Rola diyasporaya kurd di çêbûna wêjeya nûjen a kurdiyê li Swêdê da Rola diyasporaya kurd di çêbûna wêjeya nûjen a kurdiyê li Swêdê da
English Türkçe Kurdî
كوردی عربي فارسى

NUÇE RAMAN Raport Hevpeyvîn ABORÎ MULTÎMEDYA Magazîn SPOR ÇAND Û HUNER
×

Rola diyasporaya kurd di çêbûna wêjeya nûjen a kurdiyê li Swêdê da

 Klêmans Skalbêr

Wergera ji fransiyê: Eliyê Paksirişt

Zimanê ku ji dema damezirîna Komara Tirkiyeyê ve heya sala 1991’ê li Tirkiyeyê qedexe bû, di vê salê da weşanên bi vî zimanî azad bûn. Mirov dikare bibêje ku heya wê rojê nivîsîna bi kurdiyê di Tirkiyeyê da tunebû.

Digel vê jî, girîng e bê gotin ku di salên 70’yî da ku serdema çêbûna partiyên kurd di Tirkiyeyê bû, tevgereke piçûk a wêjeyî bi taybet derûdora kovara Tîrêjê derket holê. Piştî derbeya 1980’yî, ev tevger şikiya. Loma, wêjeya kurmanciyê di sirgûnê û bi taybet di salên 1980’yî da geş bû. Diyasporaya kurd li Swêdê ji aliyekî va ji ber sirûşta penaberiya kurd li Swêdê û ji aliyê din va jî ji ber ramyariyên (siyasetên) dewleta Swêdê ku kurdan ji wê baş sûd wergirt roleke berbiçav lîst. Armanca vê nivîsê diyarkirina rola wêjeyî ya diyasporaya kurd li Swêdê ye. Loma, ez ê di destpêkê da bi kurtasî taybetmendiyên diyasporaya kurd li Swêdê şirove bikim û piştre, ez ê qala ramyariyên swêdî bikim ku li gor dilê geşebûna wêjeya zimanê kurdiya kurmanciyê di vî welatî da ye. Di dawiyê da ez ê bibêjim ev wêje çawan li Swêdê hatiye holê û di çêkirina wêjeya kurdiyê di Tirkiyeyê da rola wê çi ye.

Diyasporaya kurd li Swêdê;

Civaka kurdî ya li Swêdê gelek caran diyasporaya kurdî tê binavkirin. Peyva diyasporayê ji hemû diyardeyan ra bi kar tê ku encama penaberiya ji welatekî mak ber bi çend welatan va ye. Diyaspora di navbereke kunkunî da tê birêkûpêkkirin û bi awayê torkî bi raweya asoyî kar dike. Eger hin nivîskar bi bîr tînin ku ev navbera nenavendî ye, hin ên din dibêjin ku cûreyek navendîtî di diyasporayê da heye ku ji aliyê welatê jê tên va pêk tê.

Taybetmeniyeka din a wê li bara rêxistina civakî ye. Diyaspora di dirêjiya demê di civaka pejirankar da nayê pişaftin. Bi awayê ramyarî û aborî dikeve nav wê. Ev yek dihêle ku ew xwe birêkûpêk bike û karê xwe yê taybet encam bide û tenê ev kar dikare wê çêbike, domdar bike û wekî diyaspora jiyana wî bidomîne û ew jî ji xwe hişyar û agahdar bibe. Ev karê diyasporayî çavkaniyên xwe peyda dike û piranî jî ber bi welatê çavkanî va diçe. Kurd hindik hindik ji salên 1960’î va penaberî Swêdê bûn. Di salên 1970’yî û bi taybet piştî derbeya 1980’yî zêde çûn wî welatî. Toreke hevkariyê ya pir xurt zû li seranserî wî welatî da pêk hat û ji salên 1980’yî va, ev tora bi çêbûna Federasyona Komeleyên Kurdistanê  (FKK) hat xemilandin ku piştre navê xwe guhart û kir Federasyona Komeleyên Kurd li Swêdê. Ev federasyona wekî navbêynkara dewletê û gelê kurd bi taybet bo daxwazên wan ên çandî roleke girîng dilîze. Bo nimûne, ferderasyonê di sala 1983’yan da ji Wezareta Zanîngehan û Xwendinên Bilind daxwaz kir beşa zimanê kurdiyê vebibe. Ev yek zû pêk hat. Yek ji taybetmeniyên kurdên li Swêdê pêkanîna çalakiyên girîng ên çandî û zimanî ye. Wek mînak, vebûna kursên kurdiyê, weşanxane, geşbûna nivîsên bi kurdiyê û herwiha ramyariyên çandî yên Swêdê jî van çalakiyan han didin.

Ramyariyên penaberî û çandî yên Swêdê;

Sa zêdebûna hejmara penaberan li Swêdê, parlimana wî welatî di sala 1975’an da ramyariyeke penaberiyê li ser bingehên jêrîn pejirand: Beramberî, azadiya bijartinê û hevkarî. Di vî ramyariyê da geşbûna zimanî heye. Nêrîna ''du-zimaniya çalak'' li wê demê da tê holê. Ev bo rewşekê ye ku kesek di wê da dikare du zimanan baş biaxive û binivîse. Ev nêrîn hat holê ku zimanên zikmakî û zimanên ''malê'' bi pêş va biçin. Bi vî awayî, ji sala 1975’an va, ramyariya Swêdê ya penaberiyê ji kurdan ra di dibistanan da bo hînbûna zimanên zikmakî yên penaberan sûdmend bûye. Ji sala 1984’an va zimanê Kurdî li wir tê hîn kirin û çalakiyên kêlekê wek weşan û bi taybet weşana pirtûkên zarokan tê pêk anîn.

Ramyariyên çandî û yên penaberiyê dibin yek û bi vî awayî geşbûna hêzeke wêjeyî û zimanî ya kurdî li Swêdê ra sûdmend dibe. Hevpirsîna neteweyî ya Swêdê bo karên çandî (Kulturrådet), ku di sala 1974’an da durist bûye, bûrs da komên ku di warên cur bi cur ên çandî da (lîstin, şano, wêje, pirtûkxane, û hwd.) kar dikin. Di vê çarçovê da, weşanxane û kovarên kurdî li Swêdê arîkariya giştî werdigirin. Ji aliyê din va, nivîskar dikarin bo nivîsînê arîkariyê werbigirin ku ji salên 1980’yî va Binyada Swêdê ya Nivîskaran (Sveriges Förtfattarfond) dide. Ev yek rê dide ku hin nivîskarên kurd bi pereyê nivîsîna xwe debar bikin. Ev ramyarî han dide geşbûna çalakiyên wêjeyî û zimanî, vebûna weşanxaneyan û weşîna kovaran ku li Swêdê ji cihên din ên Ewropayê pirtir e. 

Geşepêdana wêjeyeke kurdiyê li Swêdê;

Îro di komên wêjeyî yên kurdiyê da pirr caran ev pirs tê kirin ku gelo penaberî ji wêjeyê ra baş bûye yan an. Di rastiyê da, derbeyê rewşa derketina wêjeyeke kurdiyê di Tirkiyeyê da xirab kir lê penaberiyê rê da vê wêjeyê çavkaniyên xwe xurt û jiyana xwe domdar bike. Lê ev penaberî beriya her tiştî ya xebatkarên ramayarî ye. Ev xebatkarên ramyarî çima û çawan bûn nivîskar?

Berê, wilo diyar e ku ji xebatkarên ramyarî ra ne hêsan e ji wêlêt dûr be û karê ramyarî bike. Dema ku ziman û pênaseya kurdî li Tirkiyeyê qedexe bû, nivîsîna bi kurdiyê jî awayekî cuda ji xebatê tê dîtin. Lê penaberî navbereke azadî û rêvebûnê ye. Wate, mirov dikare hîn bibe, bixwîne û binivîse. Serencam, wisan diyar e ku penaberiyê hestên xurbetê xurt kirin û vê jî han da çalakiyên nivîsînê. Loma, ev xebatkarên berê yên ramyarî dibin xwedan azadî, dem û hin caran pere bi taybet ku eger ji arîkarêyên aborî sûd wergirin û xwe mijûlî wêjeya kurdiyê dikin. Ew dibin yekemîn nivîsakarên nûjen ên kurd li Tirkiyeyê hetanî yekemîn nivîskar û yên herî pispor.

Van nivîskaran cureyên nû wekî roman û kurteçîrok di wêjeya kurmanciyê da kar dikin. Romana (Tu, Mehmet Ûzûn) di sala 1984’an da hat weşandin û cihê Şivanê Kurd a Erebê Şemo girt ku di sala 1935’an li Rewanê da hatibû weşandin û gelek caran wekî yekemîn romana kurdî tê bi nav kirin.

Yekemîn berhemên kurteçîrok di salên 1980’yî li Swêdê da hatin weşandin. Ew berhemên nivîskarên kurd ên cîwar li wî welatî yên wekî Baran, Bavê Nazê, Lokman Polat, Hesenê Metê ne. Yek ji pirsgirêkên herî girîng ên komên wêjeyî û herwisa ramyarî yên kurdî danîna binyata wêjeyeke neteweyî ya bi fermî nasbûyê ye. Bi vî awayî cureyên cur bi cur dikarin bên nimandin. Roman û kurteçîrok ku mirov dikare bibêje tuneye, berovajî helbestan, atûyên girîng in ku nivîskarên kurd ê hewl bidin bigihîjin pêkanîna wan. Ev yek yê rê vebike ku nivîskarên wan hinekî jî bi nav û deng bin. Mehmet Ûzûn û romanên wî mînak in. Îro, mirov di kovarên kurdî da dixwîne ku roman cureyek ji wêjeya nûjen e ku pêwîstiya wê bi demê û gelek kar heye. Wisan diyar e ku Mehmet Ûzûn ji nivîsîna romanan bi kurdî hez kiriye û xwestiye di vî warî da bibe pêşvero. Di rastiyê da, ew yekemîn nivîskarê romanên kurdî ye ku ji sala 1984’an va berhemên wî li Swêdê û hetanî piştre Siya Evînê û Rojek ji Rojên Evdalê Zeynikê yên wî ji sala 1992’an va li Tirkiyeyê hatin weşandin. Wî cureyeke nû dest pê kir û di wî warî da yekem bû ku li Ewropayê û Tirkiyeyê jî tê nasîn. Yaşar Kemal di pêşgotina Siya Evînê da wî wekî serwerê romana kurdiyê dide nasîn. Li bara yekemîn romana bi kurdiyê di Tirkiyeyê da (Reş û Spî ya Ibrahîm Seydo Aydogan) divê bibêjim ku ew di sala 1992’yan da hat weşandin.

Berhemên van nivîskarên li Swêdê di kovara Nûdemê da tên weşandin ku di sala 1992’yan da ji aliyê Firat Cewerî va li Stockholm’ê hatiye weşandin.

Ew di derketin û belavbûna van cureyên nû (kurteçîrok, nivîsarên wêjeyê û helbesta nûjen a kurdî) da roleke girîng dilîze. Nûdem piranî berhemên nivîskarên li Ewropayî diweşîne. Ew nûnera wêjeyeke kurdî ya nûjen lê li derveyî welêt e. Bi vî awayî dibe nîşana ''wêjeyake diyasporayê''. Ew nûnera wan nivîskaran e ku gelek caran bi navê ''nifşa 1980’yî''yan jî ''nifşa penaberiyê'' tê binavkirin. Di wê serdemê da mirov dikare bibêje li welêt û Tirkiyeyê da wêjeya kurdî tunebûye û eger jî hebûye ji aliyê wêjeya diyasporayê va hatiye cîwarkirin. Yekemîn nifşa wêjeyî ya bi fermî nasbûyî diaysporayî ye. 

Hîkariya vê wêjeyê li ser wêjeya kurdî li Tirkiyeyê;

Dema ku qanûnên Tirkiyeyê di sala 1991’ê da dest bi serbestbûnê kirin, weşanxaneyên kurdî jî bi kurdî weşandin û ên din jî bi vê armancê hatin damezirandin. Lê, hejmareke pir kêm heye ku dikare li Tirkiyeyê bi kurdî binivîse. Loma, berhemên nivîskarên kurd ên li Swêdê di salên destpêkê yên 1990’î da dîsan tên weşandin kêmasiyekê tijî dikin. Ew hez dikin berhemîn wan rasterast li Tirkiyeyê bên weşandin sa ku xwedevanan ji nêz va bibînin û berhem bên xwendin. Ev nîşana serencama diyaporayiya van çalakiyan e: Nivîsîna bi kurdî tenê wê demê watedar e ku rasterast ji gelê cîwar li Tirkiyeyê û hetanî yê li Kurdistanê ra binivîsî.

Van nivîskarên kurd ên li Swêdê ku ji borî û nûhanînê sûd wergirtin, yekemîn kes in ku di warê wêjeya kurdî da bi fermî hatin nasîn û gulçînên cur bi cur yên wêjeya kurdî jî vê yekê nîşan didin. Cîwarbûba li Ewropayê rê dide pêşketineke zû û ev yek ji tirkên li Ewropayê ra jî wisan e. Ev nivîskaran li Tirkiyeyê ne tenê li cem kurdan lê belê li bal tirkan jî tên nasîn. Tenha nivîskarên kurd ên ku berhemên wan bi tirkî hatine wergerandin û tên xwendin Mehmed Ûzûn, Hesenê Metê, Firat Cewerî ne ku hemû jî li Swêdê dijîn û ji nifşa destpêkê ne. Gulçîna kurteçîroka kurdî ku ji aliyê Muhsin Kilzkayayî va li weşanxaneya Iletişim hatiye weşandin bi giştî nûnertiya vê rêyê ye.

Encam;

Nivîskarên swêdî ji yekemîn nasîna fermî di warê wêjeya kurdî û hin caran jî di warê wêjeya li Tirkiyeyê da sûd wergirtin. Wan yekemîn nifşa nivîskarên nûjen ên kurdiya kurmanciyê çêkirin. Penaberî û rêxistina diyasporayî rê da wêjeya kurdiyê bi pêş ve bikeve û di serdema qedexeyê da hebe. Ji sala 1991’ê va, ev wêjeya kurdiyê bi saya serê kovarên zimanê kurdiyê û weşanxaneyên taybetzan, li welêt didome. Îro, nifşa duyem li welêt tê dîtin. Diyasporaya Swêdê berhemên nivîskarên nûjen geşe pê nade wekî ku li gor wan pêşeroja wêjeya kurdiyê tenê dikare li welêt û nêzîkî civata çavkaniyê û xwendevanên belkêyî û pêkan be.

----------------------------------------------------------------

Çavkanî: http://www.institutkurde.org/conferences/integration_des_kurdes/Clemence+Scalbert. html