ده‌رباره‌ى ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

ده‌رباره‌ى ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى



له‌ قۆناغی ئێستادا له‌ هه‌رێمى كوردستان، به‌هۆى هه‌بوونى كۆمه‌ڵێك قه‌یرانى جیاوازه‌وه‌، قسه‌وباسى زۆر له‌سه‌ر تێكچوونى ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى و مه‌ترسییه‌كانى له‌سه‌ر ئارامى و سه‌قامگیرى له‌ هه‌موو ڕوویه‌كه‌وه‌ ده‌كرێت، ئه‌مه‌ش به‌ره‌نجامى كۆمه‌ڵێك قه‌یرانی سیاسی و ئابوورى و یاساییه‌، له‌گه‌ڵ بڵاوبوونه‌وه‌ى په‌تای كۆرۆنا، كه‌ كێشه‌كانى گه‌وره‌تر كرد. بۆیه‌ هه‌وڵ ده‌دەین باس له‌ چه‌مكى ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى و گرنگیى ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى و ڕه‌هه‌نده‌كان و ڕه‌گه‌زه‌كانى ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى بكەین.

پێناسه‌ى ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى:
ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى له‌ ڕووى زمانه‌وانییه‌وه‌ بریتییه‌ له‌ سووربوون له‌ ڕه‌خساندنى هه‌موو ڕێگه‌ و ئامرازه‌كان، كه‌ بۆ زامنكردنى ئاسایشى تاك له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا پێویستن، به‌ ئامانجى پاراستنى ژیانى تاك و ده‌سكه‌وته‌ ماددى و مه‌عنه‌وییه‌كانى. له‌ ‌ساده‌ترین پێناسه‌یدا، ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى بریتییه‌ له‌ حاڵه‌تێكى دڵنیایى، كه‌ تاك له‌ هه‌موو ڕووه‌كانى ژیانیدا هه‌ستى پێ ده‌كات، كه‌ مافی ژیان و خزمه‌تگوزارى و كه‌رامه‌تى له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا پارێزراوه‌. بریتییه‌ له‌ حاڵه‌تێك، كه‌ تاك تیایدا هه‌ست به‌ هیچ ‌ترس و دڵه‌ڕاوكێیه‌ك نه‌كات، نه‌ بۆ قۆناغی ئێستاى، نه‌ بۆ قۆناغى داهاتووى.

نووسه‌ر (مسته‌فا عوجی) له‌ كتێبى (ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تی)دا ده‌ڵێت: "ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى چه‌مكێكى گشتگیره‌ و هه‌موو لایه‌نه‌ جیاوازه‌كانى ژیانى تاك ده‌گرێته‌وه‌. بۆ نموونه‌، پێویسته‌ پاراستنى بژێویى ژیان و ئابوورى و سه‌قامگیرى و خزمه‌تگوزارییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان و‌ خزمه‌تگوزارییه‌ په‌روه‌رده‌یییه‌كان و چاودێریى ته‌ندروستى و بیمه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تى له‌ كاتى بێكاریدا بۆ تاك دابین بكرێت، هه‌روه‌ها ده‌بێت لانى كه‌م ڕه‌فاهییه‌ت (خۆشگوزه‌رانی)ى ژیانى تاك دابین بكرێت و، تاك له‌ لادان و تاوانكارى بپارێزرێت”.

هه‌روه‌ها پرۆفیسۆر دكتۆر (ئیحسان محه‌مه‌د حه‌سه‌ن) پێی وایه،‌ ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی بریتییه‌ له‌ پاراستنی كۆی گشتیی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌، به‌بێ ڕه‌چاوكردنی جیاوازیی ئایین و ڕه‌گه‌ز و ڕه‌نگ و نه‌ته‌وه‌، له‌ كۆی گشتیی هه‌ڕه‌شه‌ ناوخۆیی و ده‌ره‌كییه‌كان، چ ماددی بن یان مه‌عنه‌وی.

ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی به ‌فاكته‌رێكی سه‌ره‌كیی پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵگه و گه‌شه‌سه‌ندنی مرۆیی داده‌نرێت و ده‌بێته‌ هۆی دروستكردنی دامه‌زراوه‌كان و بنیاتنانی ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگه. ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی شه‌رعییه‌ت ده‌به‌خشێته‌ دامه‌زراوه‌كان و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و سیسته‌می سیاسی. تێكچوونی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی، ڕاسته‌وخۆ ده‌بێته‌ هۆی لاوازیی دامه‌زراوه‌كان و، ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و سیسته‌می سیاسی له‌ ناخ و بیر و هزری هاونیشتمانیان و شه‌رعییه‌تیان نامێنێت.

ڕه‌گه‌زه‌كانی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی
ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی سێ ڕه‌گه‌زی گرنگی هه‌یه‌ و به‌هێزبوونی ئه‌و ڕه‌گه‌زانه‌ ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندیی به‌ به‌هێزبوونی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ هه‌یه‌. لاوازبوونی ئه‌م ڕه‌گه‌زانه‌یش ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندییان به‌ تێكچوونی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی و ناسه‌قامگیریی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ هه‌یه. ڕه‌گه‌زه‌كانیش ئه‌مانه‌ن:
یەکەم- دادپه‌روه‌ری، دووەم- یەكسانى، سێیەم- ڕەخساندنى هه‌لی كار.

ڕه‌هه‌نده‌كانی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی:
ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی چه‌ند ڕه‌هه‌ندێكی گرنگی هه‌یه، له‌وانه‌:
١- ڕه‌هه‌ندی سیاسی: وه‌كوو پاراستنی كیانی سیاسی و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و ڕێزگرتن له‌ ڕه‌مز و نیشانه‌ باڵا نه‌ته‌وه‌یی و نشتمانییه‌كان.

٢- ڕه‌هه‌ندی یاسایی: ئه‌م ڕه‌هه‌نده‌ بریتییه‌ له‌ ڕێزگرتنی یاسا كارپێكراوه‌كان و جێبه‌جێكردنیان له‌سه‌ر كۆی گشتیی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه به‌بێ جیاوازی.

٣- ڕه‌هه‌ندی ئابووری: ئه‌م ڕه‌هه‌نده‌ كار له‌سه‌ر ڕه‌خساندنی هه‌لی كار و خۆشگوزه‌رانی و ژیانێكی شه‌ره‌فمه‌ندانه‌ و پاراستنی سامانی گشتی و خێروبێری كۆمه‌ڵگه و دابه‌شكردنی به ‌شێوه‌یه‌كی دادپه‌روه‌رانه‌ به‌سه‌ر هاونیشتمانیاندا ده‌كات.

٤- ڕه‌هه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی: لێره‌دا كار له‌سه‌ر دابینكردنی ئاسایشی ده‌روونی و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌كرێت بۆ تاكه‌كان، ئه‌مه‌یش دڵسۆزی و ئینتیما بۆ ده‌وڵه‌ت و دامه‌زراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه زیاد ده‌كات.

٥- ڕه‌هه‌ندی مه‌عنه‌وی: ئه‌مه‌یش بریتییه‌ له‌ ڕێزگرتن له‌ ڕاوبۆچوونه‌ جیاوازه‌كان و پیرۆزی و بیروباوه‌ڕی ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵگه.

٦- ڕه‌هه‌ندی ژینگه‌یی: ئامانج له‌ ڕه‌هه‌ندی ژینگه‌یی، بریتییه‌ له‌ پاراستنی ژینگه ‌و پاكوخاوێنیی كۆمه‌ڵگه و ڕێگریكردن له‌ پیسبوونی ژینگه‌ و زیادكردنی ڕووبه‌ری سه‌وزایی.

ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى له‌ هه‌رێمى كوردستان
هه‌رێمى كوردستان ئێستا به‌ كۆمه‌ڵێك قه‌یرانى سیاسى و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تى و په‌روه‌رده‌ییدا تێپه‌ڕ ده‌بێت، سه‌ره‌ڕاى قه‌یرانى ته‌ندروستى و بڵاوبوونه‌وه‌ى ڤایرۆسى كۆرۆنا و گه‌وره‌تركردنى قه‌یران و كێشه‌كان و تێكدانى لایه‌نى ده‌روونیى تاكه‌كان. له‌ هه‌رێمى كوردستان دامه‌زراوه‌كان تا رادەیەك لاوازن و هێزى حزبی جێگه‌ى هێزى نیشتمانیى گرتووەته‌وه‌. قه‌یرانى یاسایى و جێبه‌جێكردنى یاسا به ‌شێوه‌یه‌كى نایه‌كسان له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا به‌ شێوه‌یه‌كى ڕوون دیاره‌، قه‌یرانى جێبه‌جێكردنى یاسامان هه‌یه‌، چونكه‌ حزبه‌كان خۆیان پێ گه‌وره‌تره‌ له‌ یاسا و دامه‌زراوه‌كان، به‌ نموونه‌، ئێستا له‌لایه‌ن هه‌ندێك كه‌س و لایه‌نه‌وه‌ كێشه‌ بۆ جێبه‌جێكردنى یاسای چاكسازى دروست ده‌كرێت، كه‌ به‌ بڕواى من بۆ ئێستا جێبه‌جێكردنى ئه‌م یاسایه‌ زه‌رووره‌تێكى حه‌تمییه‌.

كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر به‌پێى ڕه‌هه‌نده‌كانى ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى خۆێندنه‌وه‌ بۆ واقعی كوردستان بكه‌ین، ده‌بینین له‌ ڕووى ڕه‌هه‌ندى سیاسییه‌وه‌ ئاماژه‌كان مایه‌ى دڵخۆشی نین. بۆ نموونه‌، ئێمه‌ له‌ هه‌رێمى كوردستان ده‌ستوورمان نییه‌، كه‌ ده‌ستوور به‌ دایكى یاساكان داده‌نرێت و زه‌مانه‌تى پاراستنى كیان و چوارچێوه‌ى یاسایى و سیاسیى هه‌رێمی كوردستان ده‌كات. ئه‌مه‌ ڕاسته‌وخۆ كاریگه‌ریى نێگه‌تیڤى له‌سه‌ر پاراستنى ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى ده‌بێ، هه‌روه‌ك هه‌ندێك له‌ لێكۆڵه‌رانیش باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن، هه‌ر خودى نه‌بوونى ده‌وڵه‌ت وه‌ك قه‌واره‌ و كیانێكى سه‌ربه‌خۆ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ ئاشتى و ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى.

له‌ لایه‌كى تره‌وه،‌ هیچ ڕێزێك بۆ به‌ها نیشتمانی و ڕه‌مزه‌ نیشتمانییه‌كان نه‌هێڵراوه‌ته‌وه‌، ته‌نانه‌ت خه‌ڵكانێك هه‌ن ڕێز له‌ داموده‌زگا شه‌رعى و فه‌رمییه‌كانى كۆمه‌ڵگه ناگرن. ئه‌مه‌یش نیشانه‌ى كه‌مبوونه‌وه‌ى ئینتیما و دڵسۆزییه‌ بۆ وڵات. هه‌روه‌ها له‌ ڕووه‌ یاسایییه‌كه‌یه‌وه‌، یاسا به‌ شێوه‌یه‌كى یه‌كسان به‌سه‌ر هاووڵاتییاندا جێبه‌جێ ناكرێت و دادگا‌كان پرسیارى گه‌وره‌یان له‌سه‌ره‌. ده‌زگایه‌كى گرنگى وه‌كوو په‌رله‌مان، تا ئێستا نه‌یتوانیوه‌ به‌ شێوه‌یه‌كى ته‌واو ئه‌ركه‌كانى خۆى به‌جێ بگه‌یه‌نێت و ببێته‌ جێگه‌ى ئومێدى خه‌ڵك، چونكه‌ زۆربەی حزبه‌كان باوه‌ڕیان به به‌هێزكردنى په‌رله‌مان نییه‌، حزبى وامان هه‌یه‌ خۆى وه‌ك به‌دیلى ده‌سه‌ڵات ناو ده‌بات، له‌كاتێكدا به‌ پرۆسه‌یه‌ك و بڕیارێكى په‌رله‌مان، كه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیى ئه‌ودا نییه‌، ده‌ڵێت كوده‌تا، ئاخر كه‌ى كوده‌تا له‌ په‌رله‌مانه‌وه‌ ده‌كرێت، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ پێناسه‌ى كوده‌تا بێت، ئه‌ى پرۆسه‌ى ده‌نگى كه‌مینه‌ و زۆرینه‌ له‌ دیموكراسیدا چییه‌؟ حزبه‌كان نه‌ك ڕێگرن له‌ ده‌رچوواندنى یاساكان، به‌ڵكوو رێگریشن له‌ جێبه‌جێكردنیان، هه‌روه‌ك پێشتر باسمان له‌ ڕێگرییه‌كان كرد له‌به‌رده‌م جێبه‌جێكردنى یاساى چاكسازى.

له‌ ڕووى ڕه‌هه‌ندى ئابوورییشه‌وه‌، دۆخى كوردستان له‌ حاڵه‌تێكى باشدا نییه‌. قه‌یرانى دارایى و بێكارى و جیاوازیى چینایه‌تى، بووەته‌ دیاریده‌یه‌كى باو، درەنگ دابەشكردنی مووچه‌ ڕاسته‌خۆ ئاسایشى ده‌روونى و كۆمه‌ڵایه‌تیى خستووەته‌ مه‌ترسییه‌وه‌، ئومێدى ئه‌وه‌ ده‌كرێ كابینه‌ى نۆ له‌ ڕێگاى رێككه‌وتن له‌گه‌ڵ به‌غدا و جێبه‌جێكردنى یاساى چاكسازى، كۆتایی به‌ كیشەی مووچه‌ بهێنێ. له‌ ڕووى ڕه‌هه‌ندى كۆمه‌ڵایه‌تییشه‌وه‌، ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ چه‌ند خاڵێكى خراپ بكه‌ین، بۆ نموونه‌، ناتوانین بڵێین ئاسایشى ده‌روونى بۆ تاكه‌كان دابین كراوه‌، خه‌ڵك به‌بێ مۆڵه‌ت ده‌توانن خاوه‌ن چه‌ك بن. زۆر جار حزبه‌كان بۆ بانگه‌شه‌ى پرۆسه‌یه‌كى دیموكراسى و مه‌ده‌نیى وه‌ك هه‌ڵبژاردن، چه‌ك به‌سه‌ر لایه‌نگرانى خۆیاندا ده‌به‌خشنه‌وه‌. به‌ڕاستى ئه‌مه‌ جێگه‌ی سه‌رسووڕمانه‌! بۆیه‌ ده‌بینین حاڵه‌ته‌كانى كوشتن و كێشه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تیى گه‌وره‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ڕوو ده‌ده‌ن، جگه‌ له‌وه‌ش، دوای ده‌ركه‌وتنى ڤایرۆسى كۆرۆنا و بڵاوبوونه‌وه‌ى له‌ هه‌رێمى كوردستان، حكوومه‌تى هه‌رێم كۆمه‌ڵێك ڕێكاری باشی بۆ به‌رگرتن له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ى ئه‌و په‌تایه‌ ده‌ست پێكرد، كه‌ توانى به‌ شێوه‌یه‌كى یه‌كجار باش رێ له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ى ڤایرۆسه‌كه‌ بگرێت، به‌ڵام له‌ولاوه‌ هه‌ندیك كه‌س، كه‌ خەڵك و ناڕه‌زایه‌تیى خه‌ڵك بۆ مه‌رامى سیاسى و حزبى و ته‌سفییه‌ى حیساباتى خۆیان به‌كار دێنن، ده‌ستیان به‌ چه‌واشه‌كارى و بڵاوكردنه‌وه‌ى كۆمه‌ڵێك شتى ناڕاست كرد، به‌وه‌ش خه‌ڵكیان له‌ ڕێكاره‌كانى خۆپارێزى سارد كرده‌وه‌ و دژى حكوومه‌ت هانیان دان و ئه‌یانگوت كۆرۆنا درۆیه‌ و فشه‌یه‌ و له‌ كوردستان نییه‌، به‌ تایبه‌ت له‌ ده‌ڤه‌رى سلێمانى و گه‌رمییان، بۆیه‌ ئێستا به‌داخه‌وه‌ ده‌بینین دۆخه‌كه‌ گه‌یشتووەته‌ ڕادده‌یه‌كى مه‌ترسیدار، كه‌ ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى خه‌ڵك له‌و ناوچانه‌ و له‌ هه‌رێمى كوردستان كه‌وتووەته‌ ژێر هه‌ڕه‌شه‌ و ڕه‌حمى كۆرۆناوه. دیسانه‌وه‌ دێمه‌وه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ى بڵێم، ئه‌گه‌ر یاسا سه‌روه‌ر بێت و دامه‌زراوه‌كان به‌هێز بن، ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌بێت دادگایی بكرێن و ڕووبه‌ڕووى یاسا بكرێنه‌وه‌.

سه‌باره‌ت به ‌ڕه‌هه‌ندى ژینگه‌ییش، ده‌توانین بڵێین، له‌م ڕووه‌وه‌ هیچ هه‌وڵێك بۆ پاراستنى ژینگه‌ى هه‌رێمى كوردستان له‌ پیسبوون نه‌دراوه‌. بۆ نموونه‌، چه‌ندان كارگه‌ له‌نێو شاره‌كاندا هه‌ن و كێشه‌ بۆ ژینگه‌ دروست ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى، به‌ هۆى خراپیى كه‌رتى كاره‌باوه‌، كۆمه‌ڵێك مۆلیده‌ى ئه‌هلی له‌نێو گه‌ڕه‌كه‌كان هه‌ن، كه‌ ڕۆژانه‌ بۆ ماوه‌ى چه‌ندین سەعات دووكه‌ڵ و پیسى به‌سه‌ر ماڵ و گه‌ڕه‌كه‌كاندا بڵاو ده‌كه‌نه‌وه‌. بێ گومان ئه‌مه‌یش كاریگه‌ریى له‌سه‌ر بڵاوبوونه‌وه‌ى نه‌خۆشى دروست ده‌كات و كێشه‌ى ئاسایشى ده‌روونى و ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى زیاتر ده‌كه‌ن.

له ‌لایه‌كى تره‌وه‌، ئه‌گه‌ر به‌پێى ڕه‌گه‌زه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تییش هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ دۆخى هه‌رێمى كوردستان بكه‌ین، شتێكى حاشاهه‌ڵنه‌گره‌، كه‌ دیسانه‌وه‌ دۆخه‌كه‌ ئاماژه‌ى دڵخۆشكه‌رمان پێ ناده‌ن، به‌و پێیه‌ی دادپه‌روه‌رى و دادپه‌روه‌ریى كۆمه‌ڵایه‌تى له‌ ئاستێكى خراپدایه‌، سامانى نیشتمانى به‌ یه‌كسانى دابه‌ش ناكرێت، یه‌كسانى له‌ كاركردن و هه‌لى كاركردندا نییه‌، بیكارى و ڕێژه‌ى هه‌ژارى له ‌به‌رزبوونه‌وه‌دایه و…. هتد.

به ‌هه‌رحاڵ، ئه‌مه‌ واقعی هه‌رێمى كوردستانه‌ و ئاماژه‌كان بۆ ئه‌وه ‌ده‌چن، كه‌ ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى له‌ حاڵه‌تێكی‌ باشدا نییه‌. بۆیه‌ ئه‌ركى كابینه‌ى نۆى حكوومه‌تى هه‌رێمى كوردستان ئاسان نییه‌ و ئاڵه‌نگاریى زۆر له‌به‌رده‌م كاره‌كانیاندا ده‌بێت، به‌ڵام بۆ پاراستنى كیان و ئاسایشى كۆمه‌ڵایه‌تى و نه‌ته‌وه‌یی هه‌رێمى كوردستان، حكوومه‌تى هه‌رێمى كوردستان ئه‌و به‌رنامه‌ و پرۆگرامه‌ى كه‌ كابینه‌ نۆى له‌سه‌ر دامه‌زرا، پێویسته‌ له‌ زووترین كاتدا جێبه‌جێیان بكات، له‌نێویشیاندا یاسای چاكسازى.