Kürtlerde edebiyat tarihi

14/07/2017 - 16:54 Kategori KÜLTÜR/SANAT

BAS - Nurullah Alkaç

Kürtler tarafından hazırlanan ‘Edebiyat Tarihi’ kitaplarına değinmeden önce, Kürt edebiyatına dair notların bulunduğu eserlere bakmamız yararlı olacaktır.

 Kınalızâda Hasan Çelebî (1546-1604) tarafından 1586 yılında tamamlanan ‘Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’ isimli Osmanlıca tezkire’de ‘Şükrü-i Bitlisî’den bahsedilirken ‘Nazm-ı  Ekrâd ne makûle idüği malûm ve mefhûm-ı ashâb-ı ‘akl û reşâddur/Kürt şiirinin niteliği ve kemal sahipleri tarafından bilinmekte ve anlaşılmaktadır.’ ifadeleri kullanılmıştır.

Evliya Çelebi’nin (1611?-1684?)  1640-1675 yılları arasında yapmış olduğu gezilerle ortaya koyduğu ‘Seyahatnâme’ isimli 10 ciltlik eserinde (özellikle dördüncü ciltte) kısaca Kürt edebiyatına değinilmiş, Cezire lehçesinde uzun bir Kürtçe şiire yer verilmiştir. Eserde, Molla Ramazan adında, Kürt şiiri alanında kuvvetli bir şairden de söz edilmiştir.

Rusya’nın Tebriz Başkonsolosu Nikolay Chankow (1819-1878) 1857 yılında Rusya Bilimler Akademisi’ne bir Kürt şiiri derlemesi göndermiş, fakat yayınlanmamıştır. Ancak bu derlemeden örnekler, Peter Lerch’in ‘Forschunegen über die Kurden iranischen  Nordchaldäer’ adlı çalışmasında yer almıştır. Mele Mehmûdê Bazidî tarafından yazılan ‘Şaîr û Musennefên di Kurdistanê’ isimli Kürtçe risale ise, Agust Jaba tarafından 1860 yılında Petersburg’ta ‘Recoeil de Notices et Récits Kourdes’ adıyla yayınlanmıştır. Risalede sekz şair hakkında kısa bilgilerle şiirlerinden örneklere yer verilmiştir.

Şemseddin Samî’nin (1850-1904)  (1-6 ciltler) h.1306-1316/m.1889-1898 yılları arasında yazmış olduğu ‘Kâmûsü’l-a‘lâm’ isimli ansiklopedik sözlüğünde, ‘Kürdistan’ maddesinde (Cild:5, ss:640-3.)  Kürt edebiyatından şu şekilde söz edilmiştir: ‘Her ne kadar Kürt bilginleri öteden beri Arapça ve Farsça ile uğraşıp, kendi dillerine önem vermediklerinden, Kürtçe’nin edebiyatı bulunduğu iddia edilmezse de, eskiden beri bu dilde bir hayli şiirler söylenmiştir. Bu dilin de Farsça gibi Arap harfleriyle yazılışı kolay olduğundan bazı şiir kitapları ile diğer edebî kitapları vardır.’

1898 yılında Martin Hartmann tarafından yazılan ‘Zur kurdischen Literatur/Kürt edebiyatı üzerine’ başlıklı on iki sayfalık yazı ‘Wiener Zeitschrift für die Kunde des  Morgenlandes/Viyana Doğu Araştırmaları Dergisi’nde (Vol:12/1889, ss:102-112) yayınlanmıştır. Hartmann, 1896 yılında İstanbul’dan kendisine gönderilen 542 sayfalık Kürtçe yazmadan hareketle, Klasik Kürt edebiyatının usta isimlerinin edebî düzeylerinden övgüyle söz etmiştir.

Edebiyat tarihine doğru…

Rojî Kürt dergisinin 1913/1329 tarihli 3. sayısında M. X. İmzasıyla çıkan ‘Ziman’ başlıklı, ‘Kürtler bugün neye muhtaç, onu söyleyelim/ Kurd îro muhatacê çi ne, em ewan bêjin:’ kısmındaki 10 maddelik açıklamada  ‘Edebiyata Kurdan/Kürt Edebiyatı’nın yazılması gerektiği vurgulanmıştır. Mehmed Mihrî de 1919 yılında ‘Jîn’ dergisinde yazmış olduğu anekdotunda Kürt edebiyat tarihine ilişkin ilginç bir hikayesini aktarmıştır: ‘Kürt şairlerinin hayatları ile eserlerinden örneklerin yer aldığı bir kitap yazmayı düşündüğümü söylediğimde, Osmanlı’nın okumuş ve bilgili kesimi şaşkın bir şekilde ‘Kürt edebiyatı var mı, Kürt edebiyatı olur mu?!’.  Mehmet Mihri, kendisine bunu soranlara dolaylı yoldan cevap olarak ‘Edebîyat-ı Kurdîyyeden Bazı Numûneler’ başlığıyla ‘Jîn’ dergisinde yazı dizini yazmaya başlamıştır. Aynı yıl Celadet Bedirxan tarafından Serbestî gazetesinde ‘Kürtler ve Kürdistan: Kürt Edebiyatı-Mem û Zîn-I,II (Serbestî, S:491, 495)’ yazıları yayınlanmıştır. 1910’lu yıllarda Osmanlı, İran ve Irak coğrafyasında yayınlanan Kürt gazete ve dergilerin neredeyse tümünde, Kürt edebiyatına dair yazılara yer verilmiştir. Aynı dönemde, ‘Klasik Kürt edebiyatı’ ürünlerinin matbuu basımları yapılmaya başlanmıştır.

Rojî Kurd dergisindeki istek 1923 yılında, Mehmed Emîn Feyzî Bey’in ‘Encümen-i Edîbân-ı Kürt’ isimli antoloji ile bir nevi gerçekleştirilmiştir. Arap harfleriyle basılan 142 sayfalık Kürtçe antoloji, Sorani lehçesinde yazan 15 şairin şiirlerini ve hayatları hakkında kısa bilgileri içermektedir. Emîn Bey, Kürt edib ve şairinin çok olduğunu, ancak eserlerini yayınlayamadıklarını, niyetinin de Baban şairlerinin şiirlerini bir araya getirerek, Baban mülkünün ne kadar zekî ve feyizli insanlara sahip olduğunu ortaya koymak olduğunu söylemiştir.

Kürtlerde gerçek anlamda ‘Edebiyat Tarihi’ niteliğini taşıyan ilk eser, Elaedînê Seccadî’nin 1952 tarihinde Bağdat’ta yayımladığı Arap harfli Soranice iki ciltlik ‘Mêjûy Edebî Kurdî’ isimli eserdir. Bu tarihten sonra Kürt coğrafyasında ve diasporada Kürtçede ve başka dillerde irili ufaklı birçok çalışma hazırlanmıştır.

Kürtçenin Kurmanci lehçesinde (Arap Harfli) ilk çalışma Sadıq Behaedîn Amedî tarafından ‘Hozanvanêt Kurd (1980)’ adıyla gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmadan üç yıl sonra, Qanatê Kurdo’un ‘Tarîxa Edebiyata Kurdî’ isimli eseri Latin harfleriyle yayınlanmıştır. Kurdo’nun çalışması, Türkçe ve Farsça’ya çevrilip yıllarca referans kaynak olarak kullanılmıştır.

Sedîq Sefîzade Borekeyî tarafından 1991 yılında Soranîce yazılan ve İran’ın Bana kentinde yayımlanan iki ciltlik 1302 sayfalık ‘Mêjûy Wêjeyî Kurdî’ isimli eserde, beş yüz civarından şaire yer verilmiştir. Feqî Huseyn Sağnıç, bu eserden yararlanarak 2002 yılında Kurmancî lehçesiyle (Latin alfabesi) ‘Dîroka Wêjeya Kurdî’ isimli hacimli eserini hazırlamıştır. Türkiye’de bu alanda yeni çalışmalar da yayınlanmıştır: Abdurrahman Adak’ın ‘Destêpêka Edebiyata Kurdî ya Klasik (2013), Samî Hêzil’in  ‘Kurte Wêjeya Kurdî (2015)’, Necatê Zivingî’nin ‘Stêrkên Edebiyata Kurdî (2015)’ ve ‘Nezîr Ocek’in ‘Edebiyata Kurdî (2016).

Bahtiyar Secadî’nin 2006 yılında yazmış olduğu ‘Kolîyat-e Tarîx-e Şî’r-e Kordî/Kürt Edebiyat Tarihine Bir Başlangıç’ ile Cemal Ehmedî’nin aynı yıl yayınladığı ‘Dîroka Wêjeya Kurdî, Ji Destpêkê ve Heya Şerê Cîhanê yê Yekem/Kürt Edebiyat Tarihi-Başlangıçtan Birinci Dünya Savaşına’ isimli eserler ise İran’da Farsça olarak hazırlanan iki yeni çalışmadır.

Kürt edebiyat tarihleri içerisinde en kapsamlı çalışma Maruf Xeznedar tarafından 2001-2006 yılları arasında yedi cilt olarak Kürtçenin Soranî lehçesinde yayınlan ‘Mêjûy Edebî Kurdî’ isimli çalışmadır. 553 kaynaktan yararlanılarak oluşturulan 3669 sayfalık eserde, uzak tarihli şahsiyetlerin karakalem, yakın tarihli edebiyatçıların ise fotoğraflarına yer verilmiştir. Ayrıca birkaç eserin yazma ve matbuu görüntüleri kullanılmıştır. Xeznedar’ın daha önce yayınlamış olduğu başka eserleri de bulunmaktadır: ‘Exanî Kurdistan (Arapça, 1960)’, ‘Oçerki ‘Istori S. Kurdskoy Literaturi (Rusça,1967)’, ‘Le Babet Mêjûy Edebî Kurdiyewe (1984)’.

Irak Federe Kurdistan Bölgesi’nde yayınlanan şu kitaplar da oldukça önemlidir: İzedîn Mustafa Resûl: ‘Mêjûy Edebî Kurdî (Soranice, 2012)’, H.E. Selefî, T.Î. Doskî: “Mu’cemu’ş-Şu’erai’l-Kurd (Arapça,208)”, Reşîd Findî: “Min Yenebî’ eş-Şi’ri’l-Klasîkî el-Kurdî (Arapça,2004)”.

Avrupa’da 19. ve 20. yüzyılda hazırlanan ‘edebiyat tarihleri’ müşterek imzalarla oluşturmaya başlanmıştır. Bu, hem alana vakıf olanların birikimlerini ortaya koymalarına olanak tanımış, hem de zaman ve maliyetten tasarrufu sağlamıştır. Adları yukarıda anılan bütün çalışmalarda eksiklikler, yanlışlıklar mevcuttur. Frangis Ghaderi’nin ilkin İngilizce olarak Kurdish Studies (Cilt:3, S:1, ss:3-25, 2015) dergisinde, daha sonra Wêje û Rexne’de (S:8, 2016, ss:88-113) Kürtçe olarak yayınlanan ‘Kürt Edebiyat Tarihi Yazımında Karşılaşılan Sorunlar (Sunum, Tasnif ve Sınıflandırma)’ isimli makalesi, Kürt edebiyat tarihlerindeki ‘iç’ sorunlara  kapsamlı bir şekilde değinilmiştir. Tarafımızdan daha önce  yayınlanmış olan ‘Kürt Edebiyat Tarihi’nde Karşılaşılan Zorluklar’ isimli yazıda da, edebiyat tarihi yazımında karşılaşılan ‘dış’ sorunlara yer verilmiştir. İki çalışmanın odak noktası, Kürt edebiyat tarihinin, bütün parçalardan alanlarına hakim akademisyen ve araştırmacıların seçilmesiyle oluşturulan bir komisyonla yazılmasıdır.

Yeni bir ‘Kürt Edebiyat Tarihi’ Yazılmalı!

‘Ulusallaşma’ unsuru olarak kullanılan disiplinlerden biri de ‘Edebiyat Tarihi’dir. Bu disiplin, 1789 Fransız İhtillali’nden beri, ‘öteki’ ve ‘biz’ sınırlanın çizilmesinde, toplumun yeniden dizaynında olumlu ya da olumsuz bir işlevde kullanılmıştır, kullanılmaktadır.

Bir fikir olması açısından, konuları ve konuların kimler tarafından yazılması gerektiğine dair bir öneriyi buraya alalım:

*Kürt Folkloru: Zeynel Abidin Zınar, Celîle Celîl, Şerefxan Cızîrî; *Dengbêj’lik Geleneği: Fırat Tanış, Canser Kardeş; *İslam Öncesi Kürt Edebiyatı: Maruf Xeznedar, Kadri Yıldırım; *Klasik Dönem Kürt Edebiyatı (Kurmancî): Abdurrahman Adak, Kadri Yıldırım, Osman Tunç, Ayhan Geveri, Selman Dilovan, Xalid Sadinî, Sabah Kara, Hayrullah Acar; * Êzidi Kürt Edebiyatı: Birgül Açıkyıldız, Metin Bozan, Hana Omerhali, Temure Xelîl, Tosinê Reşîd, Pîr Xıdır Silêman (Khıdır S. Khalli), Kemal Tolan; *Zazakî Edebiyatı: W.K. MERDIMÎN, Roşan Lezgin; *Modern Kürt Edebiyatı (Kurmancî): Ramazan Pertew, Ramazan Alan, Kewa Nemir, Dawud Yeşilmen, Yıldız Çakar, Azad Zal, Rojan Barnas, Özlem Galip, Abidin Parıltı, Haydar Dıljen, Müslüm Yücel, Medenî Ferho; * Orta Anadolu Kürt Edebiyatı: Rohat Alakom, Mehmet Bayrak Nuh Ateş, Mahmut Lewendî;* Irak’ta Kürt Edebiyatı: Ferhad Şakeli; * Suriye’de Kürt Edebiyatı: Konê Reş, Helîm Yusif, Jan Dost, Pir Rüstem;* İran’da Kürt Edebiyatı: Behram Welatbegî, Bahtiyar Seccadi, Cemal Ehmedî, Kakşar OREMAR;* Horasan’da Kürt Edebiyatı: Selim Temo, Mehmet Bayrak, Celîle Celîl, Kelîmullah Tewehodi, Gulê Şadgam, Yahya Elewî Ferd;* Kafkasya’da Kürt Edebiyatı: Celîle Celîl, Eskerî Boyîk, Hejarê Şamil, Salihê Kevirbırî, Nihat Gültekin, Mehmet Gültekin; *Diaspora’da (Avrupa) Kürt Edebiyatı: Fırat Ceweri, Mahmud Lewendî, Zekî Özmen; *Çocuk Edebiyatı: Mem Bawer, Rojbin Özkan (Bakur Parçası İçin), Ali Çiftçi.

Kürtçenin İslam öncesi sürecinden başlayarak, bütün lehçelerdeki edebî birikimini, bilimsel hassasiyetlerle bir ‘Kürt Edebiyat Tarihi’yle taçlandırmak, ortak paydanın genişlemesine büyük yarar sağlayacaktır.

Bas Gazetesi