دکتر محمد حسین‌زاده: مناسب‌ترین راهکار تقویت موضع کورد‌ در مقابل بغداد توافق و اجماع احزاب کوردستانی است
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

اخبار مقاله گزارش گفتگو اقتصادی چند رسانه‌ای سبك زندگی فرهنگ و هنر
×

دکتر محمد حسین‌زاده: مناسب‌ترین راهکار تقویت موضع کورد‌ در مقابل بغداد توافق و اجماع احزاب کوردستانی است

گفتگو: شهرام میرزایی

قریب به یک قرن از ایجاد کشوری بە نام عراق و سلطه‌ی بغداد بر جنوب کوردستان می‌گذرد. طی این سال‌ها حکومت‌های مختلف این کشور هیچ سوغاتی جز کشتار و سرکوب ملت کورد برای ساکنین این سرزمین نداشته‌اند. بعد از سقوط صدام در ٢٠٠٣ میلادی و تصویب قانون اساسی جدید در سال ٢٠٠٥، جهانیان چشم به راه تحولی عمیق و اساسی در رویکرد مرکز نسبت به کورد بودند، اما تاریخ ١٧ ساله‌ی اخیر و اشغال ٥٠ درصد خاک کوردستان در ١٧ اکتبر ٢٠١٧ توسط حشد شعبی و ارتش عراق و نیز عدم اجرائی کردن بند‌های مربوط به کورد در قانون اساسی، جهانیان را به این قناعت رساند که بغداد تحت حاکمیت هر حکومت و یا هر شخصی، هیچ تمایلی برای پایه‌ریزی یک رابطه دو طرفه با ملت کورد بر مبنای احترام متقابل و همزیستی مسالمت‌آمیز ندارد و تنها در فکر یافتن فرصتی مناسب برای اعمال قدرت دوباره بغداد بر جنوب کوردستان و برقراری یک حکومت مرکزگرای ضد کورد می‌باشد. واکنش تمامیت‌خواهانه و غیردمکراتیک بغداد در لشکرکشی به کرکوک و خانقین در مقابل رفراندوم استقلال کوردستان، که یک کنش انسانی و دمکراتیک بود و اکثریت قاطع ملت کورد به استقلال از عراق رأی دادند، چهره‌ی واقعی بغداد را بر جهانیان آشکار نمود و نخبه‌ی کورد را وارد فاز جدیدی از تعاملات با بغداد کرد که حال با روی کار آمدن مصطفی کاظمی، نخست‌وزیر جدید عراق، که رٶیای تشکیل یک حکومت مرکزی مقتدر و ساختن شخصیتی کاریزماتیک و سوپرمن عراقی را از خود در سر دارد، بازی سیاسی با بغداد بسیار بغرنج‌تر از گذشته کرده است.

در این رابطه آژانس ''باس‌نیوز'' با دکتر محمد حسین‌زاده، کارشناس روابط بین‌الملل، مصاحبه و گفتگویی انجام دادە است که متن کامل آن در پی می‌آید.

''باس‌نیوز'': چرا بعد از گذشت ١٥ سال از تصویب قانون اساسی جدید عراق، هنوز دولت فدرال این کشور تن بە توافق جامعی با اقلیم کوردستان ندادە است؟

د. محمد حسین‌زاده: بە نظر من عدم دستیابی بە توافقی جامع، بە معنی توافقی کە راهگشای مسائل اساسی میان بغداد و اقلیم کوردستان باشد، چند دلیل می‌تواند داشتە باشد. نخست، اگر چە قانون اساسی عراق فدرال کە در سال ٢٠٠٥ بە تصویب رسید حاصل توافق طرفین بود، اما فاقد پشتوانە تفکر دموکراتیک نهادینە شدە در بغداد بود. بە این معنا کە فدرالیسم گنجاندە شدە در قانون اساسی جدید، بیشتر از آنکە حاصل گسترش تفکرات دموکراتیک در پروسەای تاریخی و اقناع نخبگان سیاسی مرکز و نهادسازی دموکراتیک داخلی باشد، حاصل شرایط استثنایی بعد از حملە آمریکا بە عراق، خواست کشورهای غربی و بەخصوص آمریکا، ضعف دولت مرکزی و قدرت‌یابی ملت کورد، خصوصا بە دلیل هم پیمانی با آمریکا بود. زمانی کە این شرایط بە مرور تغییر کردند و فرایند دولت‌سازی در عراق تا حدی پیش رفت و قدرت بغداد تقویت شد، مخالفت‌ها با حکومت اقلیم کوردستان و اختیارات آن ظهور کردند. مخالفت با کورد بەویژە از زمان نخست وزیری مالکی میان بغداد و هولیر گسترش یافتند. مالکی همە تلاش خود را بەکار برد تا کورد را بە انزوا بکشاند، این در حالی بود کە خودش با حمایت جریان‌های سیاسی کورد بە قدرت رسیدە بود. این روند تقریبا بعد از مالکی نیز کمابیش ادامە داشتە است، بە استثنای دورە عادل عبدالمهدی کە روابط میان دو طرف کمتر با تنش مواجە بود.

دلیل دوم این است کە بغداد و هولیر تفسیرهای متفاوتی از برخی از بندهای قانون اساسی دارند کە موضوعات آن برای هر دو طرف حیاتی هستند. مثلا در رابطە با اختیارات اقلیم در مورد فروش نفت تفاسیری کە از قانون بە عمل می آیند، متفاوت هستند. از سویی بغداد معتقد است کە هولیر باید اختیار تمامی منابع انرژی را در اختیار دولت مرکزی قرار دهد، حال آنکە مقامات حکومت اقلیم کوردستان معتقدند قانون اساسی اختیار اکتشاف و فروش نفت را بە آن‌ها دادە است، اگر چە منکر آن نیستند کە بخشی از درآمد نفت را بە دولت مرکزی واگذار کنند. بەعلاوە یکی از مهمترین اختلافات، مربوط بە کرکوک و دیگر مناطق جداشدە از کوردستان است، کە قرار بود طبق مادە ٥٨ قانون اجرایی و مادە ١٤٠ قانون اساسی عراق و بر اساس رفراندوم سرنوشت آنها تعیین شود، اما تا کنون این مسألە حل نشدە است. سوم، برگزاری همەپرسی اقلیم کوردستان نیز تا حدی بر دامنە اختلافات میان بغداد و هولیر افزود، اگر چە نخبگان سیاسی کوردستان معتقدند کە پایبند نبودن بغداد بە تعهدات خود و عدم اجرای بندهای قانون اساسی بود کە رهبران اقلیم را بە سوی برگزاری همەپرسی سوق داد. چهارم، نفوذ کشورهای دیگر و تأثیرگذاری آن‌ها بر روند تصمیم گیری در بغداد، کە اتفاقا با هولیر هم تضاد منافع دارند، مانع دستیابی بە توافقی جامع شدە است.

''باس‌نیوز'': کاخ سفید در هفتە اخیر و بعد از پایان سفر نخست وزیر عراق بە واشنگتن، با انتشار بیانەای از بغداد خواست تا با هولیر بە توافقی جامع و پایدار دست یابد. این فشارهای بین‌المللی آیا بر جریان سیاسی عراق در قبال مسألە کورد تأثیری خواهد داشت؟

د. محمد حسین‌زاده : بعد از سفر کاظمی بە بغداد، وزارت خارجە آمریکا از ترغیب بغداد در مورد توافق با هولیر بر سر بودجە و نیز برگزاری سالم انتخابات و تثبیت فرآیند سیاسی در عراق خبر داد. از آنجا کە آمریکا هم در بغداد و هم در هولیر دارای منافع راهبردی است، فشار آن کشور تا حدودی می‌تواند تأثیرگذار باشد. بە نظر می‌رسد توافق کاظمی با مسرور بارزانی، نخست‌وزیر اقلیم کوردستان و ارسال بخشی از بودجە پیش از سفر بە واشنگتن، نشان از آگاهی کاظمی مبنی بر خواست آمریکا برای دستیابی بە این توافق است. قطعا بعد از سفر کاظمی و تأکید آمریکا بر دستیابی بە توافق با اقلیم، کاظمی تلاش بیشتری در این زمینە بەعمل خواهد آورد. اما باید بە دو مسألە توجە داشت؛ نخست اینکە مشکلات میان هولیر و بغداد تنها محدود بە بودجە نیستند و توافق بر سر ارسال بودجە بە معنای توافق جامع و پایدار نیست. دوم اینکە نباید فراموش کرد کە آمریکا تنها بخشی از معادلە سیاسی عراق است و خواست و فشار آمریکا اگر چە بسیار تأثیرگذار است، اما تعیین کنندە نهایی نیست. می‌دانیم کە هم کشورهای دیگر، در رأس آنها ایران و هم گروه‌هایی در داخل عراق مخالف آمریکا هستند و بنابراین در صدد بە شکست کشاندن هرگونە تلاش آن کشور در عراق هستند و از سوی دیگر مخالف توافقی پایدار میان اقلیم و بغداد هستند. ضمن آنکە در سال‌های اخیر تفکرات ناسیونالیستی کە هموارە در تضاد با منافع و قدرتیابی کورد بودەاند، در بغداد مجددا خودنمایی کردەاند. با این وجود نشانەهایی مبنی بر توافق میان دو طرف حداقل در زمینە بودجە وجود دارد.

باس‌نیوز: سیاسیون اقلیم کوردستان برای وادار کردن بغداد برای حل مسائل فی مابین چە کارت‌های فشاری در دست دارند؟

د. محمد حسین‌زاده: در حال حاضر اقلیم کوردستان از سویی بە دلیل عدم ارسال بودجە از بغداد و از سوی دیگر بە دلیل شیوع کرونا با وضعیت نامساعد اقتصادی روبرو است، در کنار آن اختلافات میان احزاب عمدە نیز تشدید شدە‌اند. همە این‌ها در حالی است کە اقلیم کوردستان بسیاری از کارت‌های فشار خود را بعد از اشغال مجدد کرکوک و دیگر مناطق کوردستان از سوی بغداد، از دست داد. من فکر می کنم، چە در شرایط کنونی و چە در آیندە، مناسبترین اقدامی کە می‌تواند موضع کورد را در مقابل بغداد مستحکم کند، توافق و اجماع احزاب اقلیم کوردستان است. حداقل باید توافق اساسی میان پارت دموکرات کوردستان و اتحادیە میهنی کوردستان بر سر خطوط کلی سیاست‌ها و چگونگی تعامل با بغداد وجود داشتە باشد. هر اندازە در میان جریان‌ها و احزاب کورد توافق بیشتری وجود داشتە باشد و دیدگاه‌ها بە هم نزدیک‌تر باشند، احتمال اینکە منافع اقلیم کوردستان بە شیوەای مناسب‌تر تأمین شوند، بیشتر است. بەطور خلاصە اجماع نخبگان سیاسی در اقلیم، مناسب‌ترین کارت گفتگو و تعامل با بغداد است.

''باس‌نیوز'': آیا کاظمی می تواند انسجام سیاسی و ثبات را بە عراق برگرداند و یا بهتر بگویم آیا در آیندە می‌توان تصور دولتی مقتدر در عراق را داشت؟

د. محمد حسین‌زاده: کشور عراق از بدو تأسیس آن تا کنون بە ندرت شاهد انسجام سیاسی و ثبات بودە است. ایجاد انسجام سیاسی در عراق کنونی نیز کە حدود دو دهە است شاهد جنگ و درگیری و تنش و خشونت بودە است، تنها تابع خواست کاظمی یا هر شخص دیگری نیست، تغییر پی در پی نخست‌وزیرهای عراق خود نشان دهندە آن است کە ماندن یا رفتن آنها هم تابع عوامل دیگری است. انسجام و ثبات زمانی بە عراق بازخواهد گشت کە حداقل همە ملت‌ها و دیگر گروه‌ها منافع خود را در مخاطرە نبینند و بە این احساس دست یابند کە امنیت و منافع آنها تضمین شدە است. در رابطە با کاظمی، با توجە بە آنکە مدت کوتاهی است بر سر کار آمدە است، زود است کە هم در مورد عملکرد او یا آیندە عراق تحت ریاست او بەطور یقین نظر داد. اما یک پدیدە در دورە کاظمی بسیار برجستە بودە است و آن تبلیغات و بزرگنمایی در مورد اقدامات انجام گرفتە و حتی توانمندی‌های سیاسی_دیپلماتیک نخست‌وزیر جدید است. حتی گروه‌هایی در اقلیم کوردستان تمام هم خود را صرف بزرگنمایی و موفق نشان دادن سیاست‌های کاظمی کردەاند، این در حالی است کە در عمل شاهد اقدامات آنچنانی، حداقل در رابطە با مطالبات اقلیم نبودەایم. هرگاه کاظمی توانست از میزان اختلافات داخلی کاستە و با رجوع بە قانون اساسی بە توافقی با اقلیم کوردستان دست یافتە و مطالبات سنی‌ها را محقق ساختە و میزان نفوذ قدرت‌های خارجی را تعدیل نمودە و سیاست مستقلی را در مورد مسائل داخلی و خارجی اتخاذ نماید، می‌تواند عراق را بە کشوری منسجم و با ثبات تبدیل کند. البتە این کاری بسیار دشوار است.  

''باس‌نیوز'': وجود یک دولت مقتدر و با ثبات در بغداد برای اقلیم کوردستان امتیاز محسوب می‌شود یا یک خطر؟

د. محمد حسین‌زاده: بستگی دارد کە ثبات ناشی از چە متغیری باشد. دولت با ثبات دموکراتیک می‌تواند فرصتی هم برای کل عراق و هم برای اقلیم کوردستان باشد، اما دولت با ثبات اقتدارگرا می‌تواند تهدیدی برای کوردستان و کورد باشد. اصولا ملت کورد هیچگاه با دولت‌های با ثبات دموکراتیک روبرو نبودە است. ثباتی اگر در مرکز وجود داشتە، ناشی از اقتدارگرایی و نظامی‌گری بودە است و این نوع ثبات همیشە برای ملت کورد خطرآفرین بودە است. بعید می‌دانم کە از دل رویدادهای کنونی عراق دولت با ثبات دموکراتیک سربرآورد، لذا فکر می‌کنم هرگونە قدرت‌یابی مرکز در فقدان نهادسازی دموکراتیک در تضاد با منافع ملت کورد خواهد بود.