كورسییەكەی ئەدەبی كوردی!
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

كورسییەكەی ئەدەبی كوردی!

كورسییەك لەناو ئەدەبی دنیادا بۆ كورد چۆن دەست دەكەوێت؟

ئەزموونی وڵاتان
چیرۆكی وەرگێڕان تۆزێك لە ئەدەب فراوانترە. چیرۆكی وەرگێڕان دۆزینەوەی دنیایەكی دیكە و نەتەوەیەكی دیكە و وڵاتێكی دیكەیە. گواستنەوەی ئەزموونی كەڵەكەبووی كۆمەڵگەیەكە بۆ كۆمەڵگەیەكی دیكە. كارئاسانی و فراوانبوونی دنیابینییە. لەو گواستنەوەیەدا، كە بە گواستنەوەی شارستانییش ناو دەبرێ، وەك چۆن وێل دیۆڕانت باسی كردووە، هەموو شێوازەكانی (دەربڕین) بەشدارییان تێدا كردووە. واتا بۆ گواستنەوەی ئەزموونی چاندن و كشتوكاڵ بەتەنیشت (زمانەوە) ڕێگای دیكە هەیە، واتا دیتنی ئامێری جووتكردن و كێڵان (بە چاو) لە زمان گرنگترە، هەر خودی ئامێرەكە زمانیشە، دەربڕین و گواستنەوەی ئاوەز و هونەر و بەرهەمە. هەر خودی ئامێرەكە بەسە بۆ ئەوەی ئەزموونی ئەو كۆمەڵگەیە بۆ كۆمەڵگەیەكی دیكە بگوازرێتەوە.


وێڵ دێورانت ئەوەی بە كرداری سەلماندووە، ئەویش بەوەی چەندان ئامێری دۆزیوەتەوە، كە داهێنەرەكانیان نەماون، نەتەوەكانیان شوێنەواریان دیار نەماوە، كۆمەڵگەیەكەش و زمانەكەشیان لەناو چوون، تەنیا لە ڕێگای ئامێرەكەوە نەك كاری ئامێرەكە، بەڵكوو ئاستی میللەتەكە و ئاستی شارستانییشیان دیاری دەكات.


گەلانی دنیا سەرەڕای گواستنەوەی ئەزموونی وڵاتان بۆ خۆیان، بەكارهێنانی ئامێرەكانیان، شێوازی ژیان و هونەری كاركردنیان، لە گاسنەوە بگرە تا دەگاتە نوێترین ئامێری ئەلیكترۆنی، كتێب و بەڵگە و نووسراوەكانیشیان وەرگێڕاون.


كوردیش شتێكی وای كردووە، بە تۆزێك شێواوی و بێبەرنامەیی، بەڵام گواستنەوەكە ڕووی داوە، ئامێرەكانی كشتوكاڵ، تا دەگاتە ترومبێلی هەزار ئەكسل و تایە پان.


جیاوازییە زەقەكە:
ئەو جیاوازییە زەقە چییە لەنێوان شێوازی گواستنەوەی نەتەوەكانی دیكە و كورددا هەیە؟
جیاوازییەكی زۆر بچووك، زۆر سادە، بەڵام شەرمئاوەر.
كتێب، ڕەچەتە و نووسین، بەرنامە و دەفتەرچە.
هەموو نەتەوەكانی دنیا كاتێك ئامێرێك دەگوازنەوە بۆ وڵاتەكەیان و بەكاری دەهێنن، پێش ئەوەی ئامێرەكە بەكار بهێنن، پێش ئەوەی ئامێرەكە بخەنە بەردەستی بەكاربەر، مێژووی ئامێرەكە، شێوازی دروستكردنی، شێوازی بەكارهێنانی، زیانەكانی، هەرچیی هەبێت دەربارەی ئامێرەكە وەری دەگێڕنە سەر زمانەكەی خۆیان.
تەنیا كورد سەد ساڵە ترومبێل بەكار دەهێنێ، كەچی دەفتەرێكی بچووكی هێندەی ئاوێنەی پێشەوەی ماتۆڕێكی سێ تایی لەسەر ترومبێل نەكردووەتە كوردی. كورد شێتی تەلەفۆن و قسەكردنە، كە هیچ كتێبێكی لە زمانی داهێنەرەكانیەوە وەرنەگێڕاتەوە سەر زمانی كوردی، ڕادیۆ، تەلەڤزیۆن، تۆماركەر (تەسجیل) هیچ شتێك بە كوردی لەسەر وردەكاریی دروستكرنیان و پێكهاتەیان نییە.
مەبەستم هەژاریی كوردە لە ڕووی زمانەوە، هەژاریی كوردە لە ڕووی نووسین و كتێبەوە، كورد گەورەترین دوژمنی تۆماركردن و نووسینەوە و بە بەڵگەكردنی ژیانە. ئەوەش پەیوەندییەكی قووڵی بە بابەتەكە و ترسی نووسین لای كوردەوە هەیە.
ئەو هەژارییە ئەدەبی بەپێچەوانەوە گرتووەتەوە، هەرچەند كورد لە بواری وەرگێڕانی ئەدەبدا یەك هەنگاو لەپێش بابەتەكانی دیكەوەیە، ئەدەبی نەتەوەكانی دیكەمان كردووەتە كوردی، بەڵام هی كوردیمان نەگۆڕیوەتە سەر زمانەكانی دیكە.
ئایا مانەوەی ئەدەبی كوردی لە قاوغی خۆیدا پەیوەندیی بە چییەوە هەیە؟
- بۆ گواستنەوەی تێكست بۆ سەر زمانانی دیكە زۆر شت پێویستە، وەك شارەزاریی، ئەدەبناسی، كولتوورناسی، لە هەمووی گرنگتر زمانناسی و زمانزانییە. بۆ وەرگێڕانی تێكستێك بە سەركەوتوویی، هەموو ئەوانە پێویستن، سەرەڕای ئەزموونی نووسین بە زمانە بێگانەكە.
كێ دەبێتە خاوەنی ئەو كەسایەتییە ئەدەبییە؟

 

دوو نموونە لە نووسەر
-كەسێك لەناو زمانەكەی خۆیدا زانایە و زمانێكی دیكەش وەك زمانی دایكی فێر دەبێت، لەناو فەزای زمانی دووەمیشدا باڵادەست و بەدەسەڵاتە، ئەو كەسە دەتوانێ بەرهەمی نەتەوەكەی خۆی بگۆڕێتە سەر زمانی دووەم. بەڵام بە ڕای من:
- دەبێ ئەو كەسە پێشتر بەو زمانی دووەمە، كە زمانی دایكی نییە، چالاكیی بەرچاو و سەنگینی لە بواری نووسین و داهێناندا هەبووبێ، كارەكانی هەیبەتێكی ڕەوشنبیرییان بۆ دروست كردبێ. واتا دەكرا كوردێك عەرەبیزانێكی باش بێت، لە ئاستی ڕۆشنبیریی عەرەبیدا ناسراو بێت و هەیبەتی زانستی و فكری و زمانیی هەبێت، ئەو كەسە دەتوانێ ببێتە پاڵپشتێكی پتەوی ئەدەبی زمانەكەی خۆی، هەم ناوەكەی، هەم كەسایەتییە رۆشنبیرییەكەی، هەم بەرهەمەكانی وەك سەربازی نەبەرد لەپشت هەر تێكستێكەوە دەوستن و خۆیان دەخەنە خزمەتی كتێبە وەرگێڕدراوەكە.
بۆ نموونە، ئەگەر سەلیم بەرەكات، كە وەك نووسەر بێوێنەیە، ئەگەر كوردییەكی باشی زانیبایە، وەك زمانی دایك، ئەو ئاستە بەرزەشی لە زمانی عەرەبیدا هەر هەبوایە، ئەوە دەكرا ببێتە باوكی ڕووحیی وەرگێڕان لە كوردییەوە بۆ زمانی عەرەبی، بەڵام ئەو تەنیا دیوێكی ئەوەی دەمانەوێ هەیەتی.
- كەسێك، كە زمانی دایكی زمانێكی دیكە بێت، زمانی كوردی بۆ ئەو زمانی دووەم بێت، ئەو كەسە، لە هەر ڕێگایەكەوە فێری زمانی كوردی بووبێت و تێكستی كوردی بۆ سەر زمانی خۆیان بگوازێتەوە. ئەوەش ڕێگای دووەمە بۆ دەستكەوتنی كورسییەك بۆ ئەدەبی كوردی لەنێو ئەدەبی میللەتان.
ئەو كەسایەتییانە (بۆ) یان لە ئەدەبی كوردیدا هەڵكەوتوون؟
جگە لە هەوڵی تاكەكەسی ڕێگایەكی دیكە نییە بۆ چوونە ناو ئەدەبی جیهانییەوە؟ دەبێ ئەو كورسییە بۆ ئەدەبی کوردی هەر بە هەوڵی تاكەكەسێك پەیدا بێت؟