به‌بۆنه‌ی ڕۆژی جیهانیی شانۆوە
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

به‌بۆنه‌ی ڕۆژی جیهانیی شانۆوە

بزاڤی شانۆ له‌ كه‌ركووكی حه‌فتاكاندا

(1)

 

زۆربه‌ی نووسینه‌كانمان ده‌رباره‌ی شانۆی حه‌فتاكان، كه‌ باس دێته‌ سه‌ر باسی شانۆی كوردی له‌ كه‌ركووك، وه‌كوو ئه‌زموونێكی لاوه‌كی باس له‌و قۆناخه‌ كورته‌ ده‌كات، له‌ كاتێكدا به‌پێی هه‌موو پێوه‌رێكی هونه‌ری، شانۆی كه‌ركووك وه‌كوو ئه‌زموونێكی نوێ و جیا هه‌ڵكه‌وتوو، خاوه‌ن پایه‌یه‌كی تایبه‌ت بوو، چ له‌ ڕووی چه‌ندایه‌تی و چ له‌ ڕووی چۆنایه‌تییه‌وه‌، تاكوو نیوه‌ی حه‌فتاكانیش هه‌ر پێشه‌نگ بووه‌ و هه‌موو كاره‌ شانۆییه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی به‌زاندبوو. ئه‌و قۆناخه‌، قۆناخی حه‌فتا بۆ حه‌فتا و چوار، هه‌ناگاوێكی تایبه‌ت و سه‌رده‌مێكی جیاهه‌ڵكه‌وتووه‌، نه‌ك ته‌نیا له‌ بزاڤی شانۆیی شاری كه‌ركووكدا، بگره‌ له‌ سه‌رانسه‌ری كورستاندا، ئه‌مه‌ر هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و ماوه‌ كورته‌ی ته‌مه‌نی ئه‌و قۆناخه‌ به‌داخه‌وه‌ چوار ساڵ زیاتری تێ نه‌په‌ڕاند.


دیاره‌ هه‌ر له‌میانه‌ی ئه‌و چوار ساڵه‌ی پاش بایه‌ننامه‌ی مێژوویی یازده‌ی ئاداری ساڵی 1974 و ڕاگرتنی شه‌ڕ دژ به‌ كوردستان و دانپێنانی حكوومه‌تی عێراق به‌ مافی ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستان، كه‌ركووكیش وه‌كوو هه‌موو شاره‌كانی دیكه‌ی كوردستان پشكێكی له‌و ئازادییه‌ به‌ركه‌وت، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و ئازادییه‌ك كه‌ركووك به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ شاره‌كانی دیكه‌دا گه‌لێك كه‌متر و كوورتر بوو، به‌ڵام ئه‌و پشكه‌ كه‌ بۆ شاری كه‌ركووك زۆر بوو و زیاتریش هه‌ستی پێ ده‌كرا، چونكه‌ یه‌كه‌م جار بوو كه‌ركووك دوای قۆناخێكی دوور و درێژ، ئازادییه‌كی له‌و جۆره‌ به‌خۆیه‌وه‌ ببینێت. ئازداییه‌ك ئه‌گه‌رچی كورتخایه‌ن و سنووردار بوو، به‌ڵام بۆ بزاڤی ڕۆشنبیریی كوردی، به‌تایبه‌تی بۆ هونه‌ر و ئه‌ده‌بی ئه‌و سه‌رده‌مه‌، له‌سه‌رووی هه‌موویشیانه‌وه‌ بۆ بزاڤی شانۆ، قۆناخێكی به‌پیت و پڕ به‌رهه‌م بوو.


له‌و چوار ساڵه‌دا، ڕۆشنبیران و هونه‌رمه‌ندانی كه‌ركووك سه‌لماندییان كه‌ شاره‌كه‌یان به‌ر له‌وه‌ی كانگای نه‌وت و سامان بێت، كانگای داهێنان و ئه‌فراندن و ڕووناكبیرییه‌، ئه‌وه‌یان سه‌لماند كه‌ ئه‌وانیش خاوه‌نی ڕۆشنبیرییه‌كی قووڵ و تایبه‌تن، ڕۆشنبیرییه‌ك كه‌ زاده‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی فره‌ كولتوورییه‌، ڕۆشنبیرییه‌ك كه‌ زاده‌ی تاكڕه‌هه‌ندی و یه‌كزمانی نییه‌، بگره‌ توانای كه‌سه‌كانی له‌ده‌ره‌وه‌ی زمانی دایكه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، زمانزانین وه‌كوو ده‌روازه‌ و په‌نجه‌ره‌یه‌ك به‌سه‌ر جیهانی ئه‌ده‌ب و هونه‌ر و فیكردا، ئه‌مه‌یش به‌تایبه‌تی له‌ ڕێگه‌ی زانینی زمانی عه‌ره‌بییه‌وه‌.


ئه‌وه‌بوو هه‌ر دوای به‌یاننامه‌كه‌ چه‌ندین تیپ و گرووپی شانۆیی هاتنه‌ دامه‌زراندن، به‌ڵام به‌رچاوترین و چالاكترینیان تیپی شانۆیی (مه‌شخه‌ڵ) بوو، كه‌ ڕاسته‌وخۆ له‌ لایه‌ن یه‌كێتیی قوتابییانی كوردستانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌برا. لێره‌دا جێگه‌ی خۆیه‌تی بڵێم، كه‌ ئه‌مه‌ ده‌بێت به‌ یه‌كێك له‌ ده‌ستكه‌وته‌كانی یه‌كێتیی قوتابییان له‌ قه‌ڵه‌م بدرێت.


تیپی مه‌شخه‌ڵ، به‌ هاوكاریی چه‌ند شانۆكارێكی شاری كه‌ركووك، به‌ سه‌رپه‌رشتیی هونه‌ریی مامۆستا سه‌لمان فایه‌ق، وه‌كوو ده‌رهێنه‌ری تیپ هاته‌ دامه‌زراندن.


شانۆیی (دایكی شه‌هید) له‌ نووسینی به‌هه‌شتی (مسته‌فا په‌ژار) یه‌كه‌م به‌رهه‌می تیپی شانۆ مه‌شخه‌ڵ بوو، ئه‌م ده‌ستپێكه‌ بۆ ئه‌و كاته‌ی تیپێكی نوێ گرنگ بوو، گرنگ بوو به‌ شانۆنامه‌یه‌كی خۆماڵی سیاسی و جدییه‌وه‌، هاوكات شانۆنامه‌كه‌ له‌ ڕووی ئه‌ده‌بییه‌وه‌ به‌ زمانێكی ئه‌ده‌بیی به‌رز نووسرابوو.


هه‌ر له‌ یه‌كه‌م نماییشه‌وه‌، تیپی مه‌شخه‌ڵ هاوسه‌نگییەكی باشی له‌نێوان ژماره‌ی ئه‌كته‌رانی نێرینه‌ و ئه‌كته‌رانی مێینه‌دا پیشان دا. ژماره‌ی كچانی به‌شدار له‌و نماییشه‌دا به‌ ئه‌ندازه‌یەك زۆر بوو، كه‌ ده‌كرێت بڵێین هاوشانی ژماره‌ی ئه‌كته‌ره‌ كوڕه‌كان بوو، ئه‌مه‌یش تا ئه‌وكات و تا چه‌ند ساڵێك دواتریش هیچ به‌رهه‌مێكی شانۆیی كوردی ئه‌م تایبه‌تمه‌ندێتییه‌ی به‌خۆیەوه‌ نه‌بینیبوو، هه‌ر ئه‌مه‌ بۆ خۆی یه‌كێك بوو له‌ شانازییه‌كانی شانۆكارانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی كه‌ركووك، له‌ كاتێكدا له‌ شاره‌كانی دیكه‌ی كوردستاندا، كه‌ له‌ شانۆدا ته‌مه‌نێكی گه‌لێك كۆنتریان هه‌بوو، تا ئه‌و ده‌مه‌یش به‌گشتی بۆ زۆربه‌ی كه‌سایه‌تییه‌ مێینه‌كان كوڕ ده‌كرا به‌ كچ. چه‌ند ئه‌كته‌رێكی پیاو هه‌ر به‌ ڕۆڵی ژنان ناویان ده‌ركردبوو، له‌وانه‌ هونه‌رمه‌ند عومه‌ر چاوشین. نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، بگره‌ چه‌ند ئه‌كته‌رێكی دیكه‌یش كه‌ دواتر ڕۆڵی پیاوانیان ده‌گێڕا. له‌ سه‌ره‌تادا، مه‌به‌ستم له‌ تافی مێردمنداڵی و لاوێتیدا، به‌ ڕۆڵی ئافره‌تاندا ڕه‌ت بووبوون.


خۆ ئه‌گه‌ر له‌ ڕووی چه‌ندایه‌تیشه‌وه‌ باس له‌ به‌رهه‌مه‌كانی تیپی شانۆی مه‌شخه‌ڵ بكه‌ین، ئه‌وه‌نده‌ ده‌ڵێم كه‌ ژماره‌ی به‌رهه‌مه‌كانی تیپ له‌ ماوه‌ی كه‌متر له‌ دوو ساڵدا گه‌یشته‌ پتر له‌ پێنج شانۆگه‌ریی درێژی دوو په‌رده‌یی. ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ ڕۆژانی پیشاندانیان به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ به‌رهه‌می تیپه‌كانی دیكه‌ی شاره‌كانی كوردستاندا، گه‌لێك درێژ بوو. ئه‌مجا پێویسته‌ ئاماژه‌یش به‌وه‌ بكه‌م، كه‌ جه‌ماوه‌رێكی نه‌ك هه‌ر باش، بگره‌ خه‌ڵكێكی زۆر ده‌هاتن بۆ ته‌ماشای ئه‌و به‌رهه‌مانه‌، خه‌ڵكی شاری كه‌ركووك ته‌واو هۆگری به‌رهه‌مه‌كانی شانۆی مه‌شخه‌ڵ بوون. ته‌نانه‌ت زۆربه‌ی نماییشه‌كان پتر له‌ پێنج جار و له‌ناو هۆڵێكی پڕدا پێشكه‌ش ده‌كرا.


تیپی مه‌شخه‌ڵ بووبوو به‌ به‌شێكی زیندووی ژیانی ڕۆشنبیریی خه‌ڵكی كه‌ركووك، دانیشتووانی كه‌ركووك به‌ تاسه‌وه‌ چاوه‌ڕێی به‌رهه‌مه‌كانی تیپی شانۆی مه‌شخه‌ڵیان ده‌كرد. دیاره‌ زۆرینه‌ی بینه‌ران كورد بوون، به‌ڵام به‌شێكی به‌رچاوی بینه‌رانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌، به‌تایبه‌تی له‌ نماییشی (دایكی شه‌هید)دا عه‌ره‌ب و توركمان و ئاسووریشی تێدا بوون.