بیرۆكه‌ی دابه‌شكردنی عێراق له‌ به‌ڵگه‌نامه‌كانی كارینجاوه‌ تا نه‌خشەڕێگاكه‌ی بلاسخارت
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

بیرۆكه‌ی دابه‌شكردنی عێراق له‌ به‌ڵگه‌نامه‌كانی كارینجاوه‌ تا نه‌خشەڕێگاكه‌ی بلاسخارت

عێراق و ناوچه‌كه‌ وه‌ك هه‌میشه‌ به‌ بارگرژییه‌كی سیاسیی قووڵ و بارودۆخێكی ئه‌منیی سه‌خت و نائارامدا تێپه‌ڕ ده‌بن، هۆكاری ئه‌و بارودۆخه‌ خراپ و ئاڵۆز و كاره‌ساتیاره‌ی گه‌لانی عێراق و ناوچه‌كه‌ به‌ درێژایی مێژووی دروستبوونی ئه‌و وڵاتانه‌ شایه‌دی بۆ ده‌ده‌ن هه‌ڵه‌ی ڕێككه‌وتنامه‌ی سایكس – پیكۆیه‌. عێراقییه‌كان گه‌لێكی فره‌ نه‌ته‌وه‌ و فره‌ ئایین و فره‌ مه‌زهه‌بن و ناتوانن له‌ سنووری جیۆگرافی و سیاسیی وڵاته‌كه‌یان تا سه‌ر به‌یه‌كه‌وه‌ بژین، هۆكاری قوڵبوونه‌وه‌ی كێشه‌كان له‌ پاڵ ڕیككه‌وتنامه‌ی سایكس – پیكۆ، هۆكاری تریش هه‌ن و ئه‌وانیش مامه‌ڵه‌ی خراپی ده‌سه‌ڵاتداره‌ سته‌مكار و دیكتاتۆره‌كانی عێراقه‌ له‌گه‌ڵ گه‌لی عێراق به‌ درێژایی مێژووی درووستبوونی‌ كه‌ هاووڵاتیانی عێراقیان سه‌ركوت كردووه‌ و ماف و ئازادییه‌كانیان له‌ نه‌ته‌وه‌ و ئایینه‌ جیاوازه‌كان زه‌وت كردوون. له‌ پاڵ چه‌وساندنه‌وه‌ی گه‌لی عێراقدا بوونه‌ته‌ هه‌ڕه‌شه‌ بۆ سه‌ر ئاسایشی جیهانیش، بۆیه‌ چه‌ندین نه‌خشه‌ڕێگا و پڕۆژه‌ به‌ مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ركردنێكی بنه‌ڕه‌تی بۆ كێشه‌كان خراونه‌ته‌ ڕوو، به‌شێك له‌ پڕۆژه‌كان به ‌شێوه‌یه‌كی نهێنی پێشنیار كراون و دواتر له‌لایه‌ن ئاژانسه‌كانی هه‌واڵه‌وه‌ ئاشكرا كراون، به‌شێكیان پێشنیاری ئاشكران و له‌ چوارچێوه‌ی پڕۆژه‌دا خراونه‌ته‌ به‌رده‌م عێراقییه‌كان تا له‌ سه‌ری ڕێك بكه‌ون.

دوای ئازادكردنی عێراق و گۆڕینی سیسته‌می سیاسی و به‌ڕێوه‌بردن له‌و وڵاته‌ و‌ چه‌سپاندنی سیسته‌می به‌ڕێوه‌بردنی فیدراڵی له‌ ده‌ستوور، ئومێدێك هه‌بوو كێشه‌كان كۆتاییان پێ بێت، به‌ڵام كێشه‌كان وه‌ك خۆیان مانه‌وه‌، له‌وانه‌ كێشه‌ی مافه‌ ده‌ستورییه‌كانی هه‌رێمی كوردستان و ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی ئیداره‌ی هه‌رێم، كێشه‌ی سوننه‌كان و باشووری عێراق كه‌ پارێزگاكانی به‌سرە و ناسریه‌ و موسه‌ننا ده‌گرێته‌وه‌ و‌ به‌رده‌وام شه‌ڕی مه‌زهه‌بی كه‌ هۆكاره‌كه‌ی سه‌رهه‌ڵدانی داعش و ده‌یان گرووپی توندڕه‌وی چه‌كداری بووە.

له‌و پارچه‌ نووسینه‌ مێژووی  پڕۆژه‌ و پێشنیاره‌كانی دابه‌شكردنی عێراق ده‌خه‌ینه‌ ڕوو  و‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و لایه‌نانه‌ی له‌ پشت نه‌خشه‌ڕێگا و پڕۆژه‌كانەوە بوون و ده‌ستیان هه‌بووه‌،‌ هه‌نگاوه‌كانی چه‌سپاندنی سیسته‌می كۆنفیدراڵی ده‌خه‌ینه‌ ڕوو كه‌ به‌پێی هه‌واڵێكی مێدیایی له‌ زاری سه‌رچاوه‌یه‌كی سیاسییه‌وه‌ چه‌ند ڕۆژێك پێش ئێستا (جنین بلاسخارت) نوێنه‌ری تایبه‌تیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ عێراق له‌ چوارچێوه‌ی  نه‌خشه‌ڕێگایه‌ك به‌مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانی نێوان هه‌ولێر و به‌غدا  گفتوگۆی له‌گه‌ڵ به‌رپرسانی عێراق و كورد كردووه‌.

بیرۆكه‌ی دابه‌شكردنی عێراق بیرۆكه‌یه‌كی كۆنه‌، یه‌كه‌مجار پرسی دابه‌شكردنی عێراق له‌ سالی 1957 له‌لایه‌ن نووسه‌ری هیندی (كارینجا) له‌ دوو توێی كتێبێك به‌ ناونیشانی خه‌نجه‌ری ئیسرائیل  خرایه‌ به‌رباس، له‌ ناوه‌ڕۆكی كتێبه‌كه‌ كۆمه‌ڵێك به‌ڵگه‌نامه‌ خراونه‌ته‌ ڕوو كه‌ تێیدا نه‌خشه‌ی دابه‌شكردنی عێراق بۆ سێ ده‌وڵه‌ت باس كراوه‌، به‌پێی به‌ڵگه‌نامه‌كه‌ی كارینجا له‌ پاڵ دامه‌زراندنی كیانێكی كوردی، دوو ده‌وڵه‌ت بۆ هه‌ر یه‌ك له‌ شیعه‌ و سوننه‌ دروست بكرێت، به‌پێی كتێبه‌كه‌ گوایه‌ ئه‌م نه‌خشه‌ڕێگایه‌ پڕۆژه‌یه‌كی درێژخایه‌نی ئیسرائیلی – ئه‌مریكییه‌، به‌شێك له‌ توێژه‌ران پێبان وابوو ئاشكراكردنی پڕۆژه‌یه‌كی له‌و شێوه‌یه‌ له‌ چوارچێوه‌ی كتێبه‌كه‌ی كارینجا  ده‌ستی جه‌مال عه‌بدولناسر سه‌رۆكی ئه‌وكاتی میسری له‌ پشته‌.

ساڵی 1973 سیاسه‌توان و دیپلۆماتكاری ئه‌مریكی (هێنری كێسنجه‌ر) له‌گه‌ڵ وه‌رگرتنی پۆستی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا پڕۆژه‌یه‌كی خسته‌ به‌رده‌م ئیداره‌ی كۆشكی سپی كه‌ بریتی بوو له‌ دابه‌شكردنی عێراق و چه‌ند وڵاتێكی عه‌ره‌بی، تیایدا چه‌ند وڵاتێك له‌ سه‌ر بنه‌مای نه‌ته‌وه‌یی و مه‌زهه‌بی دابمه‌زرێن.

ساڵی 1982 گۆڤاری (كیڤۆنیم )ی ئیسرائیڵی له‌ لاپه‌ڕه‌ی 50 و 51 نه‌خشه‌یه‌كی جیوگرافی بڵاو كرده‌وه‌ كه‌ تێیدا چه‌ند وڵاتێك له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و باكووری ئه‌فریقیا له‌ هه‌ناوی وڵاتانی عه‌ره‌بی دروست ده‌بن، له نه‌خشه‌كەدا‌ عێراق و سووریا  دابه‌ش كراون‌ و كیانێكی سه‌ربه‌خۆی كوردی له‌ ئه‌نجامی لكاندنی هه‌ردوو به‌شی كوردستانی عێراق و سووریا پێك هاتووه‌.

له‌ ساڵی 1980 (عۆدیت یۆنین) ڕاوێژكاری سه‌رۆك وه‌زیرانی پێشووی ئیسرائیل  (مه‌ناحیم بیگن) له‌ وتارێكدا ئاماژه‌ی به‌ زه‌رووره‌تی دابه‌شكردنی عێراق و چه‌ند وڵاتێكی تری ناوچه‌كه‌ كردووه‌، كه‌ مایه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ن بۆ سه‌ر ئاسایشی ئیسرائیل و جیهان،  له‌ وتاره‌كه‌دا ئاماژه‌یه‌كی ڕوون بۆ دابه‌شكردنی عێراق بۆ سێ ده‌وڵه‌تی نوێ كراوه‌.

ساڵی 1983 رۆژنامه‌یه‌كی میسری ڕاپۆرتێكی بڵاو كردووەته‌وه‌ كه‌ راوێژكاری كۆشكی سپی (بێرنارد لویس) پێشكه‌شی كۆنگرێسی ئه‌مریكای كردووه‌، له‌ ڕاپۆرته‌كەدا نه‌خشه‌ی دابه‌شكردنی عێراق و وڵاتانی ڕۆژهه‌لاتی ناوین خراوه‌ته‌ ڕوو، نه‌خشه‌ی  كوردستان كه‌ هه‌رچوار پارچه‌ له‌خۆ ده‌گرێ له‌ چوارچێوه‌ی كیانێكی سه‌ربه‌خۆی نوێ له‌ پاڵ چه‌ند قه‌واره‌یه‌كی تری سه‌ربه‌خۆ له‌ ڕاپۆرته‌كه‌ی "بێرنارد لویس"دا ئاماژه‌ی پێ كراوه‌.

دوای ئازادكردنی عێراق لە ساڵی 2003 سیناتۆر و كاندیدی دیموكراته‌كان بۆ وه‌رگرتنی پۆستی سه‌رۆكی ئه‌مریكا (جۆ بایدن) پڕۆژه‌یه‌كی خسته‌ به‌رده‌م  ئه‌نجوومه‌نی سیناتی ئه‌مریكا به‌ ناونیشانی داهاتووی عێراق كه‌ له‌ ناوه‌ڕۆكی  پڕۆژه‌كه‌ی  پێشنیاری سیسته‌می كۆنفیدراڵی بۆ عێراق كرد و وه‌ك چاره‌سه‌رێك بۆ ده‌ربازبوونی گه‌لانی عێراق له‌ كێشه‌ نه‌ته‌وه‌یی و مه‌زهه‌بییه‌كانی ئه‌و وڵاته‌، هه‌رچه‌نده‌ پڕۆژه‌كه‌ی بایدن وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ دابه‌شكردنی عێراق لێك درایه‌وه‌ و وڵاتانی عه‌ره‌بی دژی پڕۆژه‌كه‌ وه‌ستانه‌وه‌، بەڵام چه‌سپاندنی سیسته‌می فیدراڵی له‌ ده‌ستوری هه‌میشه‌یی عێراق سه‌رچاوه‌كه‌ی پڕۆژه‌كه‌ی بایدن بوو به‌ گۆڕینی سیسته‌می كۆنفیدراڵی بۆ فیدراڵی، بایدن دوای ئه‌وه‌ی بووه‌ جێگری سه‌رۆكی ئه‌مریكا (باراك ئۆباما) له‌ سالی 2013 له‌ دیمانه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ كه‌ناڵی (سی بی ئێس)ی ئه‌مریكی  باسی له‌وه‌ كرد پڕۆژه‌كه‌ی به‌ شیوازێك‌تر داڕشتووه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ستووری عێراقدا یه‌ك بگرێته‌وه‌، ئه‌مجاره‌ پێشنیاری دابه‌شكردنی عێراقی بۆ سێ هه‌رێم خسته‌ ڕوو كه‌ هه‌رێمی كوردستان و هه‌رێمی شیعه‌ و سوننه‌ له‌خۆ ده‌گرێ، بایدن پێی وابوو ده‌سه‌ڵاتی شیعه‌ی به‌غدا ناتوانێ ده‌سه‌ڵاتی خۆی به‌سه‌ر هه‌رێمی كوردستاندا بسه‌پێنێ و ناوچه‌ سوننیه‌كانیش به‌ڕێوه‌ ببات، بایدن پێداگریی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كرد مانه‌وه‌ی عێراق به‌و شێوه‌یه‌ كێشه‌كان قووڵتر ده‌كاته‌وه‌ و عێراق ده‌باته‌ قۆناغی شه‌ڕی مه‌زهه‌بی و نه‌ته‌وه‌یی سه‌ختەوە.

ئه‌و پڕۆژه‌ و پێشنیارانه‌ی ئاماژه‌م پێكردن له‌لایه‌ن وڵاتانی عه‌ره‌بییەوە ڕه‌ت كراونه‌ته‌وه‌ و به‌ پڕۆژه‌ی دابه‌شكردن و پارچه‌كردنی نیشتمانی عه‌ره‌بی ناوزه‌د كراون، ئه‌وان پێیان وایه‌ جێبه‌جێكردنی هه‌ر پڕۆژه‌یه‌كی له‌و شێوه‌یه،‌ پیلانێكی دوژمنكارانه‌یه‌ و به‌ دابه‌شكردنی ته‌واوی وڵاتانی عه‌ره‌بی كۆتایی دێت، به‌ڵام له‌ڕاستیدا مانه‌وه‌ی عێراق و سووریا و به‌شێك له‌و وڵاتانه‌ی فره‌ نه‌ته‌وه‌ و فره‌ ئایین و فره‌ مه‌زهه‌بن و تێیدا نه‌ته‌وه‌ و مه‌زهه‌به‌كان له‌ ماف و ئازادییه‌كانیان بێبه‌ش ده‌كرێن و‌ به‌رده‌وامیی مانه‌وه‌یان به‌و شێوه‌یه‌ و شكله‌ی ئێستا، كوشتن و كاولكاری و پێشێلكردنی مافی نه‌ته‌وه‌كان و چالاكیی چه‌كداری و ئاواره‌یی درێژەی ده‌بێ، به‌ واتایه‌كیتر ئه‌و وڵاتانه‌ و ناوچه‌كه‌ش ئارامی به‌ خۆیه‌وه‌ نابینێ و گه‌لانی ناوچه‌كه‌ش ناحه‌سێنه‌وه‌.

ماڵپەڕی (شه‌فه‌ق‌نیوز)ی عێراق له‌ زاری سه‌رچاوه‌یه‌كی سیاسییەوە ئاماژه‌ی به‌ نه‌خشه‌ڕێگایه‌كی نوێ كردووه‌ كه‌ له‌لایه‌ن (جێنین بلاسخارت) نوێنه‌ری نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانەوە له‌ عێراق له‌گه‌ڵ به‌رپرسانی عێراق و هه‌رێمی كوردستان گه‌ڵاڵه‌ كراوه‌، ئه‌ویش نه‌خشه‌ڕێگای كۆنفیدراڵییه‌ وه‌ك چاره‌سه‌رێك بۆ كێشه‌ی نێوان هه‌رێمی كوردستان و عێراق، به‌پێی زانیارییه‌كانی ئه‌و ماڵپەڕە لایه‌نی كوردی له‌گه‌ڵ سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق (مسته‌فا كازمی) به‌ ناوه‌ڕۆكی نه‌خشه‌ڕێگاكه‌ ڕازین و ئه‌مریكاش لاری نییه‌، هۆكاری خستنه‌ ڕووی پڕۆژه‌یه‌كی له‌و شێوه‌یه‌ قووڵبوونه‌وه‌ی كێشه‌ هه‌ڵپه‌سێردراوه‌كانی نێوان هه‌ولێر و به‌غدایه‌ كه‌ ماوه‌ی شه‌ش ساڵه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانیان به‌ كۆمه‌ڵێك هه‌وراز و نشێوی سه‌ختدا تێپه‌ڕیون، به ‌جۆرێك تا ئێستاش كێشه‌ و ئاسته‌نگه‌كان چاره‌سه‌ر نه‌كراون.

عێراق چۆن له‌ وڵاتێكی فیدراڵییه‌وه‌ ده‌بێته‌ كۆنفیدراڵی؟

ده‌ستوری هه‌میشه‌یی عێراق له‌ مادده‌ی یه‌ك له‌ پره‌نسیپه‌ ینه‌ڕه‌تییه‌كان ئاماژه‌ی به‌وه‌ داوه‌ كۆماری عێراق وڵاتێكی فیدراڵی سه‌ربه‌خۆی خاوه‌ن سه‌روه‌رییه‌، هه‌روه‌ها له‌ به‌ندی پێنجه‌م له‌ شه‌ش مادده‌ باس له‌ پێكهینانی هه‌رێمه‌كان و تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی كراوه‌، له‌ مادده‌ی 117 ئاماژه‌ به‌ هه‌رێمی كوردستان كراوه‌ و وه‌ك هه‌رێمێكی فیدراڵی له‌ چوارچێوه‌ی عێراقدا دانی پێدا نراوه‌، بۆیه‌ عێراق له‌ڕووی تایبه‌تمه‌ندیی ده‌ستوری و سیسته‌می به‌ڕێوه‌بردنه‌وه‌ كۆمارێكی فیدراڵییه‌ و هه‌رێمی كوردستانیش له‌ چوارچێوه‌ی عێراقدا وه‌ك هه‌رێمێكی فیدراڵی دانی پێدا نراوه‌، گه‌ر بێت و ئه‌و نه‌خشه‌ڕێگایه‌ی بلاسخارت و هه‌ر نه‌خشه‌ڕێگایه‌كی له‌و شێوه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌رزی واقیع جێبه‌جێ بكرێت، یه‌كه‌م هه‌نگاو په‌نای بۆ ببردرێ هه‌مواركردنه‌وه‌ی ده‌ستووری هه‌میشه‌یی عێراقه‌ كه‌ له‌ مادده‌ی 126 و 141 هه‌نگاوه‌كانی هه‌مواركردنه‌وه‌ی ده‌ستوری عێراق ڕوون كراونه‌ته‌وه‌.

دوای هه‌مواركردنه‌وه‌ی ده‌ستوور، پێویسته‌ له‌سه‌ر په‌رله‌مانی كوردستان بڕیاری ژماره‌ 22 ی ساڵی 1992 هه‌ڵوه‌شینێته‌وه‌ و به‌ هه‌ماهه‌نگی له‌گه‌ڵ دامه‌زراوه‌ی سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم  بڕیاری سه‌ربه‌خۆیی هه‌رێمی كوردستان بدات وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ و‌ دوای هه‌مواری ده‌ستووری عێراق و بڕیاری په‌رله‌مانی كوردستان هه‌ردوو وڵات (عێراق و كوردستان) كۆنفیدراڵی له‌ نێوانیان ڕاده‌گه‌یه‌نن به‌پێی ڕێككه‌وتنێك له‌ نێوان هه‌ردوو وڵات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كۆنفیدراڵی له‌ فه‌رهه‌نگی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌ت جۆرێكه‌ له‌ یه‌كێتیی نێوان دوو ده‌وڵه‌ت یاخود چه‌ند ده‌وڵه‌تێك، یاخود چه‌ند قه‌واره‌یه‌كی خاوه‌ن سه‌روه‌ری له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تێك، یان چه‌ند ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆی خاوه‌ن سه‌روه‌ری  له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی هه‌ر یه‌ك له‌و قه‌واره‌ و وڵاتانه‌ وه‌ك وڵاتێكی سه‌ربه‌خۆ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كرێ، به‌پێی ڕێككه‌وتنێكی پێشوه‌خته‌ له‌ نێوانیان كه‌ له‌ ڕێگای ده‌سته‌یه‌كی هاوبه‌شی به‌ڕێوه‌بردنه‌وه‌ پراكتیزه‌ی ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن ده‌كه‌ن، و‌ نوێنه‌رایه‌تییه‌كی هاوبه‌شیان ده‌بێ له‌ ئاستی ده‌ره‌وەدا‌.

به‌لام لێره‌دا باسێكی تر دێته‌ پێش، ئه‌ویش كه‌ركووك و ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی ئیداره‌ی هه‌رێمه‌ كه‌ مادده‌ی 140ی ده‌ستوور به‌ ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان ناوی هێناوه‌، ڕوونه‌ خه‌ڵكی كوردستان و سه‌ركردایه‌تیی كورد سازش له‌ سه‌ر كه‌ركووك و ناوچه‌ كوردستانیه‌كانیتر ناكات، له‌ به‌رامبه‌ردا له‌ژێر سایه‌ی حكوومه‌تی مه‌ركه‌زی هه‌نگاوه‌كانی ته‌عریب و ڕاگواستنی كورد له‌و ناوچانه‌ درێژه‌ی هه‌یه‌ و ده‌یهه‌وێ شوناسی كورد له‌و ناوچانه‌ بسڕێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و هه‌نگاوانه‌ی باس له‌ كۆنفیدراڵی ده‌كه‌ن جێبه‌جێ كران، چاره‌نووسی كه‌ركووك و ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی ئیداره‌ی هه‌رێمی كوردستان به‌ كوێ ده‌گات؟ له‌ كوێی نه‌خشه‌ڕێگایه‌كی له‌و چه‌شنه‌‌ جێگای  ده‌بێته‌وه‌؟ به‌رنامه‌ و پلانی كورد بۆ ئه‌و ناوچانه‌ چییه‌ و چۆنه‌؟