چاكسازییه‌كانى بیبی ئیسرائیل
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

چاكسازییه‌كانى بیبی ئیسرائیل

به‌هۆى چاكسازییه‌وه‌ وڵاتى پێشخست؛ پێنج جار سه‌رۆكایه‌تى حكوومه‌تى پێ سپێردرا

له‌ ساڵى 2003 كه‌ شارۆن سه‌رۆكایه‌تى حكوومه‌تى ئیسرائیلى ده‌كرد, پۆستى وه‌زاره‌تى دارایى له‌لایه‌ن بنیامین ناتانیاهۆ به‌ڕێوه‌ ده‌برا، ئه‌و پۆسته‌كه‌ى بۆ چاكسازیى ئابوورى به‌كارهێنا تاكو دۆخى ئابوورى ئه‌و وڵاته‌ گه‌یشته‌ ئاستێكى هه‌ره‌ پێشكه‌وتوو.
ناتانیاهۆ بڕیارى له‌ گرتنه‌به‌رى رێكارى سه‌خت دا، كه‌ بریتى بوون له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ى تێكڕاى باج و خه‌رجییه‌كان و كرێى فه‌رمانبه‌رانى حكوومه‌ت تاكو ئاستى هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى گرێبه‌ستى چوار هه‌زار له‌ فه‌رمانبه‌رانى ئه‌و وڵاته‌، سه‌ره‌ڕاى فراوانكردنى به‌شى ده‌سه‌ڵاتى حكوومه‌ت له‌ بوارى ئابوورى و كۆمپانیا گشتییه‌كانى فڕۆكه‌وانى نیشتمانى ( ئی ئێڵ ئه‌ى ئێڵ) و كۆمپانیاى په‌یوه‌ندییه‌ نیشتمانییه‌كانى (بیزیك)، ئه‌و به‌ رێژه‌ى 64% تا 44% باجى له‌سه‌ر هاووڵاتیان و له‌به‌رامبه‌ریشدا به‌ رێژه‌ى 36% تا 18% باجى له‌سه‌ر كۆمپانیاكان كه‌مكرده‌وه‌ و چاكسازى گرینگى له‌بوارى ئابووریدا سه‌پاند.
رون دیرمیر كه‌ وه‌كو راوێژكار له‌گه‌ڵ چوار له‌ وه‌زیرى دارایى ئه‌و وڵاته‌ كارى كردووه‌ به‌ ناتانیاهۆشه‌وه‌؛ سه‌باره‌ت به‌ چاكسازییه‌كانى بیبیى (كه‌ مه‌به‌ستى ناتانیاهۆ)یه‌, ده‌ڵێت: (رۆڵى هه‌ناسه‌بڕاویى حكوومه‌تى له‌ ئابوورى چاره‌سه‌ر كرد، بیبی ریفۆرمه‌ر نه‌بوو به‌ڵكو شۆڕشگیڕ بوو؛ چاكسازى ئه‌وكاته‌ ده‌كرێ كه‌ سیاسه‌تى حكوومه‌ت بگۆڕى و شۆڕشیش ئه‌وكاته‌ به‌رپا ده‌بێ كه‌ كار له‌سه‌ر گۆڕینى ئه‌قڵییه‌تى وڵات بكه‌ى، من له‌و بڕوایه‌دام كه‌ بیبى توانى گۆڕانكارى له‌ ئه‌قڵییه‌تدا بكا).
له‌هه‌ما كاتدا بنیامین ناتانیاهۆ خودى خۆى چه‌ندین چاكسازى له‌ كه‌رتى بانكیدا كرد ئه‌ویش به‌ نه‌هێشتنى سه‌نه‌ده‌ حكوومییه‌كان, به‌هۆى ئه‌و سه‌نه‌دانه‌وه‌ دامه‌زراوه‌كانى ئیسرائیل هیچ پاڵده‌رێكیان نه‌بوو وه‌به‌رهێنان له‌ سندووقه‌كانى وه‌به‌رهێناندا بكه‌ن، به‌ڵام دواى چاكسازییكردن له‌و كه‌رته‌دا دامه‌زراوه‌كان دستیان كرد به‌ كۆكردنه‌وه‌ى نزیكه‌ى (300) ملیۆن دۆلار بۆ وه‌به‌رهێنان له‌هه‌ر مانگێدا. ده‌ره‌نجامى ئه‌و چاكسازییانه‌ به‌ ئه‌رینى به‌سه‌ر ئابوورى ئیسرائیلدا شكایه‌وه‌ و هه‌ر به‌هۆى ئه‌مه‌شه‌وه‌ ناتانیاهۆ له‌نێو گه‌لى ئیسرائیلدا پێگه‌ى جه‌ماوه‌رى فراوانتر بوو.
ناتانیاهۆ بیرۆكه‌ى بازاڕى ئازادى په‌یڕه‌و كرد و له‌باره‌ى پرسى چاكسازیشه‌وه‌ خۆى به‌مشێوه‌ باسى لێوه‌ ده‌كا و ده‌ڵێت: (بۆ گه‌لى ئیسرائیلم شیكرده‌وه‌ كه‌ ئابوورى كه‌رتى تایبه‌ت پێشتر له‌شێوه‌ى پیاوێكى له‌ڕ و لاواز كه‌ پیاوێكى قه‌ڵه‌وى له‌ كۆڵ كردبوو، له‌ كاتێكدا ئه‌و چاكسازییانه‌ى كردم پشێوى گه‌وره‌ى له‌نێو كرێكاراندا دروست كرد، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا تێڕوانینى من بۆ ئابوورى ژێیه‌كى هه‌ستیارى پێكا. هه‌ر كه‌سێك له‌ ئیسرائێل هه‌وڵى ئه‌وه‌ى دابێت كارێكى وه‌ها بكات ئه‌وا ئه‌ویشى گرته‌وه‌ و ئه‌گه‌ر ئیسرائیل بیه‌وێت سه‌ركه‌وێت ئه‌وا ناچاره‌ رۆڵه‌كان پێچه‌وانه‌ بكاته‌وه‌، بۆ كه‌رتى تایبه‌ت پێویسته‌ ببێته‌ ئه‌و پیاوه‌ قه‌ڵه‌وه‌؛ ئه‌وه‌ ته‌نها به‌ كه‌مكردنه‌وه‌ى باج و سنوورداركردنى خه‌رجییه‌ گشتییه‌كان ده‌كرێ).
به‌ درێژایى په‌نجا ساڵ كۆمپانیا حكوومییه‌كان بێهوده‌ به‌دواى غازى ده‌ریادا گه‌ڕان، ته‌نها به‌ راسپاردنى كۆمپانیا تایبه‌ته‌كان و له‌ سه‌رده‌مى حكوومه‌تى ناتانیاهۆدا كانگایه‌كى غازییان دۆزیه‌وه‌ كه‌ به‌ به‌هاى میاره‌ها دۆلار ده‌بوو، ئه‌وه‌ش هاوكار بوو له‌وه‌ى حكوومه‌ت سه‌رچاوه‌ى داهاتێكى گرنگى ده‌سكه‌وێت بۆ پشتیوانیكردنى پێداویستییه‌كانى له‌بوارى په‌روه‌رده‌ و چاودێرى و ژێرخانى ئیسرائیل.
بیبی توانى موعجیزه‌یه‌كى ئابوورى دروست بكا و ئیسرائیلى گه‌یانده‌ ئاستى وڵاتانى هه‌ره‌ پێشكه‌وتوو، ته‌نها له‌و كاته‌ى كه‌ وه‌زیرى دارایى بوو وه‌به‌رهێنانى راسته‌وخۆ ساڵانه‌ له‌ ئابوورى ئیسرائیلدا گه‌یشته‌ رێژه‌ى 380%.
ئه‌و له‌میانى ئه‌و سیاسه‌ته‌ى ناوى نا (پیاوى قه‌ڵه‌و/ پیاوى لاواز) ئه‌وه‌ى سه‌لماند كه‌ ته‌كنۆلۆژیا به‌بێ بازاڕى ئازاد وڵاتان ناخاته‌ سه‌ر رێچكه‌ى پێشكه‌وتن، هه‌موو ئابوورییه‌ نیشتمانییه‌كان له‌و پێشبڕكێیه‌دان كه‌ كه‌رتى گشتى له‌سه‌ر ئه‌ستۆى كه‌رتى تایبه‌تدا بێت، ئه‌وسا كه‌رتى گشتى دووچارى هه‌ڵئاوسانێكى زۆر ببووه‌وه‌, بیبی سیسته‌می پارێزیى قورسى بۆ خۆراكه‌كانى داڕشت و هه‌موو به‌ربه‌سته‌كانى له‌به‌رده‌م كێبڕكییه‌دا لابرد كه‌ ببوونه‌ ئاسته‌نگ له‌به‌رده‌م كه‌رتى تایبه‌تدا... به‌وه‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ پێشكه‌وت.
ئیسرائیل ئابوورى بازاڕى ئازاد و ته‌كنۆلۆژیاى هه‌ڵبژارد و ئه‌وه‌ هۆكارى پێشكه‌وتن و به‌هێزبوونى ئابوورى ئه‌و وڵاته‌.
ئیسرائیل یه‌ك له‌ وڵاته‌ هه‌ر پێشكه‌وتووه‌كانى بوارى ته‌كنۆلۆژیایه‌ له‌سه‌ر ئاستى جیهان؛ به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ نزیكه‌ى (4000) كۆمپانیاى ته‌كنۆلۆژى له‌و وڵاته‌دا تۆمار كراون, له‌ كۆى (500) گه‌وره‌ كۆمپانیاكانى ئه‌و بواره‌ ئیسرائیل خاوه‌نى (80)یانه‌ كه‌ توێژینه‌وه‌ و داهێنانه‌كانى له‌رێگه‌ى لقه‌كانى له‌ناوه‌خۆى وڵاتدا ئه‌نجام ده‌دات و بڵاویان ده‌كاته‌وه‌.
كۆمپانیاكانى فه‌یسبووك و ئاپڵ و مایكرۆسۆفت و ئینتڵ و بایباڵ و ئه‌مازۆن و ئی بى ئێم و سیسكۆ و چه‌ندین كۆمپانیاى دیكه‌ كه‌ به‌ گرینگترین كۆمپانیا له‌ جیهاندا هه‌ژمار ده‌كرێن و رۆژانه‌ به‌رهه‌مه‌كانیان به‌كار دێ، پشت به‌ توێژینه‌وه‌ و پێشخستن ده‌به‌ستن و هه‌مووى له‌ رێگه‌ى لقه‌كانیان له‌ ئیسرائیل ئه‌نجام ده‌درێن،
o وه‌كو گه‌وره‌ترین ناوه‌ندى ته‌كنۆلۆژى له‌ جیهان؛ ته‌لئه‌ڤیڤ له‌دواى سیلیكۆن فالى ئه‌مریكا به‌ پله‌ى دووه‌م دێت.
o له‌بوارى ژماره‌ى كۆمپانیا تۆماركراوه‌كانى بۆرسه‌ى ناسداك كه‌ له‌ جیهاندا به‌ گه‌وره‌ترین بۆرسه‌ى ته‌كنۆلۆژیا هه‌ژمار ده‌كرێ, ئیسرائیل له‌ پله‌ى سێیه‌مدایه‌ له‌ دواى ئه‌مریكا و چین.
o ژماره‌ى كۆمپانیا تۆماركراوه‌كانى ئیسرائیل له‌و بۆرسه‌یه‌دا گه‌وره‌تره‌ له‌وه‌ى وڵاتانى ئه‌ڵمانیا و ئیسپانیا و ئیتاڵیا و فه‌ڕه‌نسا و هۆڵه‌ندا.
o كه‌رتى توێژینه‌وه‌ و پێشخستن رێژه‌ى 12.5% له‌ كۆى به‌رهه‌مهێنانى ناوه‌خۆ له‌ ئیسرائیل پێكده‌هێنێ، و له‌مڕووه‌شه‌وه‌ ئیسرائیل له‌ جیهاندا به‌ یه‌كه‌مین وڵاته‌ دێت كه‌ ئه‌و رێژه‌ سه‌دییه‌ى ئابوورى له‌ چالاكییه‌كانى توێژینه‌وه‌ و گه‌شه‌داندا خه‌رج بكا.
ئیسرائیل ده‌ستى هه‌بووه‌ له‌ پێشخستنى چه‌ندین داهێنانى نوێى كۆمپانیا جیهانیه‌كان، وه‌كو ئۆتۆمبیلى كاره‌بایى و ئۆتۆمبیلى بێ شوفێرى گوگڵ و كۆمپیوته‌رى لاپتۆپ و پێشكه‌وتنه‌ ته‌كنۆلۆژییه‌كانى كۆمپانیاى ئه‌نتڵ. خه‌ڵكى له‌هه‌ر شوێنێكى دنیا له‌ داهێنانه‌كانى مۆبایل سووده‌مه‌ندن كه‌ ئیسرائیل خاوه‌نه‌كه‌یه‌تى له‌ سیسته‌مى ده‌ریاوانى و رێوبان و داوده‌رمانه‌ رزگاره‌كانى ژیان و ئامێره‌ پزیشكییه‌كان و چه‌ندین داهێنانى دیكه‌ كه‌ رۆژانه‌ به‌كار دێن.
پاشه‌ڕۆژ مولكى داهێنه‌رانه‌، بۆیه‌ ئیسرائیل پێگه‌یه‌كى گرینگى له‌ پاشه‌ڕۆژدا ده‌بێت و له‌ ئێستادا له‌ڕووى گه‌شه‌ى هه‌ره‌ خێراوه‌؛ پله‌ى سێیه‌مى له‌ ریزبه‌ندى یانه‌ى ئابوورى جیهانیدا گرتووه‌.
كۆمپانیا نوێیه‌كانى ئیسرائیلى به‌ بڕى نزیكه‌ى 20% له‌بوارى ئه‌لیكترۆنیدا چانسى وه‌به‌رهێنانی تایبه‌تی جیهانییان هه‌یه‌، له‌لایه‌كى دیكه‌شه‌وه‌ له‌ ئیسرائیل رێژه‌ى 87%ى ئاوى به‌كارهاتوو ده‌پالێوێت و پێنج جار به‌كار ده‌هێندرێته‌وه‌، ته‌نانه‌ت به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ هه‌ر وڵاتێكى دیكه‌؛ مانگاى ئیسرائیلى بڕه‌ شیرێكى زۆرتر ده‌دات.
پرسیار ئه‌وه‌یه‌, له‌ كاتێكدا ئیسرائێلدا خاوه‌نى زه‌وییه‌كى وشك و به‌ده‌م كێشه‌ و قه‌یرانى یه‌ك له‌دواى یه‌كدا ده‌یناڵاند... چۆن گه‌یشته‌ ئه‌و ئاسته‌ى پێشكه‌وتنه‌؟
له‌مێژووى ئیسرائیلدا دوو هه‌نگاوى زۆر گه‌وره‌ نران، سیاسه‌تى حكوومه‌ته‌كانى ئه‌و وڵاته‌ رۆڵى هه‌بوو له‌ خێرایى گه‌شه‌سه‌ندن و هۆكارى هه‌ره‌ سه‌ره‌كى بۆ ئه‌م گۆڕانكارییه‌ رێگه‌خۆشكردن بوو له‌به‌رده‌م كه‌رتى تایبه‌ت دا.
هه‌نگاوى یه‌كه‌م له‌ ساڵانى 1948 بۆ 1970 نرا، له‌و ماوه‌یه‌دا پشكى تاك له‌ تێكڕاى داهاتى ناوخۆدا بۆ چوار هێنده‌ به‌رز بووه‌وه‌ و چڕى دانیشتووانیش سێ هێنده‌ زیادى كرد. ئه‌وه‌ سه‌ره‌ڕاى هه‌ڵگیرسانى سێ جه‌نگى گه‌وره‌ له‌و كاتانه‌دا. هه‌نگاوى دووه‌میش له‌ ساڵى 1990 بوو كه‌ تاكو ئێستا به‌رده‌وامه‌ كه‌ ئیسرائیلى له‌ دۆخى چه‌قبه‌ستوویى و متبوونه‌وه‌ گۆڕییه‌وه‌ به‌ ناوه‌ندێكى سه‌ركێشیكردنى داهێنانى جیهانى، له‌و سه‌رده‌مه‌دا به‌ به‌راورد به‌ قۆناغه‌كانى پێشوو جیاوزاى گه‌وره‌ كه‌وته‌ په‌یڕه‌وى كاركردن و نیشانه‌ى هه‌ر به‌رچاو رۆڵى كه‌رتى تایبه‌ت بوو له‌ پێشخستنى وڵات دا.
له‌ ساڵى 1965 ئه‌ندازیارى ئیسرائیلى (سمیحا بلاس) پێشنیارى بیرۆكه‌ى ئاودێرى به‌ شێوازى دڵۆپاندن كرد، و ئه‌وه‌ بووه‌ سه‌ره‌تایه‌ك بۆ ئه‌وه‌ى كه‌ ئه‌مڕۆ به‌ كۆمپانیاى جیهانى ((Netafim بۆ ئاودێرى و دڵۆپاندن ناوده‌برێ. له‌مباره‌یه‌وه‌ به‌ڕێوه‌به‌رى گه‌شه‌دانى نێوده‌وڵه‌تى له‌ زانكۆى هارفارد كه‌ پێشتر وه‌زیرى گه‌شه‌دان بووه‌ له‌ حكوومه‌تى ڤه‌نزویللا، ده‌ڵێت: (ئه‌وه‌ى له‌ ئیسرائیلدا رووى دا ئه‌وه‌ بوو كه‌ پرسى كه‌میى ئاو گۆڕدرا بۆ سه‌ركردایه‌تیكردن له‌بوارى كشتوكاڵى بیابان ئه‌ویش له‌ڕێگه‌ى سیسته‌مى دڵۆپاندن و دامالێنى له‌ خوێ).
رێژه‌ى 95%ى زه‌وی ئه‌و وڵاته‌ وشك و بیابان بوو كه‌ وه‌كو كێشه‌ سه‌یر ده‌كرا, ئه‌و كێشه‌یه‌ وه‌كو سامان و سه‌رمایه‌ بۆ وڵاته‌كه‌ گه‌ڕایه‌وه‌ و چاره‌سه‌ر كرا، له‌و كاته‌ى كه‌ ئیسرائیل دامه‌زرا بیابانى نه‌قه‌ب خه‌ریكبوو رێگاكانى قودس و ته‌لئه‌ڤیڤیشی داده‌پۆشى تاكو دواجار ئه‌و په‌ڵهاویشتنه‌ى بیابان پێچه‌وانه‌ كرایه‌وه‌ و گۆڕدرا به‌ كێڵگه‌ كشتوكاڵى و دارستان، تاكو ئه‌مڕۆشى له‌گه‌ڵدا بێت ئیسرائیل پێشه‌نگه‌ له‌و بواره‌ و سێ هێنده‌ى ئیسپانیا كردارى پاڵاوتن و پاككردنه‌وه‌ى ئاوى تێدا ئه‌نجام ده‌درێ.
هه‌روه‌ها رێگایه‌كى نوێ بۆ به‌كارهێنانى ئاوى نه‌شیاو بۆ خواردنه‌وه‌ بیندرایه‌وه‌، به‌مه‌وداى پێنج یاریگاى تۆپى پێ كردارى هه‌ڵكۆڵین كرا بۆ دۆزینه‌وه‌ى ئاوى گه‌رم و سوێر، له‌ ده‌سپێكدا ئه‌وه‌ مایه‌ى دڵخۆشى و به‌ دۆزینه‌وه‌ى گه‌وره‌ سه‌یر نه‌كرا تاكو گه‌یشتنه‌ ئه‌وه‌ى كه‌ ئه‌و جۆره‌ ئاوه‌ بۆ به‌خێوكردنى ماسى ئاوه‌ شله‌تێنه‌كان زۆر گونجاو و سه‌ركه‌وتوو ده‌بێت؛ ئه‌وه‌ بوو بۆ وه‌كو به‌رهه‌مێكى بازرگانى ئه‌و ئاوه‌ خرایه‌ نێو حه‌وزه‌كانى به‌خێوكردنى ماسى و ئه‌وى دیكه‌ش ئاودانى دره‌ختى زه‌یتوون و دار خورما و هه‌وره‌ها رێگا و شێوازى دیكه‌ بۆ كشتوكاڵى میوه‌ و سه‌وزه‌ داهێندرا. له‌ئه‌مڕۆدا ئه‌و زه‌وییه‌ى كه‌ (مارك توین) به‌ زه‌وى وشك ناوى هێنا نزیكه‌ى (240) ملیۆن دره‌ختى له‌ ئامێز گرتووه‌ و دارستانه‌كان هه‌موو وڵات داده‌پۆشێت و ئیسرائیل به‌ تاكه‌ وڵات هه‌ژمار ده‌كرێ كه‌ رووبه‌رى بیابانی له‌ كه‌مبووندایه‌.
بۆ پێشخستن و به‌هێزكردنى ئابوورى ئیسرائیل (10) سندووقى سه‌رمایه‌ى وه‌به‌رهێنان بۆ هاندانانى وبه‌رهێنه‌ جیهانییه‌كان له‌ رێگه‌ى پرۆگرامێك به‌ ناوى ((Yusma پێكهێنرا, ئه‌وه‌ بووه‌ هۆى ده‌ركه‌وتنى ملیاره‌ها دۆلار له‌ وه‌به‌رهێنه‌ جیهانییه‌كان بۆ پشتیوانیكردنى پرۆژه‌ و كۆمپانیا نوێیه‌كان به‌مه‌به‌ستى پشتگیرى كردن له‌ بیرۆكه‌ داهێنه‌ره‌كانیان, ئه‌مه‌ نه‌ك ته‌نها بووه‌ هۆى قازانجى دارایى به‌ڵكو بووه‌ هۆى پته‌وبوونى شاره‌زایى و ئه‌زموون و ته‌كنۆلۆژیاى نوێ, بۆیه‌ له‌میانى هه‌شت ساڵ له‌ 1992 تاكو 2000 ژماره‌ى ئه‌و سندووقانه‌ى سه‌رمایه‌ى وه‌به‌رهێنان له‌ بیسته‌وه‌ به‌رز بووه‌وه‌ تاكو گه‌یشته‌ (513) و له‌ ئه‌نجامیشدا ئیسرائیل وه‌كو یه‌ك له‌ باشترین ژینگه‌ى بۆ سه‌ركێشیكردنى كار ناسرا.