رێكەوتننامەی ستراتیژیی سێیەم... بنه‌مایه‌ك بۆ مانه‌وه‌ و گەشەپێدانی قه‌واره‌ی هەرێمی كوردستان
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

رێكەوتننامەی ستراتیژیی سێیەم... بنه‌مایه‌ك بۆ مانه‌وه‌ و گەشەپێدانی قه‌واره‌ی هەرێمی كوردستان

 

دابەشبوونی هه‌رێمی كوردستان بەسەر چەند هێزێکی سیاسی، فاکتێکە نکوڵیی لێ ناکرێت. لێكترازان و ململانێی ئەم هێزانەش کە بەردەوام لە جەمسەربەندیی (پارتی/ یەکێتی)دا خۆی نواندووە، کاریگەریی خراپی لەسەر بزاڤی رزگاریخوازی کورد هەبووە و ئاسەواری ناجۆری جێ هێشتووە، بە پێچەوانەشەوە رێکەوتنیان بووەتە مایەی به‌دیهێنانی دەستکەوتی گەورە؛ وەک راگەیاندنی "بەرەی کوردستانی 1988 کە بەرهەمەکەی راپەڕینی کوردستان بوو، رێكکەوتننامەی واشتنۆن 1998، رێکەوتنی ستراتیژیی 2005“.

ئەمەی خوارەوە، خستنەڕووێکی خێرایە لە زیانەکانی لێکترازان و بەپێچەوانەشەوە سوود و دەستکەوتەکانی رێکەوتنەکان، وەک بنەمایەک بۆ گرنگی و پێویستی رێکەوتنێکی ستراتیژی لە نیوان پارتی و یەکێتی تاكوو به‌هۆیەوە هەرێمی كوردستان بتوانێت رووبەڕووی پیلانگێڕی و هەڕەشەکان ببێتەوە.

له‌ ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنی 1992 و دوای مشتومڕێكی زۆر له‌نێوان پارتی ویه‌كێتی، له‌ 4ی ته‌مووزی 1992، یه‌كه‌مین كابینه‌ی هاوپه‌یمانی حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان ده‌ستبه‌كار بوو، ده‌ستپێكی شێوازێكی حكومڕانیی دیموكراسی بوو له‌ عێراق و ناوچه‌كه‌دا، ئه‌ندامانی كابینه‌ به‌ جۆش و خرۆش و گوڕتینێكی زۆره‌وه‌ بۆشایی ئیداریان پڕ كرده‌وه‌، پێگه‌ی هه‌رێمی كوردستان له‌ ئاستی نێوده‌وڵه‌تییش پێشكه‌وتنی به‌رچاوی به‌خۆوه‌ بینی. به‌ڵام به‌هۆی ناكۆكی و ململانێی سیاسی و ئابووری و قۆستنه‌وه‌ی ئه‌م ململانێیه‌ له‌لایه‌ن وڵاتانی نه‌یار و ده‌ستتێوه‌ردان له‌ كاروباری ناوخۆی هه‌رێمی كوردستان و به‌كارهێنانی هه‌ندێك حزب و لایه‌نی سیاسیی كوردی، شه‌ڕی چه‌كداری سه‌ره‌تا له‌نێوان په‌كه‌كه‌ و حكوومه‌تی هه‌رێم له‌ 1992 رووی دا، په‌كه‌كه‌ ئه‌زموونی هه‌رێمی به‌ پیلانگێڕیی ئیمپریالیستی! ده‌زانی و پێی وابوو ده‌بێ له‌ناو ببرێ، له‌لایه‌كی تر، 1993 شەڕ لەنێوان هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ی یەکێتی و بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامیدا رووی دا، ململانێی پارتی و یه‌كێتیش تادەهات په‌رەی ده‌سه‌ند و دۆخێكی پڕ گرژیی سیاسی و عه‌سكه‌ری باڵی به‌سه‌ر هه‌رێمی كوردستاندا كێشا، تا دواجار له‌ مانگی ئایاری 1994 گرژییەكە گەیشتە ئەوپەڕی و ئیدی گڕی گرت، ئەو شەڕە وێڕای زیانە گیانی و ماڵ و مەعنەوییەكانی،‌ هه‌رێمی كوردستانی كرده‌ دوو ئیدارە به‌ سنووری جوگرافیی نوێ و ده‌سه‌ڵاتی ئیداریی جیاواز، بەمەش پرۆسه‌ی حكومڕانیی هه‌رێمی كوردستان، گه‌وره‌ترین شكستی به‌خۆوه‌ بینی. هەر چۆنێک بێت دوای جۆرە باوەڕێک كە ئەودەم لای هەردوو هێزەوە دروست بوو کە چارەسەر تەنیا رێکەوتنە، ئەوە بوو هەردوو لا گەیشتنە چەند رێکەوتنێک بۆ ئیدارەدانی دۆخەکان و تێپەڕاندنی قۆناغە هەستیارەکان:

 

رێككه‌وتنامه‌ی ستراتیژیی یه‌كه‌می پارتی و یه‌كێـتی

The Washington Agreement of 1998

بۆ كۆتاییهێنان به‌ شه‌ڕی ناوخۆیی، له‌ ئه‌یلوولی 1998 وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا به‌فه‌رمی بووه‌ ناوبژیوان و به‌ ئاماده‌بوونی مادلین ئۆڵبرایت كه‌ ئه‌وكات وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا بوو، رێكه‌وتننامەی واشنتۆن له‌نێوان پارتی و یه‌كێتی ئیمزا كرا و ئه‌م رێكەوتننامەیە بووه‌ نه‌خشه‌ڕێگه‌ بۆ ئه‌وه‌ی پارتی و یه‌كێتی به‌ره‌و رێكه‌وتننامەی ستراتیژی و یه‌كگرتنه‌وه‌ی هه‌ردوو ئیداره‌ی (هه‌ولێر و سلێمانی) هه‌نگاوی كرده‌یی بنێنن، له‌ ئە‌نجامی ئه‌م رێكه‌وتنەش‌ پرۆسه‌ی یه‌كگرتنه‌وه‌ی هەردوو ئیداره‌ دەستی پێكرد و له‌ 4ی تشرینی یه‌كه‌می 2002 په‌رله‌مان یه‌كه‌م كۆبوونه‌وه‌ی یه‌كگرتنه‌وه‌ی ئه‌نجام دا.

رێكه‌وتننامه‌ی ستراتیژیی دووه‌م:

یه‌كگرتنه‌وه‌ی ئیداره‌ی سلێمانی - هه‌ولێر

له‌ سه‌روبه‌ندی هه‌ڵبژاردنه‌كانی 2005 رێكه‌وتننامه‌ی ستراتیژیی دووه‌م له‌نێوان پارتی و یه‌كێتی ئیمزا كرا، بۆ یه‌كگرتنه‌وه‌ی حكوومه‌تی هه‌ردوولا و كۆتاییهێنان به‌ دوووئیداره‌یی و نیشاندانی ڕوویه‌كی گه‌شتری هه‌رێمی كوردستان به‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌. رێكه‌وتننامه‌كه‌ شه‌ڕی براكوژیی حه‌رام كرد، هه‌ماهه‌نگیی سه‌رتاسه‌ریی له‌نێوان پارتی و یه‌كێتی له‌سه‌ر ئاستی (هه‌رێم، به‌غدا و په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌ره‌وه‌) هێنایە ئاراوه‌، دابه‌شكردنی پۆسته‌ حكوومیه‌كان و له‌نێوانیان قۆستنەوەی ده‌رفه‌ته‌ عێراقیه‌كان، به‌م رێكه‌وتنه‌ و بە دابه‌شكردنی رۆڵه‌كان چه‌ندین ده‌ستكه‌وتی ستراتیژی له‌ هه‌رێم و به‌غدا هاتنه‌دی؛ سه‌رۆكایه‌تی كۆماری عێراق، بنیاتنانی دامه‌زراوه‌ی ستراتیژیی سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم، چه‌سپاندنی مافه‌كانی كورد له‌ ده‌ستووری 2005 عێراق. هه‌ردوولایه‌ن به‌ یه‌كگرتوویی رووبەڕووی ته‌نگژه‌ و دۆخه‌ دژواره‌كان بوونه‌وه‌ و پێگه‌ی هه‌رێمیان زیاتر چه‌سپاند ئاكامه‌كه‌ی گه‌شه‌سه‌ندن و بووژانه‌وه‌ی هه‌رێمی كوردستان بوو له‌ هه‌موو رووه‌كانه‌وه‌.

هه‌ڵپه‌ساردنی رێكه‌وتننامه‌ی ستراتیژی

بەهۆی گەلێک گۆڕانکاریی نێوخۆیی و هەرێمی و نێودەوڵەتییەوە، رێکەوتننامەی ستراتیژی (پارتی/یەکێتی) جۆرێک لە سستی و سڕبوونی تێ کەوت، دیارترین ئەو گۆڕانکارییانە بریتی بوون لە: له‌یەکترازانی یه‌كێتی و جیابوونه‌وه‌ی گۆڕان و تێكچوونی هاوسه‌نگیی هێز. به‌هۆی كۆچی دوایی مام جه‌لال، گرتنە دەستی دەسەڵات لەلایەن نه‌وه‌ی سێیەمی سیاسه‌تمه‌دارانی یه‌كێـتی کە له‌ دوای كۆنگره‌ی وه‌رچه‌رخانێكی هەستیاری بەخۆیەوە بینیوە. گرژبوونی پەیوەندییەکان لەگەڵ عێراق، و بڕینی بەشە بودجەی هەرێمی كوردستان، هاتنی داعش و رووداوەکانی دوای 16ی ئوکتۆبەر..   

بێگومان ده‌ره‌نجامه‌ نێگه‌تیڤه‌كانی هەڵپەساردنی رێکەوتننامەی ستراتیژی، هەڵگری زۆر هەڕەشەن، بوونی پەكەكە و حزبە ئۆپۆسیۆنەكانی ئێران، كه‌ بیانوو به‌ ده‌ستێوه‌ردانی سه‌ربازیی ده‌ره‌كی ده‌ده‌ن (هێرشی بەردەوامی ئێران و تورکیا: بۆردومانی کۆیە و ناوچە سنورییەکانی هەرێمی كوردستان وەک نموونە). هەروەها بوونی هەڕەشەی داعش و حەشدی شەعبی، په‌ره‌سه‌ندنی ململانێی پارتی و یه‌كێتی له‌ناوخۆی هه‌رێم، سستكردنی كاره‌كانی په‌رله‌مان، په‌ره‌سه‌ندنی گرژی و گوتاری توند، لامه‌ركه‌زیه‌تی جوگرافی، چارەسەرنەبوونی دوو ئیدارەیی و قه‌یرانی ئابووری و سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی...هتد لێ كه‌وتووەته‌وه‌، كێشه‌ی كه‌ركووك و ناوچه‌ كوردستانیه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێم، فشاره‌كانی به‌غدا و ده‌ستكراوه‌یی به‌غدا به‌هۆی سوودبینین له‌ ململانێ و په‌رته‌وازه‌یی هێزه‌ سیاسیسه‌كانی هه‌رێم، ده‌ستێوه‌ردانی وڵاتانی دراوسێ له‌ كاروباری هه‌رێم زیاتر په‌ره ‌دەسێنێت.

پێویستیی رێكه‌وتننامه‌ی نوێی ستراتیژی به‌هێزتر له‌ جاران

بەم شێوەیە بۆ گرێدانی ڕێکەوتننامەی ستراتیژی لەنێوان (پارتی/یەکێتی) زەروورەتێکی هەنوکەییە، پێویستە بایەخبەندی (ئەولەویەتی) کارەکانی هەردوو لا بێت لەپێناو:

یەکەم: پاراستنی یەکگرتوویی قەوارەی هەرێمی كوردستان و قووڵترکردنەوەی ئاشته‌وایی نێوخۆیی و باشتركردنی پرۆسه‌ی حوكمڕانی.

دووەم: كه‌مكردنه‌وه‌ی نفووز و ده‌ستێوه‌ردانه‌كانی وڵاتانی هه‌رێمی.

سێیەم: ئیداره‌دانی ئه‌و هه‌موو ته‌نگژه‌ و قه‌یرانانه‌ی ئێستا به‌رۆكی هه‌رێمیان گرتووه‌.

چوارەم: دابه‌شكردنه‌وه‌ی رۆڵ له‌ به‌غدا، له‌ چۆنیه‌تیی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ جه‌مسه‌ره‌كانی هێزی هه‌رێمی و نێوده‌وڵه‌تی، له‌ باشتركردنی ره‌وشی ئابووری و حكومڕانیی هه‌رێمی كوردستان.

پێنجەم: دانان و په‌سه‌ندكردنی ده‌ستوورێك بۆ هه‌رێمی كوردستان، وه‌ك ئامانجی سه‌ره‌كیی ئه‌م خوله‌ی په‌رله‌مان.

شەشەم: ئه‌نجامدانی پرۆسه‌ی چاكسازی بەشێوەیەکی نەرم و دوور لەتەنگژە.

هەر یه‌كێك له‌م ئامانجانه‌ كه‌ بۆ گه‌شه‌پێدانی پرۆسه‌ی سیاسی له‌ هه‌رێمی كوردستان چاره‌نووسسازن، به‌بێ رێكه‌وتنی سیاسیی پارتی و یه‌كێـتی و ته‌بایی وئاشته‌وایی لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانی هه‌رێمی كوردستان ناهێنه ‌دی. ئه‌م لێك تێگه‌یشتنه‌ی پارتی و یه‌كێتی ئاراسته‌یه‌كی راشكاوانه‌ دیاری ده‌كات كه‌ به‌ره‌ی ئه‌و حزبانه‌ پێكه‌وه‌ كۆ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئامانجیان سه‌رخستنی پرۆسه‌ی سه‌ربه‌خۆییه‌، ئه‌و لایه‌نانه‌ش جیا ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئامانجیان زیاتر لاوازكردن و بچووكردنه‌وه‌ی قه‌واره‌ی هه‌رێمی كوردستانە.