‌ک جار خوێندنه‌وه‌، له‌به‌ر چاوی خوێنه‌ر ده‌که‌وێت و جارێکی دیکه‌ ناگه‌ڕێته‌وه‌ لای.
Writeable
خوێنه‌ر چه‌ند جارێک ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ لای و هه‌ر جاره‌ی به‌ جۆرێکی نوێ ده‌یخوێنێته‌وه‌، یان به‌ قه‌ولی ڕۆڵاند بارت ده‌ینووسیته‌وه‌.(٣٣)

زمانی شیعری نوێ، ده‌بێت خۆی له‌ چه‌وریی ڕه‌وانبێژیی دێرین ڕزگار بکات و له‌ هه‌ناوی گه‌رموگوڕی ئه‌مڕۆوه‌ سه‌رهه‌ڵبدات. به‌ زمانێکی کۆت و پێوه‌ند کراو، نه‌ باسی ئازادی ده‌کرێت و نه‌ شیعری نوێیش ده‌نووسرێت. ئه‌دونیس ده‌ڵێت: (شیعر بۆ ئازادکردنی مانا، چ پێویستی به‌ کۆت و زنجیره‌؟) نوێکردنه‌وه‌، لاساییکردنه‌وه‌ی ئه‌و شاعیره‌ عه‌ره‌بانه‌ نییه‌ که‌ لاسایی شه‌پۆله‌ شیعرییه‌کانی ڕۆژئاوا ده‌که‌نه‌وه‌. تازه‌گه‌ری ده‌ستبه‌ردان نییه‌ له‌ شیعری ستوونی و کێشی خۆماڵی، تازه‌گه‌ری به‌ پله‌ی یه‌که‌م، پێوه‌ندیی به‌ ڕوانینی نوێوه‌ هه‌یه‌.

شیعری نوێ، شیعرێکه‌ خاوێن، ته‌پوتۆزی به‌رهه‌می شاعیرانی دیکه‌ی لێ نه‌نیشتووه، باخێکه‌ له‌ گژوگیای زیانه‌خرۆ پاکژ کراوه‌ته‌وه‌ و شه‌یدای گۆڵمه‌زنانه‌وه‌ و ناوبانگ په‌یداکردن نییه‌، له‌ ڕێی سه‌رکێشیی هه‌رزه‌کارانه‌ و هاتوهاواره‌وه‌.‌ شیعری نوێ، ناسکه‌ وه‌ک په‌ڕه‌ی گوڵ، به‌ پێچه‌وانه‌ی ڕێڕه‌وی ڕووبار‌ مه‌له‌ ده‌کات و ڕووی له‌ شوێنه‌ مه‌ترسیداره‌کانه‌، چاره‌سه‌ری ئایدۆلۆجییانه‌ په‌سه‌ند ناکات و له‌به‌رده‌م سوڵتانی یه‌قیندا، شمشێری گومان هه‌ڵده‌کێشێت.


مه‌هاباد قه‌ره‌داخی ده‌ڵێت:

باران له‌ ده‌روازه‌ی دێبه‌ری ڕۆحدا
ده‌رۆزه‌ی تنۆکێ ئاو ده‌کات،
ئاگردانی ئامێز
له‌ تاراوگه‌ ده‌ڕچێ و
لێوه‌کان کاڵبوونه‌وه‌ی ماچ تۆمار ده‌که‌ن.(٣٤)

که‌ڵه‌که‌بوونی دیمه‌نه‌کان یه‌کێکه‌ له‌ ڕووکاره‌کانی شیعری نوێ، به‌ تایبه‌تی له‌ شیعری بازنه‌ییدا. په‌خشانه‌شیعر گه‌لێک جار ڕووباره‌شیعره‌ و که‌ ده‌ستی پێ کرد، تا کۆتایی وه‌ستانی بۆ نییه‌ و هه‌ر خوڕه‌ی دێت، هه‌ر بۆیه‌ هێنده‌ گوێ به‌ خاڵبه‌ندی نادات. په‌خشانه‌شیعر کورت و چڕه‌، به‌ هێمنی بۆ یه‌ک خوێنه‌ر ده‌دوێت، پێویستی به‌ قیژه‌ نییه‌ و به‌ شکاندنی سنووره‌کانی نێوان شیعر و په‌خشان، ئه‌و ورده‌کارییانه‌ به‌سه‌ر ده‌کاته‌وه‌ که‌ پشتگوێ خراون.

په‌خشانه‌شیعر کێش فه‌رامۆش ناکات، به‌ڵام کێشه‌ ته‌قلیدییه‌کانیش ڕه‌چاو ناکات. کێشی په‌خشانه‌شیعر وه‌ک سه‌مفۆنیا جۆراوجۆره‌، پشت به‌ تاقه‌ ڕسته‌یه‌کی موزیکایی نابه‌ستێت. یه‌کێک له‌ نیشانه‌کانی په‌خشانه‌شیعر، ڕیتمه‌که‌یه‌تی، هه‌ر چی ئیقاعی هه‌بوو شیعر نییه‌، به‌ڵام هه‌ر چی شیعره‌، ده‌بێت ڕه‌زمی هه‌بێت، هه‌میشه‌ ده‌ڵێین دیجله‌ و فورات، ناڵێین فورات و دیجله‌، ئایا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دیجله‌ له‌ فورات گرنگتره‌؟ نا، چونکه‌ وا له‌سه‌ر زار خۆشتره‌. شیعر هه‌میشه‌ ده‌بێت، ئه‌م یاسا نه‌گۆڕه‌ ڕه‌چاو بکات. فه‌رلین ده‌ڵێت: (موزیکی گوته‌کان، له‌ ماناکانیان گرنگتره‌،)

شیعری پووچ
(ئه‌وی پێی وابێت به‌ نووسینی قسه‌ی پووچ و بێمانا، ده‌قێکی عه‌به‌سییانه‌ ده‌نووسێت، ئه‌وه‌ ته‌نیا تێکستێکی پووچ و بێمانا ده‌نووسێت.)(٣٥) سامۆێل بێکیت قسه‌ی بێمانای نه‌کردووه‌، باسی بێمانایی ژیانی کردووه‌. (نایلۆن له‌ ئاوریشم تازه‌تره‌، به‌ڵام ئاوریشم جوانتره‌. ته‌نه‌که‌ له‌ زێڕ نوێتره‌، به‌ڵام زێڕ بایه‌خدارتره‌.) ده‌قه‌ پووچ و بێماناکانی ئه‌و (شاعیرانه‌ی) پشتیان کردووه‌ته‌ خوێنه‌ر، له‌چاو ئاوریشمی شیعری (نالی)دا نایلۆنن و به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ زێڕی شیعری (گۆران)دا، ته‌نه‌که‌ن. ته‌نیا ئه‌وانه‌ ده‌توانن ده‌قی نوێ به‌رهه‌م بهێنن که‌ شاره‌زای ئه‌ده‌بی دێرینن. ئه‌وی ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر زمانێکدا نه‌شکێت، چۆن ده‌توانێت داهێنانی تێدا بکات؟ گۆران که‌ ده‌قی نوێی به‌ زمانێکی نوێ نووسیوه‌، به‌ زمانه‌ دێرینه‌که‌یش ده‌قی مه‌زنی وه‌ک (تاوێ نه‌گه‌ڕا چه‌رخی موخالیف به‌ حسابم)ی به‌رهه‌م هێناوه‌ که‌ هاوباڵای شیعره‌ هه‌ره‌ که‌ڵه‌گه‌ته‌کانی ئه‌ده‌بی دێرینه‌. ئه‌وی به‌ ته‌واوی شاره‌زای بونیادێکی کۆن نه‌بێت، ناتوانێت نوێی بکاته‌وه‌. ئه‌مه‌ یاسایه‌ و نه‌ک هه‌ر زمان و ئه‌ده‌ب، هه‌موو بوارێک ده‌گرێته‌وه‌. مه‌هاباد قه‌ره‌داخی شیعری بێمانا نانووسێت، به‌ڵام هه‌ندێک جار دێڕ یان وشه‌ له‌توپه‌ت ده‌کات. که‌ سه‌عدی یوسف (واقفه‌) به‌م شێوه‌یه‌ ده‌نووسێت:
و
ا
ق
ف
ه‌ (٣٦)
مه‌به‌ستی ئه‌وه‌یه‌ وێنه‌ی ڕاوه‌ستان به‌ حه‌رفه‌کان بکێشێت، به‌ڵام ئاخۆ مه‌هاباد قه‌رداخی به‌ چ مه‌به‌ستێک وشه‌ی
نا
ما
نه‌
و
ێ،(٣٧) پارچه پارچه‌ ده‌کات؟

گۆران پێی وابوو، ئه‌گه‌ر بێ ده‌ستکاری شیعره‌ کۆنه‌کانی بڵاو بکاته‌وه‌، یاریده‌ی ئه‌وانه‌ ده‌دات که‌ لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر مێژووی ئه‌ده‌ب و گه‌شه‌کردنی زمانی کوردی ده‌که‌ن.(٣٨) بریا گۆرانیش وه‌کوو واڵت وایتمان سڵی له‌ جوانترکردنی شیعره‌کانی نه‌کردباوه‌. شاعیر خۆی بڕیار ده‌دات بۆ زۆربه‌ ده‌نووسێت یان بۆ هه‌ڵبژارده‌، به‌ڵام پێویسته‌ بۆ خوێنه‌ر بنووسێت نه‌ک بۆ ڕه‌خنه‌گر. منی خوێنه‌ر ئه‌وه‌م به‌ لاوه‌ گرنگه‌، ده‌قێکی جوان بخوێنمه‌وه‌، به‌ چاوپۆشین له‌ مێژووی له‌ دایکبوونی. هه‌ندێک ده‌قی گۆران، هه‌رچه‌نده‌ بوونه‌ته‌ هۆی سه‌رخستنی ژماره‌ی لاپه‌ڕه‌ی دیوانه‌که‌ی، به‌ڵام له‌ بایه‌خی هونه‌ریی ئه‌و شاعیره‌ مه‌زنه‌یان دابه‌زاندووه‌. ده‌شێت (مه‌هاباد قه‌ره‌داخی)یش‌ وه‌ک گه‌لێک شاعیری دیکه‌ی کورد، له‌ژێر کاریگه‌رییه‌تیی ئه‌و تێزه‌ی (گۆران)دا بووبێت، ئه‌گه‌ر نا زۆر له‌ شیعره‌کانی سه‌ره‌تای ده‌ستپێکردنی فه‌رامۆش ده‌کرد، یان سه‌رله‌نوێ ده‌ینووسینه‌وه‌.

چونکه‌ بارانی شیعری مه‌هاباد قه‌ره‌داخی که‌ دایکرد دره‌نگ خۆش ده‌کاته‌وه‌، بۆیه‌ هه‌ندێک جار خۆی دووباره‌ ده‌کاته‌وه‌. له‌ شیعری (کاریته‌)دا ده‌ڵێت: (فرمێسکی قه‌ترانی به‌ نیگامدا داده‌چۆڕا، گوتم ڕه‌نگه‌ گلێنه‌م بێ، هه‌ڵبوه‌رێ. ل١٧٩ی پانۆراما) له‌ شیعری (سێ نزا)یشدا که‌ هاوتا ئه‌سعه‌د کردوویه‌ به‌ گۆرانی، ده‌بێژێت: (نه‌ک هه‌ر ئه‌شک، هه‌ردوو گلێنه‌ی چاویشت هه‌ڵده‌وه‌رێ. ل١٧٨ی پانۆراما) له‌ شیعری شاخ کێڵگه‌ی گه‌نمه‌شامییه‌دا ده‌ڵێت: بروسکه‌ فلاشه‌ و ئاسمان وێنه‌ی ئه‌م هه‌نگاوه‌ کۆچه‌ره‌ ده‌گرێ.(ل٥٤) له‌ چیرۆکی (کۆچ)یشدا هه‌مان وێنه‌ی شیعری دووباره‌ ده‌کاته‌وه‌. (بروسکه‌ فلاشه‌ و خوا وێنه‌ی ئه‌م مه‌رگه‌ساته‌ ده‌گرێ. ل٣٧) یان: (گه‌ردوون وه‌ک ده‌سماڵ له‌ گه‌ردنمه‌وه‌ ده‌ئاڵێنم. ل٧٣ی میدالیا) له‌ شیعری (عیشقی ئاگر)یشدا ده‌ڵێت: (ئاسمان ده‌سماڵه‌ شینه‌که‌ی کۆڵی منه.) یان: (شه‌قام بۆینباخی ڕه‌شی پرسه‌یه‌ و له‌ ملی زه‌ویدایه‌. ل٥٥ی شاخ کێڵگه‌ی گه‌نمه‌شامییه‌.) له‌ ل٩٨ی (میدالیا)یشدا ده‌نووسێت: (یه‌ک جاده‌ی درێژ وه‌ک بۆینباخی پرسه‌، زه‌وی ده‌به‌ستێته‌وه‌.) له‌ ل٧١ی میدالیادا ده‌ڵێت: (دیواره‌کانی متمانه‌ ڕووخاون،) له‌ شیعری (زه‌رده‌شت)یشدا ده‌نووسێت: (قه‌ڵا قایمه‌کانی متمانه‌ هه‌ره‌سیان هێنا.)

گرنگ ئه‌وه‌ نییه‌ چه‌ند ده‌نووسین، ئه‌وه‌ گرنگه‌ چی ده‌نووسین. ئه‌وه‌ چلۆنایه‌تییه‌، جێپێی خۆی ده‌کاته‌وه‌ و کاریگه‌رییه‌تی جێ ده‌هێڵێت. (زریان)ی ئه‌نوه‌ر قادر جاف و (گه‌رده‌لوولی سپی)ی له‌تیف هه‌ڵمه‌ت، دوو کۆمه‌ڵه‌ شیعری وه‌ک قه‌واره‌ بچووکن، به‌ڵام له‌ دنیای شیعری نوێی کوردیدا، دوو وڵاتی به‌رین و دڵگیر و ئاوه‌دانن.

په‌یکه‌ر، مه‌حه‌ممه‌د به‌نیس گوته‌نی: (یه‌کێکه‌ له‌ ڕه‌گه‌زه‌ گرنگه‌کانی شیعر و ئه‌رکی ئه‌وه‌یه‌، ده‌قه‌که‌ کۆ بکاته‌وه‌ و بوار نه‌دات بڵاو ببێته‌وه‌ و له‌ ده‌ست ده‌ربچێت.) که‌م و پوخت ئه‌و یاسایه‌یه‌ که‌ شاعیر ده‌بێت هه‌میشه‌ ده‌ستی ڕێزی بۆ به‌ سینگه‌وه‌ بگرێت. له‌ وڵاتی شیعری مه‌هاباد قه‌ره‌داخیدا، ئاڵای چڕی هه‌ندێکجار، گه‌لێک بڵند و شه‌کاوه‌یه: (ڕووبارم گرێ دا، وه‌ک فه‌قیانه‌یه‌کی نهێنی تیا حه‌شار دراو. ل٢٩ی شاخ کێڵگه‌ی .) یان: (پردێک دوو که‌ناری زیز ئاشت ده‌کاته‌وه‌. ل١٩ی میدالیا.) یان: (ڕۆحم چاڵاوگه‌ی بارانی تیشکه‌. ل٣٩ی شاخ..)

شیعر و چیرۆک
کارلۆس فۆینتس ده‌ڵێت: (ڕۆمان ئه‌و ڕووداوانه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ که‌ مێژوو فه‌رامۆشیان ده‌کات.) مه‌هاباد قه‌ره‌داخی چیرۆکیش ده‌نووسێت، گرنگترین کاری ئه‌و له‌و بواره‌دا، ده‌قی (کۆچ)ه‌ که‌ چیرۆکێکی درێژ یان ڕۆمانێکی کورته‌. ڕووداوه‌کانی کۆچ زنجیره‌یی له‌ سه‌ره‌تاوه‌ بۆ کۆتایی چنراون و هه‌ندێک جاریش گێڕه‌ره‌وه‌ بۆ ڕابردوو ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. بابه‌تی کۆچ، کۆڕه‌وه‌که‌ی به‌هاری ١٩٩١ی باشووری کوردستانه‌، به‌سه‌رهاته‌کان ئاوێته‌کردنێکی هونه‌رییانه‌ی واقیع و خه‌یاڵن، هه‌رچه‌نده‌ واقیع به‌شی شێری پێ ده‌بڕێت.

مه‌هاباد قه‌ره‌داخی که‌ خۆی له‌ کۆره‌وه‌که‌دا به‌شدار بووه‌، کاره‌کته‌ری سه‌ره‌کیی چیرۆکه‌که‌یه‌ و باس باسی خۆیه‌تی، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ڕه‌چاو کردووه‌ که‌ چیرۆک ده‌گێڕێته‌وه‌، ڕاپۆرت نانووسێت، بۆیه‌ شاعیرانه‌ فانتازیای وه‌گه‌ڕ خستووه‌. پیکاسۆ ده‌ڵێت: (من وێنه‌ی سروشت ناکێشم، سوود له‌ سروشت وه‌رده‌گرم. جیهان به‌و شێوه‌یه‌ ناخه‌مه‌ ڕوو وه‌ک ده‌یبینم، وای نیشان ده‌ده‌م وه‌ک بیری لێ ده‌که‌مه‌وه‌.) (مه‌هاباد قه‌ره‌داخی)یش له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ وێنه‌ی ڕووداوه‌که‌ی کێشاوه‌ و ژیننامه‌ی قاره‌مانی چیرۆکه‌که‌ی گێڕاوه‌ته‌وه. یه‌کێک له‌ لایه‌نه‌ گه‌شه‌کانی چیرۆکه‌که‌ ئه‌وه‌یه‌، خوێنه‌ر هه‌ست ده‌کات، نووسه‌ری چیرۆکه‌که‌ ژنه‌، به‌ تایبه‌تی له‌وێدا که‌ که‌سی سه‌ره‌کیی کۆچ، ئامێزی پڕ سۆزی بۆ منداڵێکی بێکه‌س ده‌کاته‌ بێشکه‌، یان که‌ دایکه‌که‌ سه‌ردانی کچه‌ زیندانییه‌که‌ی ده‌کات.

هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و دیواره‌ بڵندانه‌ی ژانره‌ ئه‌ده‌بییه‌کانیان له‌ یه‌کتری دابڕیبوو، هه‌ره‌سیان هێناوه‌ و ڕه‌گوڕیشه‌ و لقوپۆپی شیعر و په‌خشان تێکه‌ڵی یه‌کدی بوون، به‌ڵام هێشتا هه‌ر ژانره‌ و سنووری خۆی، با به‌ ته‌لی دڕکاویش دیاری نه‌کرابێت، هه‌یه‌. گۆته‌ ده‌یگوت: (شاعیری ڕاسته‌قینه‌ چیرۆکنووسێکی گه‌وره‌یه‌.)‌(٣٩) لایه‌نێکی جوانی دیکه‌ی کۆچ، ده‌ربڕین و وێنه‌ی شیعرییه‌ که‌ ناوبه‌ناو ڕووی ده‌قه‌که‌ زێتر ده‌گه‌شێننه‌وه‌. (ده‌نگی به‌سۆزی ڕزگار، ده‌تگوت بێشکه‌ی ڕۆحه‌ شه‌که‌ته‌که‌ته‌. ل٢٨) یان: (هه‌نگاوه‌کانت ته‌قه‌ڵ ته‌قه‌ڵ ڕیگه‌که‌ی ده‌دووری. ل٥٧) یان: (داره‌کان لقی به‌فریان گرتووه‌. ل٨٨)

شیله‌ و هه‌نگوین
درێدا: دووباره‌بوونه‌وه‌ی ده‌ق، کریستیڤا: به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی ده‌ق، فوکۆ: ده‌سه‌ڵاتی ئه‌رشیف، باختین: دیالۆگ، هارۆڵد بلوم: ده‌سه‌ڵاتی شاعیری دێرین به‌سه‌ر شاعیری نوێوه‌ و (بارت)یش: باسی ئه‌وه‌ی ده‌کرد، نووسه‌ر خودی خۆی نانووسێته‌وه‌، نووسراوه‌ دێرینه‌کان تێکه‌ڵ ده‌کات و سه‌رله‌نوێ دایانده‌ڕێژێته‌وه‌.(٤٠) هه‌ژار که زه‌حمه‌ته‌ هیچ شاعیرێکی کورد، هێنده‌ی وی دژی ژن بووبێت، له‌م بواره‌دا قسه‌یه‌کی جوانی کردووه‌: (شاعیر ده‌بێت وه‌ک مێشهه‌نگوین وابێت، شیله‌ له‌ گوڵان هه‌ڵمژێت و له‌پاش ده‌ستکاریکردنێکی وه‌ستایانه‌، به‌ شکڵی هه‌نگوین هێقی بکاته‌وه‌.)(٤١)

من و هه‌ور
بۆ ئه‌شکی قه‌تیسماو ده‌گرین
بۆ بارانی خنکاو ده‌گرین،
بۆ زه‌ریای شه‌پۆل دزراو و
بۆ دارستانی لق و ڕه‌گ
سووتاو و راگوێزراو ده‌گرین.(٤٢)

مه‌هاباد قه‌ره‌داخی سێبه‌ری دره‌ختی شاعیرانی کوردی جێ هێشتووه‌ و له‌ هه‌وڵی ڕۆنانی ته‌لاری شیعری خۆیدایه‌. ئه‌و بۆ گۆڕینی خودی خۆی و ئه‌وی دیکه‌، ده‌ستی داوه‌ته‌ چه‌کی نووسین، ده‌یه‌‌وێت خۆی و ئه‌وی دی، جاکتر و پێوه‌ندییه‌کان گه‌رمتر و ژیان جوانتر بکات. ئایا شیعر ئه‌و ئه‌رکانه‌ی پێ جێبه‌جێ ده‌کرێت؟ شیعر ناتوانێت جیهان بگۆڕێت، به‌ڵام ده‌توانێت وا بکات، ئینسان پته‌وتر خۆی له‌به‌رده‌م دژوارییه‌کاندا ڕابگرێت. ئایا شاعیر ده‌توانێت چاو له‌و کاره‌ساتانه بپۆشێت که‌ یه‌خه‌ی مرۆڤایه‌تی ده‌گرن؟ لای مه‌هاباد قه‌ره‌داخی کۆڕه‌وه‌که‌ ده‌بێته‌ هه‌وێنی ڕۆمانێکی کورت و له‌ سه‌رچاوه‌ی ژانی ئه‌نفالیشه‌وه‌، شیعرێکی درێژ (شاخ کێڵگه‌ی گه‌نمه‌شامییه‌) هه‌ڵده‌قوڵێت.

که‌نیشک ده‌بوو به‌ په‌پووله‌ و
کوڕ چۆله‌که‌ و
بارانی لم ده‌یخنکاندن.(٤٣)

سه‌رگۆن پۆلس ده‌ڵێت: (ئه‌و میوانه‌ی بێ شمشێر هاته‌ ماڵه‌که‌م، که‌ ڕۆییشت سه‌رمی له‌گه‌ڵ خۆی برد.) مه‌هاباد قه‌رەداخییش به‌ زمانێکی هێمنی وه‌ک خوڕه‌ی کانی نه‌ک هاژه‌ی چه‌م، چیرۆکی ئه‌نفال ده‌گێڕێته‌وه‌. شیعری مه‌هاباد قه‌ره‌داخی به‌ دوو شاباڵ ده‌فڕێت، یاخیبوون و به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌، ئاخر شیعریش شێوه‌یه‌که‌ له‌ شێوه‌کانی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ و هه‌وڵدانێکه‌ بۆ یاخیبوون له‌ مردن، ئه‌وه‌ نییه‌ شیعری جوان، هه‌ڵۆی نه‌مریی که‌ویی ده‌کات؟
*

سه‌رچاوه‌ و په‌رواێز

١) خالده‌ سعید، المرأه‌، التحرر، الإبداع، ص٩٠ دار توبقال ١٩٩١ الدار البیضاء.
٢) هنري میلر، رامبو وزمن القتله‌، ترجمه‌: سعدي یوسف، ص٩٨ بیروت ١٩٧٩
3) Claes Entzenberg & Cecilia Hansson, Modern litteraturteori fran rysk formalism till dekonstruktion, Del 2 s. 232 & 241andra upplagen 1997 Lund.
‌٤) نه‌جیبه‌ ئه‌حمه‌د، به‌هاره‌ گریان، ل١٨ ئینتیشاراتی ناجی، بانه‌.
٥) دڵسۆز حه‌مه‌، له‌ کۆتاییدا بیرم که‌وته‌وه‌، ل٥٠ سوێد ١٩٩٦
٦) شیرین ک. گه‌لاوێژی نوێ، ل٧، ژ ٧ حوزه‌یرانی ١٩٩٨ سلێمانی.
٧) مه‌هاباد قه‌ره‌داخی، شاخ کێلگه‌ی گه‌نمه‌شامییه‌ ل١٧ ستۆکهۆڵم ١٩٩٤
٨) مه‌هاباد قه‌ره‌داخی، پانۆراما، ل١٦٩ سوێد ١٩٩٣
9) Claes Entzenberg & Cecilia Hansson, Modern litteraturteori fran rysk formalism till dekonstruktion, Del 2 s. 227 andra upplagen 1997 Lund.
١٠) مه‌هاباد قه‌ره‌داخی، میدالیا، ل٦٣ په‌خشخانه‌ی نه‌ورۆز، ستۆکهۆڵم.
١١) سه‌رچاوه‌ی سێیه‌م، ل٢٤٣و ٢٤٤
١٢) ل٤٧ پانۆراما.
١٣) و ١٤) ل٢٤٩ و ٢٧٨ سه‌رچاوه‌ی سێیه‌م.
١٥) ل٩٣ سه‌رچاوه‌ی یه‌که‌م.
١٦) محمد الجود، مفهوم القمع عند فروید و مارکوز ص٣٠ دار محمد علي ١٩٩٤ صفاقس.
١٧) شێرزاد حه‌سه‌ن، گه‌ڕه‌کی داهۆڵه‌کان 1997 سلێمانی.
18) En Poesi Antologi (1979 - 1989) s. 5 Tago Forlag, Attio Tal 1990 Stockholm.
١٩) أسیمه‌ درویش، تحریر المعنی، فصول، ص٣١١ خریف ١٩٩٧ القاهره‌.
٢٠) که‌ ئه‌دونیس ده‌ڵێت: (لا شمیم ولا نجد.) ڕه‌نگه‌ سوودی له‌م به‌یته‌ دێرینه‌ وه‌رگرتبێت:
تمتع من شمیم عرار نجد
فما بعد العشیه‌ من عرار
که‌چی هه‌ندرێن کردوویه‌ به‌: (نه‌ بۆنێ، نه‌ فریاگوزارێ.) ڕامان، ژ١٥ ل١٠٨ ئه‌یلوولی ١٩٩٧هه‌ولێر.
٢١) و ٢٢) ل١٨ و ل٣٣ شاخ کێڵگه‌ی...
٢٣) د. محمد مفتاح، تحلیل الخطاب الشعري، ص٨٣ گ2 بیروت ١٩٨٦
٢٤) ل٤٠ شاخ ..
٢٥) ل١٧ میدالیا
٢٦) عادل ظاهر، قرا‌ءة‌ فلسفیه‌ ل(الکتاب) ص٢٨٧ فصول خریف ١٩٩٧ القاهره‌.
٢٧) ل٨٨ شاخ..
٢٨) ل٧٣ میدالیا.
٢٩) أدونیس، الصوفیه‌ و السریالیه‌، ص٢٣ گ٢ دار الساقي ١٩٩٥لندن.
٣٠) هادي العلوي، مدارات صوفیه‌، ص١٦١ دار المدی ١٩٩٧ دمشق.
٣١) و ٣٢) ل٤٧ و ل٧١ میدالیا.
٣٣) د. عبدالعزیز حموده‌، المرایا المحدبه‌، ص٣٣٥ عالم المعرفه‌ ١٩٩٨ الکویت.
٣٤) ل١١ میدالیا.
٣٥) ص٣٩ المرایا المحدبه‌.
٣٦) سعدي یوسف، الاعمال الکامله‌، مجلد ٣ ص٣٣٤ دار المدی ١٩٩٥ دمشق.
٣٧) ل١٥ شاخ ..
٣٨) گۆران، به‌هه‌شت و یادگار، سه‌ره‌تا، چاپخانه‌ی مه‌عاریف ١٩٥٠ به‌غدا.
٣٩) فاضل العزاوي، جیل الستینات، ص٢٣٧ دار المدی ١٩٩٧ دمشق.
٤٠) ص٢١٦ المرایا المحدبه‌.
٤١) هه‌ژار، چێشتی مجێور، ل٤٠ پاریس ١٩٩٧
٤٢) ل٥٠ی پانۆراما.
٤٣) ل١٥ی شاخ ..
(*) ئه‌و شیعرانه‌ی سه‌رچاوه‌کانیان ده‌ستنیشان نه‌کراون، له‌ کۆشیعری (هاژه‌ی رۆح)ی مه‌هاباد قه‌ره‌داخییه‌وه‌ وه‌رگیراون.
(**) (ل٦٣ و ٦٦ی مه‌دالیا و ل ١٤١ و ١٤٦ی پانۆراما.)