توركیا بەنیاز سزای لەسێدارەدان بخاتەوە گەڕ
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

توركیا بەنیاز سزای لەسێدارەدان بخاتەوە گەڕ

 "بەم هەنگاوەی لە یەكێتیی ئەورووپا دوور دەكەوێتەوە"

هەر دوای هەوڵی كوودەتاكەی ١٥ی تەمووزی ساڵی ٢٠١٦ لە توركیا، لە خۆپیشاندانێكی جەماوەری و بە ئامادەبوونی رەجەب تەیب ئەردۆغان سەركۆماری توركیا، هاووڵاتیان هاواریان دەكرد (سێدارەدان، سێدارەدان)، مەبەستیان ئەوە بوو، كە ئەوانەی دەستیان لە كوودەتاکەدا هەیە با لە سێدارە بدرێن. ئەردۆغانیش گوتی سەبر بگرن، ئەوەی میللەت بیەوێت ئەوە دەكەم.

بەهۆی ئەوەی توركیا لەگەڵ یەكێتیی ئەورووپا واژۆی لەسەر لابردنی سزای لەسێدارەدان كردووە و سزای سێدارەدان لە توركیا بە فەرمی نەماوە، بۆیە هیچ یەكێك لە ئەنجامدەرانی هەوڵی كوودەتای ١٥ی تەمووز لەسێدارە نەدراون، ئەمەش وای كردووە ئاكەپە و مەهەپە بە خۆیان بكەون و لەناو پەرلەمان سزای لەسێدارەدان بگێڕنەوە.

نزیكەی ٤ ساڵ بەسەر هەوڵی كودەتاكەی ١٥ی تەمووزدا تێپەڕ دەبێت، بەڵام ئێستا گەڕاندنەوەی سزای لە سێدارەدان بووەتەوە رۆژەڤی پارتی دەسەڵات و هاوپەیمانە بچووكەكەی، واتە مەهەپە.

دەوڵەت باخچەلی سەرۆكی مەهەپە، داوای لە پەرلەمانی توركیا كرد، كە بەپەلە سزای لەسێدارەدان بگەڕێننەوە، چونكە كوشتنی ئافرەت بەدەستی پیاو زۆر بووە، هەروەها پەلاماردانی منداڵی بچووك و كوشتنی بەئەنقەست زۆر بووە و تیرۆریستانیش شایەنی ئەوەن لەسێدارە بدرێن.

بەڵام یەكێك لە ئامانجە سەرەكییەكانی باخچەلی بۆ گەڕانەوەی سزای لەسێدارەدان، عەبدوڵا ئۆجەلانە، چونكە ئەوكاتەی ئۆجەلان دەستگیر كرا، باخچەلی داوای كرد لەسێدارە بدرێت، بەڵام ئەوكاتیش بەهۆی ئەوەی توركیا لایەنێكی هەڵگرتنی سزای لەسێدارەدان بوو، نەتوانرا ئۆجەلان لەسێدارە بدرێت، بۆیە لە٢٠٠٠ حكوومەت هەڵوەشایەوە، هۆكارەكەشی كشانەوەی مەهەپە بوو لە حكوومەتی هاوپەیمانی.

ئۆپۆزسیۆنی توركیا بە هەموو شێوەیەك دژی سزای لەسێدارەدانە، بۆیە هەریەك لە (جەهەپە، هەدەپە، پارتی باش و پارتی سەعادەت)، هۆشداری دەدەنە ئاكەپە و مەهەپە، كە هەرگیز هەنگاوێكی لەو شێوەیە نەهاوێن، چونكە عەیبەیەكی گەورەیە بۆ توركیا سزای لەسێدارەدان بگەڕێتەوە، ئەمە وا دەكات توركیا بەتەواوی لە یەكێتیی ئەورووپا دوور بكەوێتەوە.

ماڵپەری (T24)ی توركی لەو ڕووەوە بڵاوی كردووەتەوە، دەوڵەت كاری كوشتنی هاووڵاتی نییە، بەڵكوو پێویستە هاووڵاتی بپارێزێت، بۆیە سزای لەسێدارەدان نابێت لە پەرلەمانی توركیا تێپەڕێندرێت.

ئەردۆغان لە چەندین دیمانەی تەلەفزیۆنیدا گوتوویەتی، گێڕانەوەی سزای لەسێدارەدان رەزامەندیی پەرلەمانی دەوێت، با ئەوان رەزامەند بن و بۆ منی بنێرن، ئەوكات منیش ئیمزای لەسەر دەكەم و گوێ بە كەس نادەم.

زۆر جاریش نموونەی بە ئەمریكا هێناوەتەوە كە وڵاتێكی دیموكراتە، بەڵام سزای لەسێدارەدان لەو وڵاتە هەیە، بۆیە توركیاش ئاساییە ئەو سزایە بگەڕێنێتەوە.

بۆچوونێك هەیە كە میدیاكانی سەر بە ئاكەپە باسی دەكەن، سزای لەسێدارەدان بە مەرج دەگەڕێتەوە، واتە تەنیا بۆ توێژێك جێبەجێ دەكرێت و پاشان دەگەڕێنەوە سەر قەدەغەكردنی سزای لەسێدارەدان.

بە گوێرەی زانیارییەكانی میدیاكانی سەر بە ئاكەپە وەكوو رۆژنامەكانی (یەنی شەفەق، تەقویم و ئاكید)، سزای لەسێدارەدان بۆ كوودەتاچییەكان و كوشتنی بەئەنقەستی ئافرەت و چەند تیرۆریستێك دەبێت، بەڵام ئۆجەلان بەدەرە لەو بڕیارە، واتە لەسێدارەدان ئەو ناگرێتەوە، بەڵام رەنگە مەهەپە بەمە رازی نەبێت و رەتی بكاتەوە.

پرۆژەیاساکە لە پەرلەمان چۆن تێدەپەڕێت؟

بەهۆی ئەوەی ئاكەپە و مەهەپە لەناو پەرلەمانی توركیا دەنگەكانیان ٢ لەسەر ٣ نییە، بۆیە ناتوانن لەناو پەرلەمان یاسای لەسێدارەدان بگەڕێننەوە، بەڵام دەتوانن بە زۆرینەی دەنگ تێپەڕێنن.

واتە بەهۆی ئەوەی مەهەپە و ئاكەپە زۆرینەن، دەتوانن یاسایەكە لە پەرلەمان تێپەڕێنن و بیخەنە ریفراندۆمەوە و خەڵك بڕیار بدات كە لەسێدارەدان بگەڕێتەوە یان نا.

بەڵام ئەگەر مەهەپە و ئاكەپە، بتوانن بڕوا بە جەهەپە بهێنن كە پشتگیری لەو پڕۆژە یاسایە بكات، ئەوكات دەتوانن لە كۆی٦٠٠ كورسیی پەرلەمان٤٠٠ مسۆگەر بكەن و، پێویستیان بە ریفڕاندۆم نابێت، بەڵام بەبێ جەهەپە لەناو پەرلەمانەوە یەكسەر جێبەجێ ناكرێت.

ئەگەر بێت و هەدەپەش پشتگیری لەو پڕۆژەیاسایە بكات، دەتوانن كورسییەكان بگەیەننە٤٠٠، چونكە ئاكەپە و مەهەپە ٣٤١ كورسیان هەیە، هەدەپەش٦٠ كورسی دەكاتە ٤٠١ كورسی و پرۆژەیاسایەكە تێدەپەڕێت.

بەهێزترین ئەگەر، تێپەڕێنی سزای لەسێدارەدانە لە پەرلەمان لەلایەن مەهەپە و ئاكەپەوە، چونكە هەرگیز جەهەپە و هەدەپە پشتگیری لە گەڕاندنەوەی سزای لەسێدارەدان ناكەن، بۆیە دوای پەرلەمان، ئیدی لە ریفراندۆمێكدا یەكلایی دەكەنەوە، كە ئاخۆ گەلی توركیا لەگەڵ سزای لەسێدارەدانە یان نا؟