ئەمڕۆ لە گۆشەنیگای مێژووەوە
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x

ئەمڕۆ لە گۆشەنیگای مێژووەوە

- لە 14-3-1879 ئەلبێرت ئینشتاین زانای فیزیای ئەمریكی – سویسری و، لەدایك بوو و ئەنشتاین ساڵی 1921 خەڵاتی نۆبڵی فیزیای وەرگرت و ورۆژی 18-4-1955 كۆچی دوایی كرد.

 

- ڕێکەوتی 1903/3/14 و 116 ساڵ لەمەوبەر و لە ڕۆژێکی وەک ئەمڕۆدا مەلا مستەفا بارزانی، رێبەری بزاڤی رزگاریخوازی گەلی کورد لە گوندی بارزان، لەدایک بووە.

 

ژیانی منداڵی

 مەلا مستەفای بارزانی، ناوی تەواوی (مستەفا کوڕی شێخ محەمەد بارزانی)ـیە، لە 14ی ئاداری 1903 لە گوندی بارزان، لەدایکبووە، لە تەمەنی سێ ساڵاندا، کاتێک مەلا مستەفا بەر ھەڵمەتێکی عوسمانییەکان دەکەوێت و دوای بەدیلگرتنی شێخ عەبدولسەلام کە برای گەورەیەتی، لەگەڵ دایکیدا بۆ ماوەی ٩ مانگ، زیندانی دەکرێت

 

سەرکردایەتیکردن

 لە ساڵی 1919 بەشداریی شۆڕشی شێخ مەحموودی حەفید دەکات و سەرکردایەتیی ھێزێکی 300 کەسی پێ دەسپێردرێت، دواتر لە ساڵی 1920 لەلایەن شێخ ئەحمەد بارزانیی برایەوە دەنێردرێت بۆ لای شێخ سەعیدی پیران لە کوردستانی باکوور بە مەبەستی ھەماھەنگیکردن لەگەڵ شۆڕشەکەیدا.

 

لە شۆڕشەکانی ساڵی 1931- 1932 بۆ بەرگریکردن لە میحوەرەکانی (مێرگەسوور و شێروان)، فەرماندەیی ھێزێکی گەورەی دەکرد کە بەرامبەر ھێزەکانی ئینگلیز دەجەنگان، لەوێشەوە ناوبانگی وەک سەرکردەیەکی سەربازیی بەتوانا و شارەزا، دەرکرد.

 

لە ساڵی 1932 ، حکوومەتی عێراقیی سەردەمی پاشایەتی، بە پشتیوانیی بەریتانیاییەکان، ھێرشیان کردە سەر ھێزەکانی کورد کە لەلایەن شێخ ئەحمەد بارزانیی برایەوە سەرکردایەتی دەکرا، دوای بەدیلگرتنی شێخ ئەحمەد، مەلا مستەفای بارزانی، دەستی کرد بە سەرکردایەتیکردنی ھێزەکان و ڕێکخستنەوەیان.

دوای ساڵێک، حکوومەتی عێراق لێبووردنی گشتی بۆ ھێزەکانی پێشمەرگە و بنەماڵەی بارزانییەکان دەرکرد، بۆیە لە ماوەی ساڵانی 1936 تا 1943، چالاکیی سەربازی لەلایەن ھێزەکانی پێشمەرگەوە ڕاگیرا، تا لە ساڵی 1943 دووبارە بزووتنەوەی کوردی و خەباتی پێشمەرگایەتی، بەسەرکردایەتیی مەلا مستەفای بارزانی،  دەستی پێکردەوە.

 

 جەنگی جیھانیی دووەم

مەلا مستەفای بارزانی، توانی دۆخی جەنگی دووەمی جیھانی و کودەتاکەی سەر حکوومەتی عێراقی کە بە سەرکردایەتیی بەکر سدقی بەڕێوەچوو، لە خزمەت دۆسیەی کورد بقۆزێتەوە و جارێکی دیکە بگەڕێتەوە بۆ زێدی خۆی لە بارزان، لەوێ ھەموو پەیوەندییەکانی لەگەڵ حکوومەتدا پچڕاند و داواکارییەکانی حکوومەتە لاوازەکەی بەغدای ڕەت کردەوە کە داوای دەکرد، بزووتنەوە پێشمەرگایەتییەکەی، ڕابگرێت.

 

حکوومەتی عێراق بەردەوام بوو لە سازشکردن، تا ئەو کاتەی مەلا مستەفا توانی ھەموو داخوازییەکانی ئەو کاتیان بەسەردا بسەپێنێت، ئەوەبوو ژمارەیەک ئەفسەری کورد ئیدارەی ناوچەکەیان بە سەرپەرشیی وەزیرێکی کورد، گرتە دەست و دواتر ئەو وەزیرە کوردە و ئەفسەرەکان لە بری حکوومەتی عێراق، فەرمانەکانیان لە مەلا مستەفای بارزانییەوە وەردەگرت، شارەزایی سەربازیی ئەفسەرەکانیش لە کاروباری سەربازیدا سوودیان لێوەرگیرا و توانرا ناوچەکە توندوتۆڵ بکرێت و ھێزێکی پێشمەرگەی 2500 کەسی پێک بھێنرێت، لە ئەنجامدا حکوومەتی بەغدا کۆنترۆڵی ناوچەکەی بەدەستەوە نەما.

 

بەڵام دوای ساڵ و نیوێک، حکوومەتی عێراق، توانی ھێزێکی زۆر کۆبکاتەوە و ھێرش بکاتەوە سەر ناوچەی بارزان، لە مانگەکانی ئاب و ئەیلوول و تا سەرەتای تشرینی یەکەمی 1945، شەڕێکی قورس ڕووی دا و ھێزەکانی پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختیان کرد، دواتر کشانەوە بۆ ناوچەی (کانی ڕەش) لەسەر سنووری تورکیا.

 

دەبێتە جەنەڕاڵ و فەرماندەی سوپای کۆماری کوردستان

لە 15ی ئابی 1945 لە ئێرانەوە دامەزراندنی پارتی دیموکراتیی کوردستان ڕاگەیەندرا، دوای ماوەیەکی کەم، سەدای پارتی گەیشتە ناوچەکانی کوردستان و توانرا چەندین بڵاوکراوە بە خەڵکی کوردستان بگەیەنرێت، بۆیە حکوومەتی عێراق دەستی کرد بەدەستگیرکردنی ئەندامانی پارتی.

 

لە 22ی کانوونی دووەمی 1946، لە ڕێوڕەسمی ڕاگەیاندنی کۆماری کوردستان لە مەھابات، مەلا مستەفا لە لای دەستە ڕاستی قازی محەمەد وەستابوو، لەوێدا بە فەرماندەی سوپای کۆماری کوردستان دەستنیشان کرا و پلەی "جەنەڕاڵ"ی پێبەخشرا.

 

لە ساڵی 1945 و دوای کۆتاییھاتنی جەنگی دووەمی جیھان و کشانەوەی ڕووسیا لە ئێران و کۆتاییھاتنی کۆماری مەھابات، ھێزەکەی مەلا مستەفا و ھێزەکانی ئێران پێکدائاڵان و شەڕ درووستبوو، لەوێ ھێزەکانی کوردستان دوای بەرگرییەکی توند، توانییان خۆیان بگەیەننە ناوچەکانی سنووری یەکێتیی سۆڤیەتیی جاران، ماوەی 12 ساڵ لەو وڵاتەدا مانەوە. لەسەرەتاوە مەلا مستەفا لە ‌ئازەربایجان و ئۆزبەکستان نیشتەجێ بوو، پاشان بۆ مۆسکۆ گواسترایەوە، زمانی ڕووسی و ھونەرکارییەکانی سەربازی و زانیاریی ئابووری خوێندووە. لە 26ی تشرینی یەکەمی 1958دا گەڕایەوە عێراق. ئەویش پاش شۆڕشی 14ی تەمووز بوو کە عەبدولکەریم قاسم دەسەڵاتی لە عێراقدا گرتبووە دەست و سیستەمی کۆماری ڕاگەیاندبوو. لە کاتی گەڕانەوەیدا سەروەری و ڕێز و نەوازشێکی زۆری لێنرا، بەڵام بەھۆی پابەندنەبوونی حکوومەتەکەی عەبدولکەریم قاسم بەو بەڵێنانەی بە کوردی دابوو و ھەڵگیرساندنی جەنگ لە دژی کورد، لە ‌ئەیلوولی 1961دا مەلا مستەفا بارزانی شۆڕشی دژی دەسەڵاتدارانی بەغدا ڕاگەیاند، لەبەگژداچوونی دژی دەسەڵاتداران عێراق ھەتا 11ی ئازاری ساڵی 1970 بەردەوام بوو.

 

ڕێککەوتنامەی ئادار

لە ساڵی 1968، گۆڕانکاری بەسەر سەرکردایەتیی عێراقدا ھات و کودەتای دووەمی بەعسییەکان ئەنجام درا، مەلا مستەفای بارزانی و حکوومەت دەستیان بە گفتوگۆ کرد، بەرھەمی گفتوگۆکان ڕێککەوتنی ئاداری 1970ی لێکەوتەوە کە بەپێی بڕگە و ماددەکانی ئەو ڕێککەوتنە، کورد ھاوبەش دەبێت لە حوکمڕانیی عێراق و زمانی کوردیش لە دامودەزگاکانی فێرکردن، دەبێتە زمانی فەرمی، جگە لەوەی سیستەمی حوکمی زاتی لە کوردستاندا جێبەجێ دەکرێت و کورد لە ناوچەکەی خۆیدا حوکمی خۆی دەکات، بەڵام دواتر حکوومەتی عێراق خۆی لە ڕێککەوتنەکە دزییەوە و پاشان لەگەڵ ئێران لەسەر دژایەتیکردنی کورد ڕێککەوتن و لە ساڵی 1975 ڕێککەوتننامەی جەزائیریان واژۆ کرد.

 

لە ھەوڵی تیرۆرکردن ڕزگاری دەبێت

لە ڕۆژی چوارشەممە ڕێککەوتی 29ی ئەیلوولی 1971 ، ھەوڵی تیرۆرکردنی مەلا مستەفای بارزانی دەدرێت. لەمبارەیەوە سەیف دووری، مێژوونووسی عێراقی ئاماژەی بەوە داوە: ”لە 29ی ئەیلوولی ساڵی 1971 و دوای ساڵ و نیوێک لە واژۆکردنی بەیاننامەی ئاداری ٧٠ لە نێوان کورد و حکوومەتی ئەوکاتی بەغدا، نازم گزاز، بەرپرسی بەڕێوەبەرایەتیی ئەمنی گشتیی عێراق ھەوڵی تیرۆرکردنی مەلا مستەفای بارزانی، سەرکردەی کوردی دا و ھەوڵەکەی شکستی ھێنا".

ھەوڵەکە لە ڕێگەی شاندێکەوە بوو کە لە 10 پیاوی ئایینی پێکھاتبوو، ئەوان لە بەغداوە چوون بۆ سەردانی بارزانی بۆ نێوانگیری و راگرتنی شەڕی نێوان شۆرشگێرانی کورد و سوپای عێراق.

 

شاندی پیاوە ئایینییەکان لە کاتژمێر 4:45 خولەکی ئێوارە، بە دوو ئۆتۆمبێل گەیشتوونەتە بارەگای سەرکردایەتی لە حاجی ئۆمەران.

 مێژوونووسە عێراقییەکە دەڵێت: “نازم گزاز، ئامێرێکی تۆمارکردنی دا بە یەکێک لە ئەندامانی شاندەکە و پێیگوت، سەرکردایەتیی حزبی بەعس دەیەوێ گوێی لە گفتوگۆکانی بارزانی بێ. ئەو بەو ئەندامەی شاندەکەی گوتبوو، لە بەردەمی بارزانی دانیشە و ھەر دەستی بە قسەکردن کرد، دەست بە دوگمەی ئامێری تۆمارکردنەکەدا بنێ بۆ ئەوەی دەنگی بارزانی تۆمار بکەی، ئەو کاتەی کە مەلا مستەفا دەستی بە قسەکردن کرد، دەنگێکی بەھێز ھات و دووکەڵ چوو بە ئاسماندا و شووشەی پەنجەرەکان شکان”، بەڵام پیلانەکە سەری نەگرت و بارزانی نەمر لە تیرۆرکردن رزگاری بوو.

 

نەخۆشکەوتن و کۆچی دوایی

مەلا مستەفای بارزانی، لە دوای ساڵی 1975، تووشی نەخۆشی دەبێت، بۆیە بە مەبەستی چارەسەرکردنی، دەچێتە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەڵام لە ساڵی 1979 کۆچی دوایی دەکات، دواتر تەرمەکەی بۆ کوردستانی ڕۆژھەڵات دەگەڕێننەوە و لە ناوچەی شنۆ بە شێوەیەکی کاتی بەخاک دەسپێردرێت، دوای ڕاپەڕین، لە مەراسیمێکی گەورەدا، ڕووفاتەکەی بۆ ناوچەی بارزان دەگەڕێندرێتەوە.

 

- لە 14-3-1920 ئەحمەد سورەیا بەدرخان سكرتێری گشتیی كۆمەڵەی سەربەخۆی كوردستان لە قاهیرە یادداشتێكی لەبارەی رەوشی گەلی كورد و سەربەخۆیی كوردستانی دایە هاوپەیمانان و داوای كرد كە كورد قەوارەیەكی سەربەخۆی هەبێت و ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش لەخۆ بگرێت.

 

- لە 14-3-1925 یەكەم گرێبەستی گەڕان و دەرهێنانی نەوت لە دەڤەری بابەگورگوڕ لە كەركوك و باشووری كوردستان لە نێوان بەریتانیا و عێراق بۆ ماوەی 75 سال ئیمزا كرا.

 

لە 14-3-1991 جەماوەری شاری دهۆك ڕاپەڕین و لە ماوەیەكی كورتدا تەواوی دامودەزگا داپڵۆسێنەرەكانی بەعسیان پاك كردەوە، رزگاربوونی دهۆك سەركەوتنەكانی راپەڕینی قایمتر كرد، قۆناغێكی نوێ‌ بوو، چونكە بە رزگاربوونی دهۆك ئیتر تەواوی ناوچەكانی بادینان تا دەگاتە سنورەكانی توركیا رزگار بوو، جەماوەری دهۆك بەدەست دەزگا تۆقێنەرەكانی بەعسەوە زۆریان ئازار چەشتبوو، هەربۆیە گیانی بەرگریی ئەوان و پاڵپشتیی پێشمەرگەكانی بەرەی كوردستانی وای كرد لە ماوەیەكی كورتدا شاری دهۆك و ئۆردوگا زۆرەملێكانی دەوروبەری بكەونە دەستی گەلەوە.

 

- لە 14-3-1997 پەرلەمانی كوردستان بریاری دا كە ئەم رۆژە بە بۆنەی لەدایکبوونی مەلا مستەفا بارزانی بكرێتە رۆژی نیشتیمانی و لە سەرانسەری هەرێمی كوردستان بكرێتە رۆژێكی پشوو.

 

- لە 14-3-1999 تەرمی نووسەر و كەسایەتیی كورد، عەزیز شەمزینی لە شاری ورمێی دۆزرایەوە كە لە رووداوێكی تەمومژاویدا كوژرابوو. ناوبراو لە سالی 1914 لە شاری مووسل لەدایك بووە و لە بنەماڵەی شێخ عەبدوڵای نەهری بووە.

 

 

لە 14-3-2016 لە دهۆك بە ئامادەبوونی سەرۆك بارزانی و گەورە بەرپرسانی ئیداری و سیاسی و ئەمنیی هەرێم و باڵیۆز و نوێنەری وڵاتانی بیانی لە هەرێم زانكۆی ئەمەریكی كرایەوە. لە رێوڕەسمەكەدا سەرۆك بارزانی رایگەیاند، كردنەوەی زانكۆی ئەمریكی، قورساییەکی دیكە دەبەخشێتە یادە پیرۆزەكانی وەك لەدایكبوونی (بارزانیی نەمر) و یادی راپەڕینی خەڵكی دهۆك. سپاس بۆ ئەوانەی ڕۆڵیان لە دروستكردنی ئەم زانكۆیەدا بینیوە، وەك سەرۆكی بۆردی زانكۆ (مەسرور بارزانی) و سەرۆكی زانكۆكە و هەموو ئەوانی دیکە.