میدیاکانی تورکیا: بێبایەخیی پارەی وڵات كاریگەریی سیاسی بەدوای خۆیدا هێناوە
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

میدیاکانی تورکیا: بێبایەخیی پارەی وڵات كاریگەریی سیاسی بەدوای خۆیدا هێناوە

بانکە ئەهلی و حکوومییەکان زیاتر لە 400 ملیار دۆلار قەرزارن

ساڵی ٢٠٢٠ بۆ توركیا لەڕووی ئابوورییەوە ساڵێكی سەخت بوو، لەلایەك سێكتەری گەشتیاری بە رێژەیەكی بەرچاو دابەزی، لەلایەكی تر ڤایرۆسی كۆرۆنا كاریگەرییەكی نەرێنیی سەختی بۆ ئابووری توركیا هێنایە ئاراوە. ئەمەش بووەتە جێگەی باسوخواسی میدیا جیهانییەکان و ناوخۆی توركیا، بێبایەخی لیرەی توركییە بەرامبەر بە دۆلاری ئەمریكی.

لە ماوەی ٤ رۆژی رابردوودا، لیرەی توركی بەرامبەر بە دۆلار دابەزینێكی گەورەی تۆمار كرد، ئەویش ١٠٠ دۆلاری ئەمریكی بۆ ٧٣٠ لیرە بەرز بووەوە، ئەمەش وای كرد توركیا بشڵەقێت و میدیاكانی جیهان شرۆڤە لەبارەی ئابووریی توركیاوە بكەن.

لەگەڵ هەموو ئەمانەدا، حكوومەتی توركیا دان بەوەدا نانێت كە توركیا تووشی قەیرانی دارایی بووە، بەڵكوو پێیانوایە دەستێكی دەرەكی هەیە بۆ بێبایەخكردنی لیرەی توركی و دەڵێن ئابووریی توركیا لەوپەڕی باشییە.

رەجەب تەیب ئەردۆغان لە پرێس کۆنفرانسێکدا ئاماژەی بەوە دا، كە ئابووریی توركیا لە هەڵكشانە و كەس با رەخنە لە ئابووریی توركیا نەگرێت.

ئەردۆغان نموونەی بە حكوومەتی ئاكەپە هێنایەوە لەو كاتەوەی كە هاتووەتە سەر دەسەڵات و گوتی: "لە ٢٠٠٢ داهاتی ناوخۆی توركیا ٢٣٦ ملیار دۆلار بووە، بەڵام لە ٢٠١٩ توانیومانە بیگەیەنینە ٧٥٤ ملیار دۆلار. هەروەها داهاتی تاك لە ٢٠٠٢ تەنیا ٣٥٨١ دۆلار بووە، بەڵام لە ٢٠١٩ گەیاندوویانەتە ٩١٢٧ دۆلار".

بە گوێرەی زانیاریی میدیاکانی تورکیا ئەم گوتانەی ئەردۆغان بۆ هاووڵاتیانی توركیا بەهای نییە، چونكە رەوشی ئابوورییان خراپە و بێكاریش تا دێت لە هەڵكشانە. ئەوان دەڵێن مادام ئابوورییەكەمان ئەوەندە باشە، ئەی بۆچی بارودۆخی ئابووریی هاووڵاتی توركیا لەوپەڕی ریسواییە.

 

هۆكارەكانی دابەزینی لیرەی توركی

چەندین هۆكار هەن كە شرۆڤەكارانی ئابووری باسی لێوە دەكەن لەبارەی دابەزینی لیرەی توركی بەرامبەر بە دۆلار.

یەكێك لە هۆكارەكان ئەو قەرزانەیە كە بانكە حكوومی و ئەهلییەكانی توركیا لە بانكەكانی دەرەوە وەریان گرتووە و نەیانتوانیوە لە كاتی خۆیدا بیدەنەوە و قەرزەكان كەڵەكە بوون. باس لەوە دەكرێت كە بانكە ئەهلی و حكوومییەكانی توركیا زیاتر لە ٤٠٠ ملیار دۆلار قەرزیان لەسەرە.

هەروەها تەنیا لە ماوەی ٣ مانگدا، بانكی ناوەندیی توركیا لەسەر داوای سەركۆماری توركیا ٧٨ ملیار لیرەی توركی چاپ كردووە، ئەم چاپكردنەش بووەتە هۆكاری ئەوەی بەهای لیرەی توركی بەرامبەر بە دۆلار دابەزێت.

هەروەها بەڵێندەرانی توركیا متمانەیان بە لیرەی توركی نەماوە، بۆیە بەشێكی زۆریان پارەی خۆیان لە بانكەكان دەرهێناوە و گواستویانەتەوە بۆ بانكەكانی ئەورووپا و بەشێكیشی دۆلاریان كڕیوە و پارەكەشیان لەناو توركیا نەهێشتووە.

لەلایەكی تریش، بارودۆخی ناوخۆی توركیا لەوپەری خراپییە و ئۆپۆزیسیۆنی توركیا بە هەموو شێوەیەك دژایەتیی حكوومەت دەكات، ئەمەش وای كردووە نائارامی لە توركیا دروست ببێت و بەڵێندەران نەتوانن لە تورکیا وەبەرهێنان  بکەن، چونكە هەموو گەشەیەكی ئابووری پەیوەستە بە بوونی ئارامیی سیاسی، كە ئارامیی سیاسی نەما، گەشەی ئابووریش دەوەستێت.

هۆكارێكی تریش كە بەردەوام باسی لێوە دەكرێت بۆ دابەزینی بەهای لیرەی توركی، بێلایەننەبوونی بانكی ناوەندیی توركیایە و هەمیشە ئەردۆغان تۆمەتبار دەكرێت كە دەست وەردەداتە كاروباری بانكی ناوەندی و بۆ بەرژەوەندی خۆی بەكاری دەهێنێت.

 

خراپیی رەوشی ئابووریی دەنگەكانی ئەردۆغان كەم كردووە

خراپی رەوشی ئابووری لە توركیا، كاریگەریی سیاسی بەداوی خۆیدا هێناوە، بە جۆرێك ئۆپۆزیسیۆنی توركیا داوای ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێشوەختە دەكات.

لە لایەكی تریشەوە، دەزگا راپرسییەكانی توركیا ئاشكرایان كردووە، كە خراپیی رەوشی ئابووری وای كردووە، دەنگەكانی ئاكەپە و رەجەب تەیب ئەردۆغان بەرەو كەمی بڕوات، بە جۆرێك دەنگەكانی (ئاكەپە و مەهەپە) خوار٤٠٪ە، واتە ئەگەر هەڵبژاردن ئەنجام بدرێت، لە پەرلەمان زۆرینە لەدەست دەدەن.

ئەردۆغان كە هەموو كاتێك بۆ خۆی دەنگەكانی لە پارتەكەی كە ئاكەپەیە زیاتر بووە، بەهۆی خراپیی رەوشی ئابووری دەنگی ئەویش لە كەمی داوە. بە گوێرەی ئەنجامی راپرسییەكانی توركیا، ئەردۆغان بچێتە ناو هەڵبژاردنەوە، ناتوانێت لە گەڕی یەكەمدا٥٠+١ بەدەست بهێنێت، بۆیە هەموو هەوڵێك دەدات توركیا نەچێتە ناو هەڵبژاردنی پێشوەختەوە.

چەند نووسەرێكی توركیا باس لەوە دەكەن، كە ئەردۆغان زیرەكانە سیاسەت دەكات، بەوەی دەزانێت دەنگەكانی كەمی كردووە بەهۆی خراپیی رەوشی ئابووری، بۆیە بڕیاری دا مۆزەخانەی (ئایاسۆفیا) بكاتە مزگەوت، بەمەش سۆزی گەلی توركیای بۆ خۆی راكێشا.

دەبێت ئەوەش باس بكرێت، لە ٢٠٠٢ بۆیە ئاكەپە هاتە سەر دەسەڵات و گەیشتە لووتكە، چونكە ئاكەپە توانی بارودۆخی ئابووریی توركیا باش بكات و هەموو قەرزە نێودەوڵەتییەكانیش بكاتە سفر، بەڵام ئەگەر زۆرە هەر بەهۆی خراپی رەوشی ئابووری واتە هەمان هۆكار، ئاكەپە لە تروپكەوە بێتە خوارەوە و ئیدی قەڵاكەی بڕووخێت و لایەنێکی تر بێتە شوێنەكەی.