بێگانەیەک بێباک لە مردن
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

بێگانەیەک بێباک لە مردن

 

ئه‌وی ده‌ست به‌ نووسین ده‌كات، سه‌ره‌تا نووسه‌ر نییه‌، پرۆژه‌ی نووسه‌رێكه‌، یان لای كه‌م ئه‌و نووسه‌ره‌ نییه‌ كه‌ دوای كۆمه‌ڵێك ئه‌زموون ده‌یناسین. واتا نووسه‌ر به‌ یه‌ك جار نا، به‌ شێنە‌یی و به‌ چه‌ند جارێك ده‌بێته‌ ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ به‌ هه‌ق شیاوی نازناوی نووسه‌ر بێت. نووسه‌ر بۆ ئه‌وه‌ی هه‌بوونی خۆی بسه‌لمێنێت، پێویستی به‌وه‌ نییه‌ به‌سه‌ر نووسه‌رێكی دیكه‌دا سه‌ربكه‌وێت، پێویستی به‌وه‌یه‌ ناوبه‌ناو به‌سه‌ر خودی خۆیدا، له‌ ڕێی به‌خشینی به‌رهه‌می نوێوه‌، سه‌ربكه‌وێت. نووسه‌ر بۆ ئه‌وه‌ی پێش بكه‌وێت، پێشبڕكێ له‌گه‌ڵ نووسه‌رێكی دیكه‌دا ناكات، له‌گه‌ڵ خۆیدا خه‌ریكی پێشبڕکێ ده‌بێت و هه‌وڵ ده‌دات پێش خۆی بداته‌وه‌.

نووسه‌ر سه‌رقاڵی چییه‌؟ پێم وایه‌ ده‌یه‌وێت، به‌ زمانێکی تایبه‌ت به‌ خۆی، مانایه‌ك به‌ ژیان بدات یان وه‌ك ئه‌لبێر كامۆ (١٩١٣ - ١٩٦٠) باس له‌ بێمانایی ژیان بكات. ڕاستگۆیی یه‌كێكه‌ له‌و هۆكارانه‌ی وا ده‌كه‌ن، ڕۆمانێك نه‌مریی مسۆگه‌ر بكات. ڕاستگۆیی و بوێری دوو ڕووخساری یه‌ك دراون، ئاخر ئه‌وی بوێر نه‌بێت، ڕاستگۆیش نابێت. ناوبانگی ڕۆمانی (له‌ پێناوی ناندا و هیچی تر،) زاده‌ی بوێریی موحه‌ممه‌د شوكری (١٩٣٥ ــ ٢٠٠٣)یه‌، ئه‌و نووسه‌ره‌، ئه‌گه‌ر بوێرانه‌ باسی له‌ گه‌ڕان به‌ دووی ژنانی سێكسفرۆش و هاوڕه‌گه‌زخوازیدا نه‌كردبا، ڕۆمانه‌كه‌ی ئه‌و ده‌نگدانه‌وه‌یه‌ی نه‌ده‌بوو كه‌ هه‌یه‌تی. ناوبانگی موحه‌ممه‌د شوكری به‌وه‌وه‌ به‌نده‌ كه‌ وه‌ك شاگردێكی به‌ئه‌مه‌كی ڕۆسۆ، ڕاستگۆیانه‌ بیۆگرافیای خۆی نووسیوه‌ته‌وه‌. ڕۆمان هه‌یه‌ سه‌ر به‌ ڕیالیزمی ڕه‌خنه‌گرانه‌، وه‌ك (باوکە گۆریۆ)ی بالزاك (١٧٩٩ - ١٨٥٠)، هه‌یه‌ سه‌ر به‌ ڕیالیزمی سۆشیالیست، وه‌ك (دایك)ی ماكسیم گۆركی (١٨٨٦ ــ ١٩٣٦)، هه‌یه‌ سه‌ر به‌ ڕیالیزمی ئه‌فسووناوی، وه‌ك (سه‌د ساڵ دووره‌په‌رێزی)ی ماركیز، هه‌یه‌ سه‌ر به‌ ڕیالیزمی شیعری، وه‌ك (جه‌میله‌)ی جه‌نگیز ئیتماتۆڤ (١٩٢٨ - ٢٠٠٨) كه‌ له‌ گۆرانییه‌كی دڵداری ده‌چێت.

ئه‌لبێر كامۆ كه‌ ١٩٥٧ نۆبێڵی وه‌رگرت، هه‌ر كه‌ ده‌ستی به‌ نووسین كرد، شوێنپێی كه‌سی هه‌ڵنه‌گرت، ئه‌و هیچ بایه‌خی به‌ جوگرافیا نه‌ده‌دا، دونیای به‌ وڵاتی خۆی ده‌زانی، ئه‌و ڕۆحێكی هێندە گه‌وره‌ی هه‌بوو، له‌ جه‌سته‌یدا جێی نه‌ده‌بووه‌وه‌. كامۆ ده‌یتوانی كاره‌كته‌رێك بخوڵقێنێت، خوێنه‌ر خۆی لێ ببێت به‌و، ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ خه‌سڵه‌تی نووسه‌ره‌ مه‌زنه‌كان. كامۆ دوو سێ ساڵێك كۆمۆنیست دەبێت، سه‌روه‌ختی یه‌كه‌مین جه‌نگی جیهانگره‌وه‌یش كه‌ ئه‌ڵمانیا، فه‌ره‌نسا داگیر ده‌كات، به‌ به‌ره‌نگارییه‌وه‌ پێوەست دەبێت.

كامۆ له‌ (بێگانه‌)دا كه‌ یه‌كه‌مین ڕۆمانی ئەوە و ١٩٤٢ نووسیویه‌تی، باس له‌و (بێهووده‌یی، ناماقووڵی و بێمانایی)یه‌ ده‌كات كه‌ (بوون)یان داگیر كردووه‌. ئه‌و غه‌ریبییه‌ی كامۆ باسی ده‌كات، غه‌ریبییه‌كی جوگرافیایی نییه‌، غه‌ریبییه‌كی وجوودییه‌ كه‌ ئینسان له‌ سه‌رانسه‌ری دونیادا هه‌ستی پێ ده‌كات و هاوزه‌مان له‌ (خه‌ڵك) و له‌ (خۆ) بێگانه‌بوونه‌. ئه‌و بێگانه‌بوونه‌، ئینسان بۆ ئه‌وه‌ هان ده‌دات له‌ ڕێی (یاخیبوون)ه‌وه‌ هه‌ست به‌ به‌های ئینسانی و ‌بوونی خۆی بكات. هه‌ر ئه‌م خولیایه‌ش بوو به‌ هه‌وێنی سه‌رهه‌ڵدانی كتێبی (یاخیبوو) كه‌ كارێكی فیكری و فه‌لسه‌فیی ناوداری كامۆیه‌ و تێیدا له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ وا بكات، ئینسان، ئینسانبوونی خۆی له‌ ده‌ست نه‌دات. ده‌شێت بتوانین كرۆكی په‌یامی كامۆ له‌وه‌دا چڕ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئینسان پێویسته‌ به‌دوای ئه‌وه‌دا وێڵ بێت، مانایه‌ك به‌ ژیانی بدات، ئه‌گه‌رنا ژیان شتێكی بێمانا ده‌بێت، ئه‌وه‌ بۆیه‌ له‌ ڕۆمانی (بێگانه‌)دا باس له‌ بزربوونی ئینسان ده‌كات.

مێرسۆی قاره‌مانی بێگانه‌، بێ ئه‌وه‌ی بخوازێت، كه‌سێكه‌ هاوزه‌مان سادیست و مازۆشیست، سادیسته‌ چونكه‌ كه‌سێك ده‌كوژێت، مازۆشیسته‌ چونكه‌ له‌ ئه‌نجامی تاوانه‌كه‌یه‌وه‌، خۆیشی به‌ كوشت ده‌دات. مێرسۆ كه‌ به‌ ڕێكکه‌وت كه‌سێك ده‌كوژێت، نه‌ كه‌س فریو ده‌دات و نه‌ خودی خۆیشی ته‌فره‌ ده‌دات، ئاخر بێ پێچ و په‌نا، ڕاستگۆیانه‌ ددان به‌ تاوانه‌كه‌یدا ده‌نێت، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر بشێت بڵێین شه‌هید بووه‌، ئه‌وا شه‌هیدێكی وجوودی بووه‌. مێرسۆ كاره‌كته‌رێكه‌ نامۆ به‌ دونیا، كه‌سێكه‌ هه‌ست به‌ هیچ ناكات، نه‌ هه‌ست به‌ خۆشی ده‌كات نه‌ به‌ ناخۆشی، كه‌سێکه‌ ساردوسڕ، نه‌ كه‌سی خۆش ده‌وێت و نه‌ ڕکی له‌ كه‌س ده‌بێته‌وه‌، ڕاستتر وایه‌ بڵێم، كه‌سێکه‌ بێ هه‌ست و بێ كاردانه‌وه‌. كه‌سێکه‌ نه‌ بۆ مه‌رگی دایكی خه‌م ده‌خوات و نه‌ چێژ له‌ یه‌كه‌مین ماچ وه‌رده‌گرێت. مێرسۆ نه‌ كه‌سێكی به‌ده‌، نه‌ خۆپه‌رست، پێ ده‌چێت هیچ بڕیارێك له‌ ده‌ستی خۆیدا نه‌بێت و هیچیش مه‌به‌ستی نه‌بێت، چی له‌ ده‌وروبه‌ری ده‌گوزه‌رێت و زێتر له‌ ئامێرێك ده‌چێت وه‌ك له‌ ئینسانێك. (ئه‌مڕۆ دایكم مرد، نازانم، ڕه‌نگه‌ دوێنێ مردبێت.) ڕۆمانه‌كه‌ به‌و شێوه‌یه‌ ده‌ست پێ ده‌كات، ئه‌و چه‌ند وشه‌یه‌ی سه‌ره‌تای ڕۆمانه‌كه‌، ئاوێنه‌یه‌كه‌ ده‌توانین هه‌موو ڕۆمانه‌كه‌ی تێدا ببینین، ئیدی چ له‌ ڕووی بونیادی ڕۆمانه‌كه‌وه‌ بێت، چ له‌ ڕووی ماناكه‌یه‌وه‌.

كرۆكی هونه‌ری كورتبڕی له‌وه‌دا خه‌ست ده‌بێته‌وه‌، نووسه‌ر بتوانێت به‌ ڕێگه‌یه‌كی كورت به‌و ئامانجه‌ بگات كه‌ پلانی بۆ داڕشتووه‌. ڕۆمانی بێگانه‌ی كامۆ، باڵاترین نموونه‌ی بونیادی ساكار و به‌ چڕی و پڕی نووسینه‌، ئه‌و شێوازه‌ی كه‌ نووسه‌رانی له‌ چه‌شنی ئێرنێست هێمینگوای (١٨٩٩ - ١٩٦١) و جۆن شتاینباك (١٩٠٢ - ١٩٦٨)یش ڕه‌چاویان ده‌كرد. كامۆ هێنده‌ بێلایه‌نانه‌ و ڕاستگۆیانه‌ مێرسۆ ده‌هێنێته‌ گۆ، وه‌ك ئه‌وه‌ ڕه‌چاو نه‌كات كه‌ له‌ ئه‌نجامی ددانپێدانانه‌كانی ئه‌و كاره‌كته‌ره‌وه‌، ڕۆمانێك له‌ دایك ده‌بێت. ئه‌وەی كامۆ حیسابی بۆ نه‌كات، زمانی شیعرییه‌. ئه‌و به‌ زمانێك ڕۆمانه‌كه‌ی نووسیوه‌، ده‌ڵێیت یه‌كه‌مین جاره‌ پێی ده‌نووسرێت و پێش وی كه‌سی دیكه‌ تاقی نه‌كردووه‌ته‌وه‌، له‌و زمانی نووسینه‌ ده‌چێت كه‌ ڕۆڵان بارت (١٩١٥ - ١٩٨٠) پێی وایه‌ له‌ سفره‌وه‌ ده‌ستپێكردنه‌. ئه‌و زمانه‌ی مێرسۆ ڕووداوه‌كانی پێ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌ره‌تادا خوێنه‌ر وا هه‌ست ده‌كات، زمانێكی ساكار و وشكوبرنگه‌، زمانێكه‌ ته‌واو له‌گه‌ڵ كه‌سایه‌تیی ویدا ده‌گونجێت و ئه‌و ته‌كنیكی گێڕانه‌وه‌یه‌شی كامۆ به‌گه‌ڕی خستووه‌، پڕ به‌ پێستی ڕۆمانی بێگانه‌یه‌. منێك كه‌ شه‌یدای زمانی پاراو و شیعریم، ئه‌و زمانه‌ ساده‌ و وشكه‌ی كامۆ ڕۆمانی بێگانه‌ی پێ نووسیوه‌، زۆر سه‌رسامی كردم.

كامۆ یاساناس نه‌بووه‌، كه‌چی هێنده‌ لێزانانه‌ باسی له‌ دادگاییكردنی قاره‌مانی ڕۆمانه‌كه‌ی ده‌كات، زێده‌ڕۆیی نییه‌ ئه‌گه‌ر بگوترێت، پارێزه‌ران و دادوه‌ران له‌و ڕۆمانه‌وه‌، فێری شێوازی دادگاییكردن ده‌بن و پێم وایه‌ به‌شی هه‌ره‌ جوانی ڕۆمانه‌كه‌، ئه‌و به‌شه‌یه‌تی كه‌ كامۆ له‌ زینداندا، قه‌شه‌ و مێرسۆ كۆ ده‌كاته‌وه‌. مێرسۆ هه‌رچه‌نده‌ وای بۆ ده‌چێت،‌ هه‌موو ڕۆژه‌كان له‌ یه‌كدی ده‌چن و گۆڕان به‌سه‌ر هیچ شتێكدا نایه‌ت، كه‌چی نه‌ بیر له‌ گۆڕینی ژیان ده‌كاته‌وه‌ و نه‌ به‌و دووباره‌بوونه‌وه‌یه‌ بێزار ده‌بێت! مێرسۆ كه‌ به‌ یه‌كه‌مین فیشەک، كابرای عه‌ره‌ب ده‌كوژێت، چوار فیشەکی دیكه‌یش به‌ ته‌رمه‌كه‌یه‌وه‌ ده‌نێت! ئه‌وێك كه‌ له‌ خوتوخۆڕایی خۆی تووشی سزای مه‌رگ ده‌كات، سه‌ره‌تا پێی وایه‌، فیشەکی به‌ ده‌رگه‌ی به‌دبه‌ختییه‌وه‌ ناوه‌ و دواتر بیری ده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌ مرۆڤێكی كوشتووه‌.

مێرسۆ وای بۆ ده‌چێت كه‌سێك ئه‌گه‌ر ته‌نیا ڕۆژێك ژیابێت، ده‌توانێت سه‌د ساڵ له‌ زینداندا له‌سه‌ر بیره‌وه‌رییه‌كانی خۆی بژی و بێزار نه‌بێت! ئاخر له‌ كن ئه‌و زیندان به‌ مانای بزربوونی زه‌مان دێت. مێرسۆ نه‌ په‌شیمانه‌ له‌وه‌ی كه‌سێكی كوشتووه‌، نه‌ ترسی له‌ مه‌رگ هه‌یه‌، تاقه‌ حه‌سره‌تی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ ده‌ست و لاق به‌ستراوی ده‌كوژرێت، ئاخر حه‌زی له‌وه‌یه‌، له‌ گەرمه‌ی ڕاكردندا به‌ فیشەکێک به‌ری بده‌نه‌وه‌. مێرسۆ پێی وایه‌، ژیان شیاوی ئه‌وه‌ نییه‌، ئه‌و هه‌موو ئازاره‌ی بۆ بچێژین، هیچ گرنگ نییه‌ سی ساڵ بژین، یان حه‌فتا ساڵ! چونكه‌ دوای ئێمه‌، به‌شی هه‌زاران ساڵانی دیكه‌، پیاوان و ژنانی تر هه‌ن، بژین، بۆیه‌ چۆن و كه‌ی ده‌مرین، ئه‌وانه‌ هیچ بایه‌خێکیان نییه‌.

(ئایا ژیان ئه‌وه‌ ده‌هێنێت كه‌ حه‌زمان لێی بێت و له‌ مه‌رگ بترسین؟) ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و پرسیاره‌ بنچینه‌یییه‌ی كامۆ ده‌یكات، بێجگه‌ له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و پرسیاره‌ سه‌ره‌كییه‌، خه‌یاڵمان بۆ هه‌ر شتێکی دیكه‌ بڕوات، له‌ كات به‌فیڕۆدان به‌ولاوه‌، هیچی دیكه‌ نییه‌. كامۆ ڕووكه‌شانه‌ وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ ناداته‌وه‌، به‌ڵكوو وه‌ك ده‌روونناس و فه‌یله‌سووفێك له‌گه‌ڵ ئه‌و پرسه‌ گرنگه‌دا مامه‌ڵه‌ ده‌كات. مێرسۆی قارەمانی ڕۆمانی بێگانە كه‌ به‌ زه‌بری ڕێککه‌وت ده‌بێت به‌ بكوژ و ئه‌وه‌ ته‌نیا ڕێكکه‌وته‌ تووشی ئه‌و قه‌ده‌ره‌ی ده‌كات، هیچ هه‌ست به‌ ئازاری ویژدان ناكات، ئه‌وه‌ی به‌ لاوه‌ مه‌به‌ست نییه‌، دادگه‌ چ سزایه‌كی به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنێت، ئه‌وه‌ی له‌ كن گرنگه‌، هه‌لی بۆ ده‌ڕە‌خسێت، دادگاییكردنێك ببینێت. كه‌ پێش به‌جێگه‌یاندنی سزای مه‌رگ، قه‌شه‌ لێی ده‌پرسێت: بڕوات به‌ خودا هه‌یه‌؟ مێرسۆ ده‌ڵێت: نه‌خێر. كه‌ قه‌شه‌ ده‌یه‌وێت وای لێ بكات بڕوا به‌ خودا بهێنێت، مێرسۆ پێی ده‌ڵێت: ده‌ته‌وێت ژیانم هیچ مانایه‌كی نه‌بێت؟ ده‌خوازیت ئه‌و وه‌خته‌ كه‌مه‌ی به‌ ده‌ستمه‌وه‌ ماوه‌، له‌گه‌ڵ خودادا به‌فیڕۆی بده‌م؟ ئه‌وه‌ بۆیه‌ كه‌م نین ئه‌وانه‌ی كه‌ (كامۆ)یش وه‌ك فرێدریك نیتشه‌ (١٨٤٤ ــ ١٩٠٠) به‌ نیهیلیست (عەدەمی) نێوزه‌د ده‌كه‌ن، ئاخر یه‌كه‌مین فه‌یله‌سووف كه‌ جاڕی مه‌رگی خودای دا، نیتشه‌ بوو، ئاخر نیهیلیزم بڕوانه‌بوونه‌ به‌ هیچ مۆراڵ و به‌ها و نۆرمێك.