میرنشینی بۆتان
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
كه‌یوان ئازاد 10/06/2018

میرنشینی بۆتان

ئه‌م میرنشینه‌ له‌ ناوچه‌ى بۆتانى باكووری كوردستان سه‌رى هه‌ڵدا، كه‌ لاى مێژوونووسانى عه‌ره‌بی و ئیسلامی له‌ سه‌ده‌كانى ناوه‌ڕاستدا به‌ (جزیره‌ ئیبن عومه‌ر) ناسراوه‌. ده‌ركه‌وتنیشی بۆ كه‌سایه‌تییه‌كى كوردى به‌ ناوى (میر عه‌بدولعه‌زیز كوڕى سلێمان به‌گ كوڕى خالید به‌گ) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كاتێك له‌ ساڵى 1286ی زایینی ده‌سه‌ڵاتێكی خۆجێیی نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆی له‌ ناوچه‌ى (بۆتان) دامه‌زراند. دیاره‌ ئه‌گه‌رچى به‌شێك له‌ مێژوونووسان بۆ ئه‌وه‌ چوون، كه‌ (سلێمان به‌گ)ى باوكى (میر عه‌بدولعه‌زیز) له‌ ساڵی (1862ز) وه‌ك كه‌سایه‌تییه‌كی سیاسى ده‌ركه‌وتووه‌ و دامه‌زراندنى میرنشینه‌كه‌ بۆ ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ و ئه‌و ساڵه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، به‌ڵام وا پێده‌چێت تا ساڵی (1286ز) وه‌ك ده‌سه‌ڵاتێكی میرنشینی ده‌رنه‌كه‌وتبێت.


مێژووى ئه‌م میرنشینه‌ش وه‌ك سه‌رجه‌م میرنشینه‌كانی پێشوو و ته‌نانه‌ت دواتریش پڕن له‌ هه‌وارز و نشێو و كێشمه‌كێش و قوربانی. وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌نێوان ساڵانی (1286−1515ز) له‌نێو به‌رداشی شاڵاوی زلهێزانى وه‌ك (ئێلخانى و جه‌لائیرى و ته‌یمووری و توركمانه‌كان)دا بوون و باجى ئه‌و داگیركار و هێرشانه‌شیان به‌ ملكه‌چبوون بۆ ئه‌و هێزانه‌ یان به‌رنگاربوونه‌وه‌یان دا. واته‌ له‌ كاتی ملكه‌چبوونی میره‌كانی ناوچه‌كه‌ و میرنشینه‌كه‌یان له‌ وێرانكاریی له‌ناوچوون پاراست و له‌ كاتی ڕووبه‌ڕووبووه‌نه‌وه‌شیان دووچاری قوربانی و وێرانكاریی خاكه‌کەیان بوون. له‌و ماوه‌یه‌شدا جگه‌ له‌ (میر عه‌بدولعه‌زیز) هه‌ر یه‌ك له‌ میره‌كان (سه‌یفه‌دین كوڕى عه‌بدولعه‌زیز، مه‌جده‌دین كوڕى عه‌بدولعه‌زیز، عیسا كوڕى مه‌جده‌دین، به‌دره‌دین كوڕى عیسا، ئه‌بدال كوڕى به‌دره‌دین، عیزه‌دین كوڕى ئه‌بدال، مه‌جده‌دین كوڕى ئه‌بدال، شه‌ره‌ف كوڕى به‌در، شا عه‌لى به‌گ كوڕى به‌در) فه‌رمانڕه‌وایه‌تیی میرنشینه‌كه‌یان كرد و ڕووبه‌ڕووی دۆخه‌كه‌ وه‌ستان. كاتێكیش ناوچه‌كه‌ دواى شه‌ڕى (چاڵدێران) له‌ ساڵى (1515ز) و له‌سه‌ر بنه‌ماى ڕێكکه‌وتننامه‌كه‌ی (سوڵتان سه‌لیمی یه‌كه‌م) له‌گه‌ڵ (مه‌لا ئیدریسى به‌دلیسى) ملكه‌چییان بۆ ده‌سه‌ڵاتدارانى عوسمانییه‌كان ڕاگه‌یاند، ناوچه‌كه‌ و میرنشینه‌كه‌ بوونه‌ به‌شێك له‌ ده‌وڵه‌تى عوسمانی به‌ مه‌رجی مانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی میرنشیینه‌كه‌ له‌ ده‌ست بنه‌ماڵه‌ی (شا عه‌لى) و كوڕ و نه‌وه‌كانى له‌سه‌ر بنه‌مای پشتاوپشت.


له‌نێوان ساڵانی (1516−1821ز) نزیك به‌ (هه‌شت) ئه‌ندامى بنه‌ماڵه‌كه‌ گه‌یشتنه‌ پایه‌ی ده‌سه‌ڵات، تا ئه‌و كاته‌ى له‌ سه‌ره‌تاكانى سه‌ده‌ى نۆزده‌یه‌م (میر به‌درخان كوڕى میر ئه‌بدال) له‌ ساڵى (1821ز) له‌ سیاسه‌تى ده‌وڵه‌تى عوسمانى هه‌ڵگه‌ڕایه‌وه‌ و سه‌ربه‌خۆییبوونى ته‌واوی خۆی ڕاگه‌یاند. به‌وه‌ش كۆسپی له‌به‌رده‌م پیاده‌كردنى به‌رنامه‌ چاكسازییه‌كانى (سوڵتان عه‌بدولمه‌جیدى یه‌كه‌م/ 1839− 1861ز) دروست كرد، كه‌ هه‌وڵی دا گیانێكی نوێ بكاته‌وه‌ به‌ به‌ر ده‌وڵه‌ته‌ نه‌خۆشه‌كه‌یدا. دیاره‌ (میر به‌درخان كوڕى ئه‌بداڵ خان) به‌ دیارترین و هه‌روه‌ها به‌ دوایه‌مین میری بۆتان داده‌نرێت، كه‌ هه‌ستى نه‌ته‌وایه‌تیى كوردى به‌رز كرده‌وه‌ و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ی له‌ ده‌وڵه‌تى عوسمانى له‌ بازنه‌ى شۆڕشێكدا بۆ سه‌ربه‌خۆیی خاكی كوردستان ڕاگه‌یاند. له‌نێوان ساڵانی (1821−1847ز)، كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتیی میرنشینی بۆتانی كرد، له‌ چه‌ندین بوارى جیاجیادا خزمه‌تیان كرد، ئه‌وانیش:


1. جیاوازیى چینایه‌تى و ڕه‌گه‌زایه‌تى و ئایینیی كه‌م كرده‌وه‌.
2. باجه‌كانى له‌سه‌ر كۆمه‌ڵانى خه‌ڵك سووك كرد و باجى له‌سه‌ر به‌روبوومى كشتوكاڵ و ئاژه‌ڵدارى كه‌م كرده‌وه‌.
3. كۆمه‌ڵێك خوێندكارى نارد بۆ ئه‌وروپا، تا له‌و‌ێ خوێندن ته‌واو بكه‌ن.
4. چه‌ند كارگه‌یه‌كى بچووكى بۆ پێداویستیى ناوماڵ دروست كرد.
5. كارگه‌ى دروستكردنى چه‌ك و بارووتى له‌ شارى جه‌زیره‌ دامه‌زراند.
6. سكه‌ى پاره‌ى لێ دا، تا بۆ بازاڕه‌كانى سنوورى ده‌سه‌ڵاتى مامه‌ڵه‌ى پێوه‌ بكرێت.


جیاواز له‌وانه‌ش سوپایه‌كى نیزامیى دامه‌زراند، تا به‌ شێوه‌ و ته‌كتیكی سه‌ربازیی سه‌رده‌م ڕووبه‌ڕووی هه‌ر هێرشێك بێته‌وه‌، كه‌ ده‌بنه‌ مه‌ترسی بۆ میرنشینه‌كه‌. له‌م بواره‌شدا (نورڵا به‌گ)ى بۆ سه‌ركرده‌ى هێزه‌كانى خۆرهه‌ڵات و (مه‌حموود خانى موكوس)ى بۆ سه‌ركرده‌ى هێزه‌كانى ناوه‌ند و (یه‌زدان شێر)ى سه‌ركرده‌ى هێزه‌كانى خۆرئاوا دیار كرد. هه‌روه‌ها به‌و سوپایه‌ش هه‌وڵى سه‌قامگیریی سنووری ده‌سه‌ڵاتی دا و سنوورى ده‌سه‌ڵاتى به‌سه‌ر زۆربه‌ى ناوچه‌كانى (بۆتان و هه‌كارى و جه‌زیره‌)دا فراوان كرد. له‌ شه‌ڕى (نه‌یزه‌ب)یشدا زۆر به‌ سه‌ختى سوپاى عوسمانییه‌كانى به‌ هاوكاریى (ئیبراهیم پاشاى كوڕى موحه‌ممه‌د عه‌لى پاشا)ى میسر شكاند. ئه‌م سه‌ركه‌وتنه‌ش سه‌رۆك هۆزه‌ كورده‌كانى هه‌رێمه‌كانى (فارس و موكریان)ی هان دا له‌ میرى بۆتان نزیك ببنه‌وه‌. دواتر دۆستایه‌تى ئه‌رمه‌نی و ئاسووری و كلدانییه‌كانیشى قبووڵ كرد. به‌دوایدا ئازادیى بیروڕاى ئایینیى بڵاو كرده‌وه‌، تا به‌هۆیه‌وه‌ سه‌رنجى وڵاتانى ئه‌وروپایى بۆ لاى خۆى ڕابكێشێت.


ئه‌و كارانه‌ى (میر به‌درخان) و سه‌ركه‌وتنیان له‌ شه‌ڕى (نه‌یزب)، ده‌وڵه‌ت و سوڵتانى عوسمانییان ته‌واو نیگه‌ران كرد، بۆیه‌ سه‌ره‌تا داوایان له‌ ده‌وڵه‌تانى ڕووسیا و به‌ریتانیا كرد داوا له‌ ئاسوورى و كلدانی و مه‌سیحییه‌كان بكه‌ن، كه‌مته‌رخه‌مى له‌ باجدان بۆ ئه‌م میره‌ كورده‌ بكه‌ن. پاشان سوپایه‌كى به‌هێزى به‌ سه‌ركردایه‌تیى (عوسمان پاشاى له‌نگ) نارده‌ سه‌ر میرنشینه‌كه‌. دواى (سێ) ساڵیش شه‌ڕى سه‌خت، سه‌ره‌نجام (عوسمان پاشا) توانى له‌ ڕێگای هه‌ردوو سه‌ركرده‌ى میرنشینه‌كه‌وه‌ (یه‌زدان شێر و نورڵا به‌گ) میرى بۆتان به‌دیل بگرێت، ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی هه‌ردوو سه‌ركرده‌ى سوپاى بۆتان، بواریان به‌ سوپاى عوسمانی دا شارى (جزیره‌) له‌ ساڵى (1847ز) داگیر بكات. دواتر له‌ قه‌ڵاى (ئیروج) میریان به‌ دیل گرت و ڕه‌وانه‌ى ئاستانبوڵیان كرد. به‌دوایدا بۆ دوورگه‌ى (كریت) دووریان خسته‌وه‌. دواتریش ڕه‌وانه‌ى (دیمه‌شق) كرا، تا له‌ ساڵى (1868ز) كۆچى دوایى كرد. به‌و ڕووداوانه‌ش له‌لایه‌ك میرنشینی بۆتان كۆتایی پێ هات، له‌لایه‌كی تر (میر به‌درخان) دواى 21 ساڵ له‌ ده‌ستگیركردنى، كۆچی دوایی كرد. به‌وه‌ش ئه‌م میرنشینه‌ش بووه‌ به‌شێك له‌ مێژوو.

 

سه‌رچاوه‌كان:
1.شه‌ره‌فخانى به‌دلیسی: شه‌رفنامه‌.
2.محمد امین زكی: خولاصه‌ى تاریخی كورد و كوردستان.
3.صلاح محمد سلیم: أماره‌ بوتان.