ئەمڕۆ 83یەمین ساڵڤەگەڕی كۆمەڵكوژیی دەرسیمە
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

ئەمڕۆ 83یەمین ساڵڤەگەڕی كۆمەڵكوژیی دەرسیمە

"٧٠ هەزار کوردی عەلەوی بێبەزەییانە بەکۆمەڵ کوژران"

ئەمڕۆ ٤ی ٥ی٢٠٢٠ ساڵیادی ٨٣ ساڵەی كۆمەڵكوژی دەرسیمە، كە حكوومەتی ئەوكاتی توركیا بە بڕیاری مستەفا كەمال ئەتاتورك بێبەزەییانە كۆمەڵكوژی دەرسیمی كرد.

لە ساڵی ١٩٣٧ پەرلەمانی توركیا و كابینەی ئەوكاتی حكوومەت، هەروەها بە بڕیاری مستەفا كەمال ئەتاتورك، كۆمەڵكوژیی دەرسیمی دەست پێ كرد.

بە گوێرەی ئەو كەسانەی بۆ خۆیان كۆمەڵكوژییەكەیان بینیوە، كە ژمارەیان ١٦ هەزار كەس دەبێت، لە كۆمەڵكوژییەكەدا هیچ بەزەییەكیان بەو خەڵكەدا نەهاتووەتەوە و٧٠ هەزار كەسیان بێویژدانانە كوشتوبڕ کرد.

بە گوێرەی ئەو زانیارییانەی بڵاو كراونەتەوە، كوشتنەكە بە شێوەی سووتان و گوللە لە سەریان و بۆردومانكردنیان جێبەجێ كراوە.

مستەفا تاشكەلە ئەندامی سەركردایەتیی پارتی كاری توركیا، قسەی بۆ ماڵپەڕی ئێڤرانسال كردووە و دەڵێت كۆمەڵكوژیی دەرسیم، پەڵەیەكی رەش و شەرمەزارییە بەنێوچاوانی كۆماری توركیاوە.

ئەو دەڵێت: "ئەم كارەساتە یەكێكە لە تراژیدییە مێژووییەكان کە ٨٣ ساڵی بەسەردا تێپەڕیوە، بەڵام دەرسیمییەكان ئێستاش هەر بە لەبیریان نەکردووە باس لەو كارەساتە دەكەن و ئازارەكەی ئێستاش هەر بە ژانە".

تاشكەلە ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، كە لەبیركردنی ئەو كارەساتە ئەستەمە، چونكە ئێستایش دەیان شایەتحاڵی ئەو رووداوە لەنێوماندا دەژین، بەشێكیان باوك و نەنك و باپیریان كۆمەڵكوژ كراوە و ئێستاش لەبیریان نەچووەتەوە.

بەگوێرەی ئەو كتێبانەی لەسەر كۆمەڵكوژیی دەرسیم نووسراون، هەروەها دەیان راپۆرتیش ئەوەی سەلماندووە، كە لە سەردەمی عوسمانییەكانەوە كوشتنی دەرسیمییەكان پلانی بۆ دانراوە و ئەوانیش بەردەوام پەلاماری ئەو ناوچەیەیان داوە، بەڵام ئەتاتورك ئەم پڕۆسەیەی لە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنێكدا جێبەجێ كرد.

تاشكەلە ئاماژە دەدات، لەو كۆمەڵكوژییەدا منداڵ، پیر، ئافرەت، گەنج جیاوازی لە نێوانیاندا نەكراوە و هەموویان كوژراون.

سەید رەزای دەرسیمی، كە پێشڕەوی عەلەوییەكانی دەرسیم بوو و بەشێكی زۆریان كورد بوون، تۆمەتبار كرا بەوەی دەیەوێت سەرهەڵدان بكات و دەیەوێت دژی دەوڵەت بوەستێتەوە، ئەمەشیان كردە بیانوو تا هەزاران كەس لەناو ببەن.

رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆك كۆماری توركیا، لە ساڵی ٢٠١١ لە وتارێكدا ئاماژەی دا كە ئەوان وەكوو دەوڵەت ئەگەر پێویست بكات، داوای لێبوردن لە خەڵكی دەرسیم دەكەن، بەڵام پاشان دەركەوت تەنیا ویستوویەتی جەهەپەی پێ لەكەدار بكات، چونكە دەرسیمییەكان بە كردار دەیانەوێت سەرۆكێك هەبێت بە پیل داواكەیانەوە بچێت.

یەكێك لە داواكارییەكانی دەرسیمییەكان ئەوەیە، مەزاری سەید رەزا بزانرێت لە كوێیە؟ بەڵام هیچ سەرۆكێكی توركیا شوێنی ناشتنی سەید رەزای ئاشكرا نەكردووە و كەس ئامادە نییە بڵێت با لیژنەیەك پێك بهێنرێت بۆ لێكۆڵینەوە لە دۆزینەوەی مەزاری سەید رەزا.

عەلی جان ئۆنلو، ئەندام پەرلەمانی هەدەپە لەسەر بازنەی شاری دەرسیم، نووسراوێكی ئاڕاستەی پەرلەمانی توركیا كردووە و داوایان لێ دەكات كۆمەڵكوژیی دەرسیم بە جینۆساید بناسرێنرێت، بەڵام وەڵامی نەدراوەتەوە.

عەلی جان، لە لێدوانێكیدا بۆ (ئێڤرانسال) ئاماژە دەدات، لە دوای كۆمەڵكوژیی ئەرمەنییەكان لە توركیا، كۆمەڵكوژیی دەرسیم شەرمەزارییەكی گەورەیە بۆ توركیا.

جان بە پشتبەستن بە چەند سەرچاوەیەك ئاشكرای دەكات، حكوومەت ئەوكات ویستوویەتی دەرسیم وەكوو جوگرافیا بە تەواوی لە توركیا جیا بكاتەوە و پێكهاتەی كۆمەڵایەتی لەناو ببا، هەروەها هەموو لادێكانیشی بڕووخێنێت.

ئەو دەڵێت: "با دەوڵەتی توركیا ئەو بوێرییەی هەبێت رووبەڕووی كۆمەڵكوژیی دەرسیم ببێتەوە و بڵێیت داوای لێبوردن دەكەم. دەبێت دان بە كولتوور و ئایدۆلۆژیای ئایینی ئەو خەڵكەدا بنێت. دەبێت كار بكرێت بۆ دۆزینەوەی مەزاری سەید رەزا و هاوڕێكانی، بەڵام تا ئێستا ئەمە نەكراوە و برینی دەرسیمییەكان تۆختر بووەتەوە".

چەند مێژوونووسێكی توركیا ئاشكرای دەكەن، ئەوكات منداڵە كچەكانیان جیا كردووەتەوە و پاشان وەكوو كۆیلە لە بازاڕەكاندا فرۆشتوویانن. ئێستاش هەندێك ئافرەت هەن كە فرۆشراون و ئێستا تەمەنیان سەرووی٧٠ ساڵییە، باس لەو ساتە دەكەن كە چۆن فرۆشراون و وەكوو كۆیلە مامەڵەیان لەگەڵدا كراوە.

موستەفا كولو، سەرۆكی كۆمەڵەی دیموكراتی عەلەوییەكان، پێی وایە ئێستاش كۆمەڵكوژیی كورد و عەلەوییەكان بەردەوامە، بەڵام بە شێوەیەكی تر. ئەو داوا دەكات حكوومەت دان بەوەدا بنێت دەرسیمییەكانی كۆمەڵكوژ كردووە، چونكە ئەو رووداوە ناشاردرێتەوە و لەبیر ناكرێت.

ئەو بۆ ئاژانسی (میزۆپۆتامیا) قسەی كردووە و، دەڵێت كۆمەڵكوژی تەنیا ئەوە نییە لەڕووی فیزیكییەوە سەدان كەس بكوژیت، بەڵكوو بتەوێت ئایین و ئایدۆلۆژیا و كولتوور و زمان و ناسنامەشیان لەناو ببەیت، كە دەرسیمیان بەو شێوەیە كۆمەڵكوژ كرد.

بەهۆی ئەوەی ڤایرۆسی كۆڕۆنا لە توركیادا بە شێوەیەكی بەرچاو بڵاو بووەتەوە، بۆیە وەك پێویست یادی كۆمەڵكوژیی دەرسیم نەكراوەتەوە و هیچ رێوڕەسمێكی بۆ نەكراوە، بەڵام سۆسیال میدیا بە وێنەی ئەو كۆمەڵكوژییەوە تەنیوە و، هەموویان نەفرەت لە دەوڵەتی توركیا دەكەن، بەوەی بێویژدانانە كوردە عەلەوییەكانی كۆمەڵكوژ كردووە.

بە گوێرەی زانیارییەكان، ئەمڕۆ١٠ هەزار پۆست تەنیا لە تویتەرەوە لەسەر كۆمەڵكوژی دەرسیم بڵاو كراوەتەوە.

 

لە دەرسیم چی رووی دا؟

چەند عەشیرەتێكی ناو دەرسیم بە سەركردایەتی سەید رەزای دەرسیمی، نێوانیان لەگەڵ حكوومەت تێك چوو، چونكە بە هەموو شێوەیەك دژایەتیی دەكران و وەكوو هاووڵاتی سووك و پلە خوار سەیر دەكران، بۆیە ئەوانیش بڕیاریان دا رووبەڕووی حكوومەت ببنەوە و داوای مافی خۆیانیان دەكرد. ئەو سەرهەڵدانە بە شۆڕشی شێخ ڕەزا، یان سەرهەڵدانی دێرسیم لە مێژووی کورددا تۆمار کراوە و خۆڕاگری و بیروباوەڕی نەتەوەیی و کوردانەیان بەرانبەر بە ستەمی حکوومەتی تورکیا بێوێنەیە.

بەڵام حكوومەتی توركیا لەبری ئەوەی بە پیل داخوازییەكانیانەوە بێت، كەچی لە ساڵی ١٩٣٧ بڕیاری كۆمەڵكوژی دەرسیمییەكانی دا.