میرنشینی بادینان
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
كه‌یوان ئازاد 26/05/2018

میرنشینی بادینان

(میرنشینى بادینان) له‌ لایه‌ن كه‌سایه‌تییه‌كى كوردى ده‌ڤه‌ری بادینانی باشووری كوردستان به‌ ناوى (به‌هادینى كوڕى سه‌یفه‌ددین) له‌ ساڵى 1262ی زایینی له‌ (ئامێدى) دامه‌زرا. له‌سه‌ر ده‌ركه‌وتنیشی بۆچوونی جیاواز هه‌یه‌، به‌وه‌ی هه‌ندێك له‌ مێژوونووسان ده‌ركه‌وتنی ئه‌و میرنشینه‌ بۆ سه‌رده‌می ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی عه‌باسی ده‌گێڕنه‌وه‌، كاتێك باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ خه‌لیفه‌كانی عه‌باسی چه‌ندین ناسناوى وه‌ك (به‌گ و میر)یان له‌ میره‌كانی بادینان ناوه‌. هه‌ندێكش باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ تا ئه‌و كاته‌ی ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تى عه‌باسی له‌ ساڵی 1258ی زایینی له‌ لایه‌ن (هۆلاكۆخانى كوڕى مه‌نكۆخانى مه‌غۆل) ڕووخا، ناوێك له‌ میرنشینی بادینان نه‌بوو. كاتێكیش له‌و (دوو) بۆچوونه‌ ورد ده‌بینه‌وه‌، ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و كه‌سایه‌تییانه‌ی ئه‌و ناسناوه‌یان له‌ خه‌لیفه‌كانی عه‌باسی وه‌رگرتووه‌ و مێژووه‌كه‌یان بۆ دوا سه‌رده‌مه‌كانی ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی عه‌باسی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ته‌نیا سه‌رۆك هۆزه‌ ده‌ستڕۆیشتووه‌كانی ناوچه‌ی بادینان بوون، نه‌وه‌ك میره‌كانى بادینان. دواتر به‌هۆی ئه‌و پێگه‌یه‌ی بۆیان دروست بوو، له‌پاڵ دانپێدانیان له‌لایه‌ن خه‌لیفه‌كانی عه‌باسییه‌وه‌، زه‌مینه‌ی سه‌ربه‌خۆییبوونی ناوچه‌ی بادینان و ده‌ركه‌وتنی میرنشینی بادینانی له‌ ده‌سه‌ڵاتێكی نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆدا بۆ ڕه‌خسابێت. به‌و پێیه‌شی ناوچه‌كه‌ مه‌ڵبه‌ندی چه‌ندین هۆزی دیاری وه‌ك (مزوورى، شێروانی، زێبارى، به‌روارى، ڕێكانى، سلێڤانى، سندى،...تاد) بووه‌ و هه‌ر هۆزه‌ و به‌هۆی سه‌رۆك هۆزه‌كه‌یه‌وه‌ خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتێكی ناوچه‌یی خۆی بووه‌، بۆیه‌ ئاسایی ئه‌و بۆچوونانه‌ش به‌ڕٍاست ده‌گه‌ڕێت كه‌ باس له‌ بوونی چه‌ندین میری ناسراو بكه‌ن، له‌ كۆتا سه‌رده‌مى ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی عه‌باسیدا، به‌ڵام ده‌ركه‌وتن و ناسرانی وه‌ك میرنشینێكی تا ئاستێك سه‌ربه‌خۆ، بۆ دوای رووخانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كاتێك (میر به‌هاددین) له‌ ساڵی 1262ی زایینی ده‌ركه‌وت و ئه‌و بۆشاییه‌ سیاسییه‌ی قۆسته‌وه‌، كه‌ به‌هۆی ڕووخانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌وه‌ له‌ ناوچه‌كه‌ی دروست ببوو. ئه‌وه‌ش كاتێك (میر به‌هاددین) باره‌گاكه‌ى له‌ قه‌ڵاى (تارون)ه‌وه‌ بۆ قه‌ڵاى (ئامێدى) گواسته‌وه‌ و تێدا نیشته‌جێ بوو و ده‌سه‌ڵاتێكی خۆجێیه‌تی تێدا دامه‌زراند. له‌م بواره‌شدا دانیشتوانه‌كه‌ی پشتیوانییان لێ كرد و رێز و خۆشه‌ویستییه‌كی زۆریان بۆ نواند. دواتریش ده‌ستی به‌سه‌ر ناوچه‌كانی ده‌وروبه‌ریدا گرت و سنووری ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی فراوان كرد.


مێژووى ئه‌م میرنشینه‌، كه‌ بۆ نێوان ساڵانی (1262-1842ز) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، یه‌كێك بووه‌ له‌و میرنشیانه‌ی هێز و قورسایی خۆی به‌سه‌ر ناوچه‌ی بادینانی باشووری كوردستانه‌وه‌ هه‌بوو. ته‌نانه‌ت چه‌ندین میری به‌توانا له‌ كوڕ و نه‌وه‌كانی (میر به‌هاددین) یه‌ك له‌دوای یه‌ك و له‌سه‌ر بنه‌مای پشتاوپشت ده‌سه‌ڵاتیان گرته‌ ده‌ست. وه‌ك میره‌كانى (ئیسماعیل كوڕى به‌هاددین، عیمادئه‌ین كوڕى ئیسماعیل، زه‌ینه‌دین كوڕى عیمادئه‌دین، سه‌یفه‌دین كوڕى زه‌ینه‌دین، حه‌سه‌ن به‌گ كوڕى سه‌یفه‌دین). ئه‌وان كه‌ له‌نێوان ساڵانی (1262-1515ز)دا فه‌رمانڕه‌وایه‌تیی میرنشینی بادینانیان كرد، له‌به‌رده‌م شاڵاوی داگیركاریی بنه‌ماڵه‌كانی ئێلخانی مه‌غۆلی و جه‌لائیری و ته‌یموورى و بنه‌ماڵه‌ی قه‌ره‌قۆینلۆی توركمانیدا خۆیان ڕاگرت و به‌و سیاسه‌ته‌ی په‌یڕه‌ویان كرد، سه‌ربه‌خۆیی خۆیانیان تێدا پاراست. كاتێكیش باشووری كوردستان وه‌ك ناوچه‌كانى باكووری، دوای شه‌ڕی (چاڵدێران) له‌ (23ى ئابی 1514ز) كه‌وته‌ به‌ر شاڵاوی سوپای عوسمانی، ده‌رفه‌تی به‌ عوسمانییه‌كان دا سنووری ده‌سه‌ڵاتیان به‌ره‌و باشووری كوردستان فراوان بكه‌ن. ئه‌وه‌ش كاتێك سوپای عوسمانییه‌كان له‌ ساڵى (1515ز) په‌لاماری باشووری كوردستان و قه‌ڵەمڕه‌وی میرنشینی بادینانیان دا. سه‌ره‌تاش (حه‌سه‌ن پاشاى كوڕى سه‌یفه‌دین پاشا) خۆی بۆ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی شاڵاوی عوسمانییه‌كان ئاماده‌ كرد و قه‌ڵاكانى (ئامێدى و دهۆك و زاخۆ)ى قایم كرد، به‌ڵام دواجار كه‌وته‌ ژێر كاریگه‌ریی ڕێكکه‌وتنامه‌كه‌ى (سوڵتان سه‌لیمى یه‌كه‌م و مه‌لا ئیدریسى به‌دلیسی) و بۆ دوورخستنه‌وه‌ی به‌ڵاى شه‌ڕ له‌سه‌ر ناوچه‌كه‌ی، دانی به‌ ده‌سه‌ڵاتی عوسمانییه‌كاندا نا، له‌به‌رامبه‌ردا سوڵتانی عوسمانی ده‌سه‌ڵاتی میرنشینه‌كه‌یان بۆ خۆی و بنه‌ماڵه‌كه‌ی به‌پێی سیسته‌می پشتاوپشت پاراست. له‌و ساڵه‌وه‌ش تا نیوه‌ی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م ده‌گات، چه‌ندین كه‌سایه‌تیی بنه‌ماڵه‌كه‌ گه‌یشتنه‌ پایه‌ی ده‌سه‌ڵات، به‌ڵام له‌و قۆناغه‌دا میرنشینه‌كه‌ كه‌وته‌ به‌ر قه‌ڵه‌مڕه‌وى سیاسه‌تى (میر موحه‌ممه‌دى میرى سۆران) له‌ (ڕ‌واندز). كاتێكیش میرنشینی سۆران له‌ ساڵی (1836ز) كه‌وته‌ به‌ر شاڵاوی سوپای عوسمانی و له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تى عوسمانییه‌وه‌ لێ درا، شارى (ئامێدی)ی پایته‌خت سه‌ربه‌خۆیی خۆی پاراست و له‌لایه‌ن (ئیسماعیل پاشاى دووه‌م كوڕى موحه‌ممه‌د ته‌یار) به‌ڕێوه‌ برا، تا ئه‌و كاته‌ی له‌ ساڵی (1842ز) شاره‌كه‌ كه‌وته‌ به‌ر شاڵاوی سوپاى عوسمانى و داگیر كرا، به‌ڵام تا ساڵی (1862ز) ئه‌ندامانی بنه‌ماڵه‌كه‌ وه‌ك فه‌رمانداری عوسمانی له‌ ناوچه‌كه‌ مانه‌وه‌، تا له‌و ساڵه‌دا به‌ته‌واوی كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وانیش هات.


ئه‌وه‌ی ماوه‌ سه‌رنجی بخه‌ینه‌ پاڵ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌ سه‌رده‌مى ئه‌م میرنشینه‌شدا خوێندن و زانست بره‌وى پێ درا و چه‌ندین زانا و كه‌سایه‌تیی ئایینى گه‌وره‌ ده‌ركه‌وتن. ته‌نانه‌ت حوجره‌ی مزگه‌وته‌كان بوونه‌ شوێنی پێگه‌یاندنی ده‌یان زانا و مامۆستای گه‌وره‌ی ئایینی و كه‌سایه‌تیی ناسراو. ئه‌مه‌ و جگه‌ له‌ بایه‌خی میره‌كانی بادینان به‌ لایه‌نی ئاوه‌دانكرانه‌وه‌ و كشتوكاڵ و بازرگانى و پیشه‌ی ده‌ست.


كۆتایی ئه‌م میرنشینه‌ش وه‌ك هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێكی كوردیی تر، به‌هۆی ململانێی ناوخۆیی بنه‌ماڵه‌یى بوو له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات. دواتر شاڵاوی (میر محه‌مه‌دی میری سۆران)ى به‌دوادا هات، كه‌ ئامانجی ده‌ستگرتن بوو به‌سه‌ریدا و فراوانكردنی سنووری ده‌سه‌ڵاتی له‌سه‌ر حیسابی میرنشینی بادینان. هه‌موو ئه‌وانه‌ش وایان كرد میرنشینه‌كه‌ دووچاری كۆمه‌ڵێك كێشه‌ بێت، له‌وانه‌ لاوازبوونی و بێده‌سه‌ڵاتیی هێزه‌ چه‌كداره‌كه‌ی له‌به‌رامبه‌ر سوپاى زه‌به‌لاحی عوسمانى له‌و كاته‌دا، به‌سه‌ركردایه‌تیى (به‌یره‌قدار)، كه‌ بۆ ماوه‌ى (چوار) مانگ ئابلۆقه‌یه‌كى سه‌ختى (قه‌ڵای ئامێدی)ی دا. دیاره‌ هه‌رچه‌نده‌ دانیشتوانه‌كه‌ى له‌و ماوه‌یه‌دا به‌رگرییه‌گی سه‌ختیان كرد، به‌ڵام به‌هۆی كه‌مبوونه‌وه‌ی خۆراك و بێده‌ره‌تانیی دانیشتوانه‌كه‌ی له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی سوپای عوسمانی، دواجار قه‌ڵا و شار و میرنشینه‌كه‌ كه‌وتنه‌ ده‌ست سوپای عوسمانییه‌كان. به‌وه‌ش كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی هات.

 

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
1.شه‌ره‌فخانی به‌دلیسی: شه‌ره‌فنانه‌.
2.صدیق الدملوجی: اماره‌ بهدینان.
3.كاوه‌ فریق احمد: اماره‌ بادینان.