Midyat’a telkari ustaları azaldı

Sevda Kaplan

BasNews - Süryanilerin yüzyıllardır yaşattığı önemli sanatlardan birisi Telkariciliktir. Süryani Telkari ustaları bu alandaki becerilerini yaptıkları eserlere yansıtmış ve birbirinden kıymetli parçalar üretmişlerdir. ‘’Telkari’nin’’ sözcük anlamı tel ile yapılan sanattır. Ancak bu tanım tel ile yapılan her sanatsal çalışmanın Telkari olduğu anlamına gelmez. Bu sanatın kaynağının Mezopotamya olduğu düşünülmekte. Buralardan Uzak Doğu’ya ,başka bir koldan ise Anadolu üzerinden de Avrupa’ya yayıldığı bilinmektedir. Türkiye’de de  en önemli ‘Telkari’  merkezi Süryanilerin  çokça yaşadığı  Mardin’in Midyat ilçesi olmuştur. Midyat işleri son derece zarif ve kıymetlidirler. Bugün bu sanatı yaşatmaya çalışan  çok az sayıda Süryani Telkari ustası kalmıştır. Bu sanata Süryaniler kadar başka insanlar çok değer vermemişlerdir.Şimdilerde Midyat ‘a üç  Telkari ustası kalmıştır. Bu ustalardan biride Sami Akyol . 

Akyol,  bu işi 30 yıldan fazladır Midyat’a yapıyor. Telkari Sanatını babasından öğrendiğini, babasının ‘da Süryani Ustalardan öğrendiğini belirtiyor.Sami Akyol Telkari sanatının önemini  şu sözlerle BasNews’e değerlendirdi:

"Telkari sanatını büyüklerimiz  Midyat’a yaşayan Ermeni ve Süryani Ustalarından öğrendiler. Bizlerde onlardan öğrenerek günümüze kadar bu sanatı yaşatarak  getirmeye çalıştık  ve halen yaşatmaya çalışıyoruz.  Telkariyi diğer gümüşlerden ayıran özelliği tamamiyle elle yapılmasıdır, herhangi bir makine kullanılmamaktadır. Tüm modeller tığla, iğneyle  ip işler gibi işlenir.  Modeller bu şekilde ortaya çıkar. Bir çok geleneksel sanatta olduğu gibi Telkari’de de sanatkar, işinde kullanacağı her türlü malzemeyi kendisi yapmak zorundadır.Çünkü Telkari  sanatı  el emeğiyle ortaya çıkan bir sanattır. Tamami ile el emeği göz nurudur. Yani biz Telkari ustaları kullanacağımız malzemeyi, yani telleri  kendi atölyemizde ham  maddeden elde etmekteyiz. Kullanılan tel , ocakta  pota içerisinde eritilen maden ( bu işte en çok kullanılan maden gümüştür) çubuk haline getirilmek için kalıba dökülür.Yapılacak işin şekline göre çubuk döküm , üzerinde genişten dara doğru delikleri olan çelikten yapılmış haddeden geçirilir.Haddeden geçirme işlemi zor ve zaman alıcıdır.Hadde sağlam bir yere tesbit edilmelidir.Hadden geniş tarafından sokulan tel öbür ucundan çekilirken uzar ve aynı zamanda incelir.Madden bu tekrarlar sırasında sertleşir,sertleştikçe de tavlanır ,yani kor haline gelinceye kadar ateşte bekletilir, sonrasın da haddeden kolay geçsin diye balmumuna daldırılır.Haddeden çekmek için özel pensler kullanılır. Bütün aşamalar elle yapılır. Bunları neden anlatıyorum ? Çünkü Telkari  sanatının ne kadar zahmetli olduğu belirtmek istıyorum .Çok zor ve sabır isteyen , ama son derece zevkli  ve güzel bir sanat kaybolmak üzere, Midyat’a biz üç Usta kaldık. Eskiden 20-30 atolye vardı.Şimdi iki üç tane kaldı. Yeni nesil bu işi öğrenmek istemiyor,çünkü getirisinin, yani kazancının az olduğu kanısındalar.Ama insanın gönlü razı olmuyor.İnsanların bu sanata sahip çıkması gerekiyor.Özelikle de Midyat halkının sahip çıkması gerekiyor. Bir nevi dünya’da Telkari denince akla ilk gelen isim  Midyat oluyor. Bu iş Midyat’la özdeşleşmiştir.Ustaların çoğu Midyat’an başka şehirlere , ülkelere göç ettiler.Umut ediyorum ki bizler son ustalar olmayız bu sanat devam eder.

Midyat’la bütünleşen Telkari sanatına Çift işi diyenler de vardır.Bu ismin kaynağı ise işin yapımı sırasında parçaların teker  teker  bir araya getirilmesinde kullanılan cımbıza benzer ancak ucu daha ince olan ve çift  olarak isimlendirilen alettir.Bu iki isim de genellikle sanatkarlar arasında kullanılır."

Midyat’a ana caddesinde gözlere ilk  çarpan gümüşçüler çarşısı. Çeşit çeşit Telkari gümüşlerden  üretilen  aksesuarları bulmak mümkün.  Özellikle kadınların ilgisini çeken takı aksesuarlarının  yanı sıra, ustalar şimdilerde ev eşyalarını  da üretmekte. Turistlerin uğrak yeri olan Midyat çarşısı göz kamaştırıcı Telkari sanatıyla ilgi odağı olmaya devam ediyor.  Her bütçeye hitap eden fiyat aralığına sahip gümüşler dükkan tezgahlarında sergileniyor.