پێشێلکارییەکانی حکوومەتی عێراق بەرامبەر دەستووری عێراق

 63 ماددەی دەستووری عێراق بەتەواوی یان چەند بڕگەیەکیان پێشێل کراوە

بەگوێرەی بەڵگەنامەیەک کە وێنەیەکی دەست (باس) کەوتووە و لەلایەن ژمارەیەک لە شارەزا و مامۆستای یاسای دەستووری و یاسا و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە ئاستێکی باڵا لە هەرێمی کوردستان ئامادە کراوە، بە شێوەیەکی ورد سەرجەم ئەو بڕگە و ماددانە دەستنیشان کراون، کە حکوومەتی ئیتیحادی لە دەستووری هەمیشەیی 2005ی عێراقدا پێشێلکاریی تێیاندا کردووە.


لە پێشەکیی ڕاپۆرتەکەدا هاتووە، گەلی کوردستان کە سەرجەم ڕەگەز و بنەماکانی ناسنامەی ڕۆشنبیری و نەتەوەیی و سیاسیی سەربەخۆی تێدایە و هەزاران ساڵە لەسەر نیشتمانەکەی (کوردستان) بوون و ناسنامەی خۆی پاراستووە، بەهۆی ناکۆکی لەسەر ئیرادەکەی و لەژێر کاریگەریی بەرژەوەندیی وڵاتانی زلهێز و هاوکێشە سیاسییەکانی پەیوەندیدار بە ململانێی هێزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان، لەدوای جەنگی جیهانیی یەکەمەوە بەزۆرەملێ بە عێراقەوە لکێنراوە و ڕووبەڕووی سەرکوتکردن بووەتەوە و لەلایەن حکوومەتەکانی عێراقەوە سیاسەتی پاکتاوی ڕەگەزی و نەتەوەیی کراوە و ماف و ئازادییەکانی پێشێل کراوە، هەروەها کەوتووەتە بەر کۆمەڵکوژی و ئەنفال و چەکی کیماویی قەدەغەکراوی لە دژدا بەکار هێنراوە و تووشی کۆچ و کۆچپێکردنی زۆرەملێ کراوەتەوە و سەرجەم جۆرەکانی تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی لەبەرامبەردا بەکار هێندراوە.


لە ساڵی 1991دا گەلی کوردستان لە دژی ڕژێمی بەعسی عێراقی ڕاپەڕی و دواتر لە ڕێگەی بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتییەوە ناوچەیەکی ئارامی بۆ دابین کرا.


سەرکردایەتیی سیاسیی کوردستان لە ساڵی 2003دا ڕۆڵێکی دیاری لە ئامادەکاریی سیاسی و سەربازی بۆ سەرخستنی پرۆسەی ئازادکردنەوەی عێراق گێڕا و دواتر سەرجەم تواناکانی لەپێناو نووسینەوەی دەستوورێکی نوێ لە عێراق تەرخان کرد، لە ئەنجامیشدا ساڵی 2005 لە چوارچێوەی ڕیفراندۆمێکدا دەستووری عێراق پەسەند کرا، کە بنەما سەرەکییەکانی بونیاتنانی دەوڵەتی عێراقی تێدا جێگیر کرا.


ئەوەی جێگەی داخە کە نوخبەی سیاسیی فەرمانڕەوا و دەسەڵاتدارانی بەغدا لە دەستوور دەرچوون و پێشێلیان کرد و لەجێگەی بەرژەوەندیی نیشتمانی و لێبووردەیی، پێکهاتەکانی عێراقیان پەراوێز خست و پاشکۆیەتییان لە جێگەی بڕیاری سیاسیی نەتەوەیی و سەربەخۆی عێراقی هەڵبژارد. بەو هۆیەوە پێشێلکارییەکی گەورەیان لە ماددەکانی دەستووری عێراق ئەنجام دا، کە لێرەدا سەرجەمیان دەخەینە ڕوو:

 

تەوەری یەکەم: پێشێلکردنی بنەمای فیدراڵی و شەراکەتی ڕاستەقینە


بنەمای هاوبەشی، بنەمایەکی سەرەکییە لە دەوڵەتی فیدراڵیی عێراقدا، لەو ڕووەوە کە سیستەمی فیدراڵی بەبێ ڕەچاوکردن و جێبەجێکردنی ئەو بنەمایە نایەتە دی. لە کاتێکدا لە بڕیاری 2367ی ڕۆژی 14ی تەمووزی 2017ی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتیی تایبەت بە عێراق، جەخت لە گرنگیی ئەو بنەمایە کراوەتەوە، کە داوای بەهێزکردنی هاریکاریی نێوان حکوومەتی عێراق و حکوومەتی هەرێمی کوردستان کراوە، بە ڕۆحیەتی (شەراکەتی ڕاستەقینە) لە چوارچێوەی دەستوور.


دەستووری 2005ی عێراقی فیدراڵ بە دەق ئەم بنەمایەی لە زۆر ماددەیدا جێگیر کردووە، ئەوەش لەپێناو گەرەنتیکردنی بە یەکپارچەیی مانەوەی عێراق و ڕازیکردنی هەرێمی کوردستان بە گەڕانەوە بۆ چوارچێوەی پرۆسەی سیاسیی عێراق، لە کاتێکدا هەرێمی کوردستان لە 1991ەوە بەهۆی پشتگوێخستنی مافەکانی کوردستان لەلایەن حکوومەتەکانی عێراق، سەربەخۆیی لەو پرۆسەیەدا هەبوو.


دەوڵەتی عێراق لە ساڵی 2005ەوە تا ئێستا، ئەو بنەمایەی بە شێوەیەکی بەردەوام پێشێل کردووە و ماددەکانی دەستووری لەم بوارەدا جێبەجێ نەکردووە. لێرەدا ئەو ماددانە دەخەینە ڕوو کە عێراق لەو چوارچێوەیەدا پێشێلی کردوون:

 

1- ماددەی 1ی دەستووری عێراق:
ئەو ماددەیە کە سیمای دەوڵەتی عێراق گۆڕی و شێواز و سروشتی سیستەمی حوکمی لە عێراق دیاری کرد، بە جەختکردنەوە لەوەی عێراق (یەک دەوڵەتی ئیتیحادیی سەربەخۆی خاوەن سەروەریی تەواوە و سیستەمی حوکم تێیدا کۆماریی نوێنەرایەتیی (پەرلەمانی)ی دیموکراسییە. ئەو دەستوورە گەرەنتییە بۆ یەکپارچەیی عێراق، بەڵام دەسەڵاتی ئیتیحادی ئەو گۆڕانکارییانەی لە دەوڵەتی عێراقدا نەکرد وەک لە ماددەکەدا هەبوو و ئێستا دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە 10 ساڵ بەسەر کەوتنەکاری ئەو دەستوورە، هێشتا دەوڵەتی عێراق لە (دەوڵەتێکی سادە)وە نزیکە، لە جێگەی ئەوەی دەوڵەتێکی ئیتیحادیی ڕاستەقینە بێت. ئەویش بەهۆی جێبەجێنەکردنی بنەما سەرەکییەکانی سیستەمی فیدراڵی وەک بنەمای دوولایەنیی دەسەڵاتی یاسادانانی عێراقی و بنەمای شەراکەت و بنەمای فرە هەرێمی.

 

2- ماددەی 4 بڕگەی (یەکەم و دووەم):
بەپێی ئەو ماددانە، زمانەکانی عەرەبی و کوردی دوو زمانی فەرمین لە عێراق و دامەزراوە ئیتیحادییەکاندا. ئەو ماددەیە بۆ گەرەنتیکردنی جێبەجێکردنی بەشداریکردنی ڕاستەقینەی پێکهاتە سەرەکییەکانی دەوڵەتی عێراق (عەرەب و کورد) داندرا، بەڵام لە لایەنی کرداریدا حکوومەتی عێراق یاسای زمانە فەرمییەکانی نەخستە واری جێبەجێکردنەوە و تا ئێستاش زمانی کوردی لە دامەزراوە ئیتیحادییەکان و گفتوگۆی نێو دانیشتنەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقدا پەراوێز خراوە، بۆیە لە چوارچێوەی کرداردا ئەو ماددەیە جێبەجێ نەکراوە و هێشتا زمانی کوردی کە یەکێکە لە زمانە فەرمییەکانی عێراق، لەسەر دراوی عێراقدا نییە.

 

3- ماددەی 9 - یەکەم بڕگەکانی ا و ب:
ئەم مادەیە لەبەرچاوگرتنی هاوسەنگی و نوێنەرایەتیی پێکهاتەکانی گەلی عێراق لە پێکهاتەی سوپای عێراقدا دەسەپێنێت، لە کاتێکدا داندرا کە گەلی عێراق ئەزموونێکی تاڵی لەگەڵ خراپ بەکارهێنانی سوپای عێراق لەلایەن یەکێک لە پێکهاتە نەتەوەیی و تائیفییەکانی عێراقدا هەیە و سوپاکە وەک ئامرازێک بۆ سەرکوتکردنی نەتەوە و پێکهاتەکانی عێراق بەکار هێنراوە. ئێستا دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە 12 ساڵ بەسەر پەسەندکردنی دەستووری نوێی عێراق، بەڕوونی پێشێلکردنی ئەو بنەمایە دەبینرێت و هاوسەنگیی پێکهاتەکان لە پێکهاتەی سوپای عێراقدا نییە، بەڵکوو ژمارەیەک میلیشیای سەربازیی لەدەرەوەی چوارچێوەی سوپای عێراقدا هەیە کە دیارترینیان میلیشیاکانی حەشدی شەعبییە، کە بە یاسای ژمارە 40ی ساڵی 2016ی بڵاو کراوە لە ڕۆژنامەی وەقائیعی فەرمیی عێراقیی ژمارە 4429ی یاسای (دەستەی حەشدی شەعبی)، لەلایەن پەرلەمانی عێراق لە ڕۆژی 26\11\2016 بەیاسایی کراوە. بەهۆی ئەو یاسایەوە، دەستەی حەشدی شەعبی پێکهاتەیەکی سەربازیی سەربەخۆیە لە سوپای عێراق، بەڵکوو هێزێکی بەرامبەر و ڕکابەری سوپاکەیە و لەسەر بنەمایەکی تائیفی دروست کراوە، لە کاتێکدا هێزێکی ناڕێکخراو و ناپیشەییە و هەڵوێستی سیاسییان هەیە.

 

4- ماددەی 12- یەکەم:
دەسەڵاتی یاسادانانی عێراقی ئەو ماددەیەی جێبەجێ نەکردووە کە تایبەتە بە ڕێکخستنی ئاڵای عێراق و دروشمەکەی و سروودی نیشتمانییەک کە گوزارشت لە پێکهاتەکانی گەلی عێراق بکات، بەڵکوو تا ئێستا، ئاڵای عێراق و دروشمەکەی و سروودی نیشتمانی گوزارشت لە سەرجەم پێکهاتەکانی گەلی عێراق ناکات، تەنانەت گوزارشت لە پێکهاتە سەرەکییەکانی گەلی عێراقیش ناکات.

 

5- ماددەکانی 48، 65 و 137:
لە دیارترین پێشێلکارییە سەرەکییەکانی بنەمای بەشداریکردن لە دەسەڵاتی ئیتیحادیی گشتیی دەسەڵاتی یاسادانانی ئیتیحادیدا، جێبەجێنەکردنی ئەو ماددانەیە لە دەستووری عێراقدا کە پەیوەندیدارە بە بەدیهێنانی بنەمای بەشداریکردن و بەدیهێنانی هاوسەنگی لەنێوان دەسەڵاتی ئیتیحادی و دەسەڵاتی هەرێمەکان لە چوارچێوەی پێکهێنانی ئەنجومەنی ئیتیحادی (ئەنجومەنی دووەمی پەرلەمان). بەڵکوو تا ئەمڕۆ پەرلەمانی عێراق تەنیا بەپێی بنەمای زۆرینە و بەبێ لەبەرچاوگرتنی ڕای هەرێم و پارێزگاکان، یاسا دەردەکات، ئەمەش وای کردووە کە بەرژەوەندیی هەرێمەکان و پارێزگاکان بکەوێتە ژێر ڕەحمەتی حزبە گەورەکان. هەروەها بەرژەوەندیی پێکهاتەکانی (سوننە و کورد) لەژێر ڕەحمەتی پێکهاتەی شیعەی عێراقدا بێت، کە زۆرینەی گەلی عێراق و زۆرینەی پەرلەمانی عێراق پێکدەهێنێت. هیچ بەڵگەیەکیش لەسەر ئەوە نییە کە پەرلەمانی عێراق یاسای پێکهێنانی ئەنجومەنی ئیتیحادی لە ئایندەیەکی نزیکدا دەربکات.

 

6- ماددەی 92:
ئەو ماددەیە جەخت لە زەروورەتی پێکهێنانی دادگایەکی ئیتیحادی لە چوارچێوەی یاسایەک کە لە پەرلەمانی عێراقەوە دەربکرێت، دەکاتەوە، بەڵام تا ئێستاش پەرلەمانی عێراق لە لایەنی کرداریدا ئەو ماددەیەی لەکار خستووە و یاسایەکی دەرنەکردووە کە کاری دادگای ئیتیحادی بەپێی دەستوور ڕێک بخات.

 

7- ماددەکانی 105، 106 و 107:
جەخت لە زەروورەتی دامەزراندنی کۆمەڵێک دەستە دەکاتەوە بەپێی یاسا، وەک (دەستەی گشتی بۆ گەرەنتیکردنی مافی هەرێمەکان و پارێزگا نەبەستراوەکان بە هەرێمەکان)، (لە بەشداریکردنی دادپەروەرانە لە ئیدارەدانی دامەزراوەکانی دەوڵەتی ئیتیحادی، نوێنەرایەتی و زەمالەکانی خوێندن، شاندەکان و کۆنگرە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان، کە دەبێ ئەو شاندانە لە نوێنەرانی حکوومەتی ئیتیحادی و هەرێمەکان و پارێزگا نەبەستراوەکان بە هەرێم پێک بێن). هەروەها دامەزراندنی (دەستەی گشتیی چاودێریکردنی تەرخانکردنی داهاتەکانی دەوڵەتی ئیتیحادی، ئەنجومەنی خزمەتگوزارییە گشتییە ئیتیحادییەکان بۆ ڕێکخستنی کاروباری ئەرکی گشتیی ئیتیحادی لەنێویاندا دامەزراندن و خانەنشینکردن..). بەڵام لە ئەرزی واقیعدا دەسەڵاتی ئیتیحادیی عێراقی هیچ هەنگاوێکی بە ئاراستەی دامەزراندنی ئەو دەستانە بۆ جێبەجێکردنی بنەمای فیدراڵی و شەراکەتی ڕاستەقینە نەناوە و هیچ بەرنامەیەکیش بۆ جێبەجێکردنی ئەو ماددە گرنگانە نییە کە بۆ پاراستنی مافەکانی گەلی کورد لای دەسەڵاتی ئیتیحادی زەروورن.

 

8- ماددەکانی 117\ دووەم، 118 و 119:
ئەو ماددانە پەیوەندیدارن بە دامەزراندنی هەرێمی نوێ لە عێراقدا کە دەستوور ڕێگەی پێ داوە، بەڵام حکوومەتەکانی عێراق لە ساڵی 2005ەوە تا ئێستا دژایەتیی دامەزراندنی هەرێمی نوێیان لە عێراقدا کردووە، ئەویش بە شێوەی ئاشکرا یان نائاشکرا. دیارترین نموونەش لەمبارەیەوە ئەوەیە کە لە ڕۆژی 27\10\2011، ئەنجومەنی پارێزگای سەڵاحەدین بڕیاری ئەوەی دا کە پارێزگاکە ببێتە هەرێمێکی فیدراڵی بەپێی دەستوور و داواکە بۆ حکوومەتی ئیتیحادی بەرز کرایەوە، بەڵام لەلایەن سەرۆک وەزیرانی ئەوسای عێراق (نووری مالیکی) ڕەت کرایەوە. دواتریش بەهۆی قبووڵنەکردنی ئەو بابەتە لەلایەن حکوومەتی ئیتیحادییەوە، کارکردن لەو دۆسیەیەدا وەستێنرا.

 

9- ماددەی 121\ دووەم و چوارەم:
ئەم مادەیە پەیوەندیدارە بە مافە دارایی و دیپلۆماسییەکانی هەرێمی کوردستان، بەڵام لە ساڵی 2014ەوە هەرێمی کوردستان پشکی دادپەروەرانەی خۆی لە داهاتەکانی عێراقدا پێ نەدراوە و لە زۆربەی باڵویزخانە و نوێنەرایەتییەکانی عێراقدا، نووسینگەی نوێنەرایەتیی دیپلۆماسیی هەرێمی کوردستان دانەمەزراوە.

 

10- ماددەی 141:
حکوومەتی عێراق دژایەتیی جێبەجێکردنی ئەو ماددەیەی کرد لە ڕێگەی دژایەتیکردنی ئەو یاسا و بڕیارانەی لە هەرێمی کوردستانەوە دەرکراون.

 

11- یاسای هەڵبژاردنە گشتییەکانی عێراق:
پەرلەمانی عێراق بەپێی زۆرینەی ڕەها و بەبێ لەبەرچاوگرتنی تێبینییەکانی هەرێمی کوردستان، یاسای هەڵبژاردنە گشتییەکانی عێراقی دەرکرد کە بەهۆیەوە عێراق بەسەر ژمارەیەک بازنەی هەڵبژاردندا دابەش کران، کە یەکسانن بە ژمارەی پارێزگاکان، لە کاتێکدا لە یەکەمین هەڵبژاردندا عێراق وەک یەک بازنەی هەڵبژاردن دیاری کرابوو، ئەوەش بە پێشێلکارییەک لە بنەمای شەراکەتی راستەقینە دادەنرێت، لەبەر زۆر هۆکار:


یەکەم، پەرلەمانی عێراق ژمارەی کورسییەکانی پەرلەمانی بەسەر پارێزگاکاندا دابەش کرد، لەسەر بنەمای کۆی دانیشتووانی هەر پارێزگایەک لە کۆی دانیشتووانی عێراق، بەڵام لە حاڵەتی نەبوونی سەرژمێریی گشتیی باوەڕپێکراو (تا ئێستا)، ناتوانرێ ژمارەی دانیشتووان بەوردی دیاری بکرێت.


دووەم، عێراق بۆ ژمارەیەک بازنەی هەڵبژاردن دابەش کرا، بەبێ تەرخانکردنی کورسی بۆ کەمینەکان بە شێوەیەکی نادپەروەرانە، ئەوەش وای لە کەمینەکان کرد کە کورسییە شایستەکانیان لەدەست بدەن. جگە لەوەی ئەمانە لە نەبوونی ئەنجومەنی ئیتیحادی (ئەنجومەنی هەرێمەکان) دەبێتە هۆی پێشێلکردنی بنەمای شەراکەتی ڕاستەقینە و کاریگەریی لەسەر بنەمای سازان لەنێو دەسەڵاتی یاسادانان دەبێت.

 


تەوەری دووەم: پێشێلکردنی بنەمای دیموکراسی و جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان

 

دەسەڵاتی ئیتیحادی پابەندی بنەمای جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان نەبووە، کە بە ستوونی سیستەمی دیموکراسی و گەرەنتیی دامەزراندنی دەوڵەتێکی مەدەنی دادەنرێ. لە کاتێکدا ماددەی 47 لە دەستووری هەمیشەیی 2005ی عێراقدا بە دەق ئەوە دیاری کراوە کە دەسەڵاتی ئیتیحادی لە دەسەڵاتەکانی (یاسادانان، جێبەجێکردن و دادوەری) پێکدێت و لەسەر بنەمای جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکاندا ئەرکەکانیان جێبەجێ دەکەن. بەڵام ئەو جیاکردنەوەیە وەک چاوەڕوان دەکرا، جێبەجێ نەکرا و دامەزراندنی (دەمەزراوە ئیتیحادییە پێویستەکان بۆ جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان) تەواو نەکران و هیچ یاسایەکیش دەرنەکرا، کە لەگەڵ ئەم بابەتەدا هاوئاهەنگ بێ، کە بە ڕۆحی سیستەمی دیموکراسی دادەنرێ و باڵادەستیی دەسەڵاتی جێبەجێکردن بەسەر دەسەڵاتەکانی دادوەری و یاسادانان دەبینرێن. لێرەدا وردتر ڕوونیان دەکەینەوە:

 

1- ماددەکانی (130، 19\ پێنجەم و 12\ ئەلیف، 37\ یەکەم\ ب و ماددەی 88)
بەپێی ماددەی 130ی دەستوور بە دەق نووسیویەتی: (ئەو یاسایانەی کارپێکراون بەردەوام کاریان پێ دەکرێت، ئەگەر بەپێی حوکمەکانی ئەو دەستوورە هەڵنەوەشابنەوە یان هەموار نەکرابنەوە). بەڵام هێشتا کار بە زۆر بڕیاری (مەجلیس قیادە سەورە)ی هەڵوەشاوەی سەردەمی رژێمی بەعس دەکرێت، کە دەسەڵاتی دادوەری بە دەسەڵاتی جێبەجێکردن دەدات. جگە لەوەی ماددەی (19\پێنجەم) و ماددەی (19\12\ئەلیف) و ماددەی (37\یەکەم\ب) و ماددەی 88 جەختیان لەوە کردووەتەوە: (تۆمەتبار بێ تاوانە تا لە دادگایەکی یاسایی دادپەروەردا تۆمەتەکەی بەسەردا ساغ دەبێتەوە)، (ڕاگرتن قەدەغەیە، ناکرێ هیچ کەسێک ڕابگیرێت یان لێکۆڵینەوەی لەگەڵدا بکرێت، تەنیا ئەگەر بڕیاری دادگا هەبێت)، (دادگا سەربەخۆیە و جگە لە یاسا هیچ دەسەڵاتێک لە دادوەرییەکەیاندا نییە و نابێ هیچ دەسەڵاتێک دەستێوەردان لە کاروباری دادگاکاندا بکات). بەڵام لەبەرامبەردا دەبینین کە تا ئێستا بڕیارەکانی (مەجلیس قیادە سەورە) کاری پێ دەکرێت، کە سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری پێشێل دەکات. جگە لە چەندان ڕاپۆرت کە ئاماژە بە دەستێوەردانی دەسەڵاتی جێبەجێکردن لە بڕیاری دادگاکان دەکەن.

 

2- ماددەی 61، بڕگەکانی پێنجەم و نۆیەم:
یەپێی ئەو ماددەیە، یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی ئەنجومەنی نوێنەران، پەسەندکردنی دامەزراندنی (باڵوێز، خاوەن پلە تایبەتەکان، سەرۆک ئەرکانی سوپا و جێگرەکانی، لە فەرماندەی فیرقە بەسەرەوە، سەرۆکی دەزگای هەواڵگری)یە لەسەر پێشنیازی ئەنجومەنی وەزیران، بەڵام دەبینین کە دەسەڵاتی جێبەجێکردن لەم ڕووەوە دەستێوەردان لە کارەکانی دەسەڵاتی یاسادانان دەکات و حکوومەتەکانی عێراق دەسەڵاتەکان بەپێی ئەم ماددەیە دەسەڵاتەکان جیا ناکاتەوە و لە دامەزراندنی سەرکردە باڵاکانی سوپای عێراق و ڕاگەیاندنی باری نائاسایی، ڕەچاوی ماددەکە ناکات. لەکاتێکدا دەبێت ڕاگەیاندنی باری نائاسایی یان ڕاگەیاندنی شەڕ بە زۆرینەی دوو لەسەر سێ (پلپین)ی پەرلەمانی عێراق و بە پشتبەستن بە داواکاریی هاوبەشی سەرۆک کۆمار و سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران بێت.

 

3- ماددەکانی 80 و 85:
قۆرخکردنی دەسەڵاتەکانی ئەنجومەنی وەزیران لەلایەن سەرۆک وەزیرانی عێراق و نووسینگەکەی. ئەو دوو ماددەیە لە دەستووری عێراقی بە شێوەیەکی دروست جێبەجێ نەکراون، وەک لە ماددەی 80ی دەستووردا هاتووە و تاکڕەویکردن لە دەسەڵات لەلایەن سەرۆک وەزیرانی عێراقدا هەبووە. لەکاتێکدا ماددەی 85ی دەستوور داوا دەکات کە تا دوای دوو خولی هەڵبژاردن، پەیڕەوی ناوخۆ بۆ ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق دابنرێت کە ئامانج لێی ڕێگەگرتنە لە حاڵەتی تاکڕەویکردن لە دەسەڵات، بەڵام بەڵگەنامەی ڕێککەوتنی سیاسی لە ساڵی 2014 کە بەهۆیەوە سێیەمین کابینەی حکوومەتی عێراق پاش کەوتنەکاری دەستوور پێکهێنرا، جەختی لە زەروورەتی دانانی پەیڕەوی ناوخۆی ئەنجومەنی وەزیران کردەوە، بەڵام تا کۆتایی هەمان ساڵ پەیڕەوەکە دانەنرا، پاش ئەوەی بووە هۆی تاکڕەویکردنی سەرۆک وەزیرانی عێراق لە هەموو بڕەکان لە وڵاتدا.

 

4- ماددەی (135\ یەکەم):
دەستێوەردانی دەسەڵاتی جێبەجێکردن لە کاروباری دەستە سەربەخۆکان. دەستووری 2005ی عێراق بەشێکی تایبەتی بۆ دەستە سەربەخۆکان لە ماددەکانی تایبەت بە (کۆمسیۆنی باڵای مافەکانی مرۆڤ، کۆمسیۆنی سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان و دەستەی نەزاهە) دانا و دەستە سەربەخۆکان لە کارەکانیاندا دەکەونە ژێر چاودێریی دەسەڵاتی یاسادانان (چاودێریی پەرلەمان)، بەڵام کارەکانیان بە یاسا ڕێک نەخرا. هەروەها هەریەک لە (بانکی ناوەندی، دیوانی چاودێریی دارایی، دەستەی ڕاگەیاندن و گەیاندن) بە دەستەی سەربەخۆی دارایی و ئیداری دادەنرێن و لەبەردەم ئەنجومەنی نوێنەراندا بەرپرسیارن و پێیەوە بەستراونەتەوە. تەنیا دیوانەکانی ئەوقاف و دامەزراوەی شەهیدان بە ئەنجومەنی وەزیرانەوە بەستراونەتەوە، بەڵام بڕیاری ژمارە 88ی ساڵی 2011ی دادگای ئیتیحادی، بووە هۆی ئەوەی کە کاریگەرییەکی گەورە لەسەر سەربەخۆیی ئەو دەستانە دروست ببێت و بە ئەنجومەنی وەزیرانەوە ببەسترێنەوە، کە لە ئەنجامدا دەستێوەردان لە کارەکانیان و ئیستغلالکردنیان بە ئامانجی باڵادەستبوون بەسەر سەرجەم جومگەکانی دەسەڵاتی جێبەجێکردن لە وڵاتدا بەبێ هیچ چاودێرییەک، ڕووی دا.


ماددەی (135\ یەکەم) لە دەستووری عێراق بە دەق ئەوەی دیاری کرد کە (دەستەی نیشتمانیی بۆ لێپێچینەوە و دادپەروەری کە جێگەی دەستەی نیشتمانیی باڵای بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی بەعس گرتەوە)، بەپێی ئەوەی دەستەیەکی سەربەخۆیە و بە هاوئاهەنگیی لەگەڵ دەسەڵاتی دادوەری و دامەزراوەکانی دیکەی دەسەڵاتی جێبەجێکردن کار دەکات و دەکەوێتە ژێر چاودێریی ئەنجومەنی نوێنەران، بەڵام ئەم دەستەیە بە شێوەیەکی خراپ بۆ پەراوێزخستنی ڕۆڵی پێکهاتەی سوننە لە عێراقدا قۆسترایەوە.

 

تەوەری سێیەم: ڕێگریکردنی حکوومەتی ئیتیحادی لە جێبەجێکردنی ماددەی 140ی دەستوور

 

دوای پرۆسەی ئازادکردنەوەی عێراق و ڕووخاندنی ڕژێمی بەعسی دیکتاتۆری، ئیرادەی گەلی عێراق بە ئاراستەی چارەسەرکردنی کێشەی ناوچە جێناکۆکەکان و ئاساییکردنەوەی شوێنەوارەکانی گۆڕانکاریی دیمۆگرافی و دۆخی ئیداریی پارێزگاکانی عێراق ڕۆیشت، ئەویش لە چوارچێوەی ماددەی 140ی دەستووریی 2005ی عێراق کە تێیدا قۆناعەکانی (ئاساییکردنەوە، سەرژمێری و ڕاپرسی لە کەرکووک و ناوچەکانی دیکە)ی لەخۆوە گرتبوو، بۆ دیاریکردنی ئیرادەی دانیشتووانی ئەو ناوچانە کە دەبوایە لە 31\12\2007 کارەکانی تەواو بکات.


بەهۆی ئەو ماددەیەوە دەستوور حکوومەتی ئیتیحادی بە بەرپرس داناوە لەبەردەم جێبەجێکردنی هەنگاوە زەروورییەکانی جێبەجێکردنی ماددەی 58ی (یاسای ئیدارەی دەوڵەت بۆ قۆناغی ڕاگواستن)، بەڵام لە 2005ەوە حکوومەتی عێراق هیچ جدییەتێکی لە جێبەجێکردنی ئەو ماددەیەی دەستووردا نەبووە. تەنیا چەند هەنگاوێکی سادەی لەم بوارەدا ناوە، لەنێویاندا دامەزراندنی لێژنەیەکی باڵا کە لە 9 ئەندام پێکدێ بۆ جێبەجێکردنی ماددەکە، لەگەڵ دامەزراندنی پێنج لێژنەی دیکە بە ناوەکانی (لێژنەی سکرتاریەت، لێژنەی دارایی، لێژنەی دەرخستنی ڕاستییەکان، لێژنەی تەکنیکی و لێژنەی بەدواداچوون)، سەرەڕای دامەزراندنی 3 نووسینگە بە ناوەکانی (نووسینگەی کەرکووک، نووسینگەی شنگال و نووسینگەی خانەقین)، ئەو لێژنانەش ڕاسپاردەی خۆیان بۆ حکوومەتی عێراق بەرز کردووەتەوە، کە خۆی لەم خاڵانەدا دەبینێتەوە:

 

1- گەڕاندنەوەی ئەو فەرمانبەرانەی بەهۆکاری سیاسی فەسڵ کراون، بۆ فەرمانگەکانی، بەڵام ئەو داواکارییە لە ئاستی پێویست جێبەجێ نەکرا و ئەو کەسانە بۆ فەرمانگەکانیان نەگەڕانەوە، تەنیا لە حاڵەتی دەگمەندا نەبێت.


2- گەڕاندنەوەی کۆچ پێکراوان بۆ شوێنی ڕەسەنی خۆیان، بەڵام ئەو ڕاسپاردەیەش لەلایەن حکوومەتی ئیتیحادییەوە جێبەجێ نەکرا و تەنیا بە ڕێژەیەکی کەم و بە شێوەی خۆبەخشانە کۆچ پێکراوان گەڕانەوە.


3- گەڕاندنەوەی ئەو کەسانەی کە هێندرابوونە ناوچەکان و پێدانی 20 ملیۆن دیناری عێراقی بە هەر خێزانێک و پێدانی پارچە زەوییەک لە ناوچە ڕەسەنەکەی خۆیان، بەڵام ئەو ڕاسپاردەیەش جێبەجێ نەکرا و زۆرینەی ئەو عەرەبانەی هێندرابوونە ناوچەکان، بڕە پارە دیاریکراوەکەیان لەلایەن حکوومەتی ئیتیحادییەوە پێ درا، بەڵام ناچار نەکران بۆ ناوچە ڕەسەنەکانی خۆیان بگەڕێنەوە، بەڵکوو لە پارێزگاکاندا مانەوە و ئەو پارەیەی پێیان درابوو، بەکاریان هێنا بۆ کڕینی زەویی نوێ لە پارێزگاکان، ئەمە سەرەڕای هاتنە سەر هێڵی نوێنەری نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشەیە لە ساڵی 2007. جگە لەوانە، تا ئێستا پرۆسەی بەعەرەبکردنی ناوچەکە لەلایەن حکوومەتی ئیتیحادییەوە بەردەوامە و بڕیاری وەزارەتی ناوخۆی عێراق هەیە، کە ڕێگە دەدات بە گواستنەوەی ناسنامەی باری شارستانی بۆ سەرجەم ئەو کەسانەی کە هاوسەرگیریی لەگەڵ عەرەبێک دەکەن لە دانیشتووانی ناوچەکە. هەروەها ئەو عەرەبانەی کە گەڕابوونەوە ناوچە ڕەسەنەکانی خۆیان، جارێکی دیکە تۆماری ناسنامەی باری شارستانییان بۆ پارێزگای کەرکووک گەڕانەوە و پسوولەی خۆراک و کارتی نیشتەجێبوون بە هەر ئاوارەیەک درا، کە لە پارێزگاکەدا خواستی لەمبارەیەوە هەبووە.


4- هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستە کشتوکاڵییەکان کە لە چوارچێوەی سیاسەتی گۆڕینی دیمۆگرافیا (سیاسەتی بەعەرەبکردن) لە ناوچە جێناکۆکەکان و لەنێویاندا لە کەرکووک کرابوو، بەڵام گرێبەستە کشتوکاڵییەکان وەک خۆیان مانەوە و حکوومەتی ئیتیحادی هیچ هەنگاوێکی بۆ هەڵوەشاندنەوەیان نەنا، بەڵکوو تا ئێستا عەرەبە هاوردەکان، زەوییە کشتوکاڵییەکان لە پارێزگای کەرکووک دەچێنن.


5- خەرجکردنی قەرەبووکردنەوەی ئەو خێزانانەی کە بڕگەکانی ماددەی 140 دەیانگرێتەوە، یەکێکی دیکە بوو لە ڕاسپاردەکانی لێژنەکە، بەڵام تەنیا بەشێکی کەم لە کۆچ پێکراوان ئەو قەرەبووەیان پێ درا و حکوومەتی ئیتیحادی بە بیانووی نەبوونی بودجەی پێویست، خۆی لە خەرجکردنی قەرەبووەکە لادا.


6- بڕیاری تایبەت بە ناوچەکانی (تسعین و حمزەلی)، لەبارەی گەڕاندنەوەی ئەو موڵک و ماڵەی دەستیان بەسەردا گیراوە بەبێ قەرەبووکردنەوە لەلایەن ڕژێمی دیکتاتۆریی عێراق، بەڵام ئەنجومەنی وەزیران بڕیارەکەی پەسەند نەکرد، سەرەڕای جەختکردنەوەی لێژنەکە لەسەر گرنگیی ئەو بڕیارە لە چارەسەرکردنی زۆر کێشەی موڵکداری و مامەڵەی دادوەری لە کەرکووک، هەرچەندە بڕیارەکە لە 1\10\2007 دەرکرا.


7- سەرەڕای ئەوەی سەرۆکایەتیی کۆماری عێراق بەو پێیەی بەشێکە لە دەسەڵاتی جێبەجێکردنی ئیتیحادی، پڕۆژە یاسای دووبارە نەخشەکردنەوەی سنوورەکانی عێراق (ئیداری) بۆ پەرلەمانی عێراق نارد، بەڵام ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق خۆی لە دەرکردنی ئەو یاسایە لادا.


8- ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق داواکارییەکی ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووکی لەبارەی ئەنجامدانی ڕاپرسی لە کەرکووک ڕەت کردەوە، بە بیانووی ئەوەی جێبەجێکردنی ماددەی 140 هێشتا لە قۆناغی یەکەمیدایە کە ئەویش ئاساییکردنەوەیە.

 

تەوەری چوارەم: بڕینی پشکی هەرێمی کوردستان لە بودجەی گشتیی ئیتیحادی

 

لە گرنگترین پابەندییە دەستوورییەکانی دەوڵەتی عێراق بە چەمکێکی سەردەمییانە، دابینکردنی ژیانێکی شەرەفمەندانەیە بۆ سەرجەم هاووڵاتییانی بەبێ سزادان، لە چوارچێوەی دابینکردنی داهاتی پێویست بۆ پڕکردنەوەی خەرجییەکان لە چوارچێوەی بودجەی گشتی، کە حکوومەتی ئیتیحادی لە سەرەتای هەر ساڵێکدا ئامادەی دەکات و دەسەڵاتی یاسادانان بەو پێیەی نوێنەری گەلە، پەسەندی دەکات.


لەگەڵ ئەوەی ئەو یەکانەی دەوڵەتی عێراقیان پێکهێناوە، بریتین لە (هەرێمەکان، ویلایەت و کانتۆنەکان) کە سەربەخۆیی داراییان هەیە و بەشێک لە داهاتی گشتیی ئیتیحادی بۆ هەرێمەکان تەرخان دەکرێت. لەو کاتەوەی دەستووری 2005ی عێراق کاری پێ دەکرێت، ڕێککەوتن لەسەر ئەوە کراوە کە 17%ی کۆی داهاتی ڕاستەقینەی عێراق بە سەرجەم جۆرەکانیەوە، بۆ هەرێمی کوردستان تەرخان بکرێت و سەرجەم یاساکانی تایبەت بە بودجەی گشتیی ساڵانەی عێراق لەسەر ئەو ڕێژەیە دەرکراوە و حکوومەتی عێراق بەو ڕێژەیەوە پابەند کراوە، بەڵام لە ساڵی 2005ەوە حکوومەتی ئیتیحادی ئەو پابەندییە دەستوورییەی پێشێل کردووە و سیاسەتی ئابووریی تایبەتی بۆ تەسککردنەوەی باری ئابووریی هەرێمی کوردستان جێبەجێ کردووە، ئەویش لە ڕێگەی:


1- تەرخانکردنی ڕێژەی دیاریکراو بۆ هەرێمی کوردستان، لە باشترین حاڵەتدا 11 تا 12%ی تێپەڕ نەکردووە.


2- جیاکردنەوەی خەرجییە سیادییەکان لە خەرجییە گشتییەکان لە پشکی هەرێمی کوردستان و موبالەغەکردن لە تەرخانکردنی ئەو خەرجییە سیادییانە، سەرەڕای جۆری نوێی خەرجیی سیادی کە لە ساڵی 2006دا جۆرەکانی خەرجییە سیادییەکان گەیشتە 16 جۆر بەپێی بڕگەی (ب) لە ماددەی 13ی یاسای بودجەی گشتیی ئیتیحادی ژمارە 1ی ساڵی 2006. هەروەها بەپێی بڕگەی دووەمی ماددەی 18ی یاسای بودجەی ئیتیحادی ژمارە 44ی ساڵی 2017، ژمارەی خەرجییە سیادییەکان بۆ 33 جۆر خەرجی بەرز کرایەوە.


3- بێبەشکردنی گەلی کوردستان بە بڕینی بەشە بودجەی هەرێمی کوردستان لە مانگی شوباتی 2014ەوە.


4- کەمکردنەوەی بەشە دەرمانی هەرێمی کوردستان کە لە ساڵی 2005ەوە و لە باشترین حاڵەتدا 60 تا 65%ی ئەو بەشە دەرمانەی دەبوایە بۆ کوردستان بنێردرێت، نێردراوە. لە سەرەتای مانگی 10ی ساڵی 2016ەوە لە بەشە شایستەی دەرمانی هەرێمی کوردستاندا تەنیا 25 تا 30%ی دەرمان بۆ هەرێمی کوردستان نێردراوە.


5- خەرجنەکردنی شایستەکانی هەرێمی کوردستان لە خەرجییە سیادییەکان کە مافی هەرێمی کوردستان بووە بنێردرێت، ئەو خەرجییانەی تایبەتن بە وەزارەتی بەرگری، لە ڕێگەی بێبەشکردنی پێشمەرگە لە مووچەکانیان و پڕۆژەکانی بەنداو و سوودی گشتی.


بڕینی پشکی هەرێمی کوردستان لە بودجەی گشتی و ئەو سیاسەتەی بەغدا پەیڕەوی کردووە، پێشێلکارییەکی ڕوونی چەند ماددەیەکی دەستووری عێراقە، کە لێرەدا دەیخەینە ڕوو:

 

1- ماددەی 5:
ئەو ماددەیە جەختی لەوە کردووەتەوە کە ئەو یاسایانەی حکوومەتی عێراق پێشێلی کردوون و پێیانەوە پابەند نەبووە، سەروەرییان هەیە و لە 2014ەوە عێراق بودجەی هەرێمی کوردستانی بڕیوە، لە کاتێکدا بڕیاری بڕینی بەشەبودجەی هەرێمی کوردستان بڕیارێکی تاکلایەنەی سەرۆک وەزیرانی عێراق بووە.

 

2- ماددەی 14:
حکوومەتی عێراق جیاوازیی کردووە لەنێوان هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستان و هاووڵاتییانی دیکەی عێراق، ئەویش بەهۆی بڕینی مووچەکانیان و سەرچاوەی بژێوییان، ئەمەش پێشێلکارییەکی ئاشکرای ماددەی 14ی دەستوورە، کە جەختی لەوە کردووەتەوە، عێراقییەکان لەبەردەم یاسادا یەکسانن، بەبێ جیاوازیکردن بەهۆی ڕەگەز یان نەتەوە، یان ڕەچەڵەک...

 

3- ماددەکانی 25 و 26:
حکوومەتی عێراق ئەو دوو ماددەیەی پێشێل کردووە کە کارکردنی دەوڵەتی عێراقی بۆ چاکسازیکردنی ئابووری لە عێراق بەپێی بنەمای ئابووریی سەردەمییانە دەستەبەر کردووە. بەڵکوو حکوومەتی ئیتیحادی زیانی بە ئابووریی هەرێمی کوردستان گەیاندووە و بووەتە هۆی دروستکردنی قەیرانێکی ڕاستەقینەی ئابووری لە هەرێمی کوردستان، لە ڕێگەی سیاسەتی بڕینی پشکی هەرێمی کوردستان لە بودجەی گشتی، ئەمەش کاریگەری لەسەر مامەڵە بازرگانییەکان دروست کردووە، بەهۆی ئەوەی زۆربەی مامەڵە بازرگانییەکانی هەرێمی کوردستان پشت بە سیستەمی قستی مانگانە دەبەستن، بەتایبەتیش پڕۆژەکانی بونیاتنان و ئاوەدانکردنەوە و بانکەکان و بازاڕە بازرگانییەکان. پێنەدانی قستی و سولفەی مانگانە یان دواخستنی بووەتە هۆی پەکخستنی زۆر لەوانە.

 

4- ماددەی 32:
حکوومەتی عێراق پابەندیی دەستووریی خۆی بەرامبەر کەمئەندامان و خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان و دابینکردنی پێویستییەکانیان بۆ تێکەڵبوونیان لەگەڵ کۆمەڵگە پێشێل کردووە، لە کاتێکدا ماددەی 32ی دەستووری عێراق جەختی لێ کردووەتەوە، بەڵام حکوومەتی ئیتیحادی بەهۆی دروستکردنی قەیرانی دارایی لەڕێگەی بڕینی بودجەی هەرێمی کوردستان، حکوومەتی هەرێمی کوردستانی ناچار کردووە کە مووچەکانیان کەم بکاتەوە و نەتوانێت پێویستییە شایستەکانیان بۆ دابین بکات.

 

5- هەر سێ بڕگەکەی ماددەی 106:
ئەو ماددەیە پێکهێنانی (دەستەی گشتی بۆ چاودێریکردنی تەرخانکردنی داهاتەکانی ئیتیحادی) بە ئەرک داناوە، بۆ بەدیهێنانی دادپەروەری لە دابەشکردنی هاوکاری و قەرزی نێودەوڵەتی بەپێی شایستەی هەرێم و پارێزگاکان، بەڵام عێراق هێشتا یاسای بۆ پێکهێنانی ئەو دەستەیە دەرنەکردووە و تا ئێستا هیچ یەکێک لە بنەماکانی ئەو ماددەیە جێبەجێ نەکراون.

 

6- لەکۆتاییدا بڕینی بەشە بودجەی هەرێمی کوردستان لە بودجەی گشتیی عێراق، کاریگەریی نەرێنی لەسەر هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستان هەبووە، بۆ جێبەجێکردنی زۆر لە مافە دەستوورییەکانیان کە ئەمانەن:

ا- ماددەی

33:
تایبەتە بە مافی تاک بۆ ژیان لە ژینگەیەکی تەندروست و پاراستنی ژینگە لەلایەن دەوڵەتەوە، بەڵام حکوومەتی ئیتیحادی بەهۆی بڕینی بودجە، ڕێگر بووە لە دابینکردنی ئەو مافانە بۆ هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستان.

 

ب- ماددەی 34:
تایبەتە بە مافی فێرکردن و بەرەنگاربوونەوەی نەخوێندەواری، هاندانی توێژینەوەی زانستنی، چاودێریکردنی لێهاتووان و داهێنان و چەند بوارێکی دیکە، بەڵام بڕینی بەشەبودجەی کوردستان وایۆکردووە هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستان لەو مافانەدا بێبەش بن.

 

ج- ماددەی 36:
تایبەتە بە مافی تاک بۆ وەرزشکردن و پابەندبوونی دەوڵەت بە هاندان و چاودێریکردن و دابینکردنی پێویستییەکانی چالاکییەکانی تاک، بەڵام بڕینی بەشە بودجەی کوردستان بووەتە هۆی ئەوەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان نەتوانێت ئەو مافانە بۆ تاکەکانی کوردستان دابین بکات.

 

د- ماددەی 132:
تایبەتە بە مافی کەسوکاری شەهیدان و زیندانییانی سیاسی و زیان لێکەوتووانی سیاسەتەکانی ڕژێمی دیکتاتۆری، هەروەها مافی قەرەبووکردنەوەی خانەوادەی شەهیدان و زیانلێکەوتووانی کردەوەکانی تیرۆرکردن، بەڵام حکوومەتی ئیتیحادی ئەو مافانەی بە هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستان نەداوە.

 

تەوەری پێنجەم: شکستهێنانی حکوومەتی ئیتیحادی لە ئیدارەدانی دۆسیەی نەوت و ئیعتراف نەکردن بە بنەمای هاوبەش

 

نەوت پێگەیەکی گرنگی لە ئابووریی عێراقدا هەیە، بەو هۆیەوە دەقی تایبەت و پڕ لە وردەکاری لە دەستووری 2005ی عێراقدا بۆ ئەم بابەتە تەرخان کراوە، لەنێوایاندا ماددەکانی 111 و 112ی دەستوور.


ماددەی 111:
ئەو ماددەیە جەختی لەوە کردووەتەوە کە ئەو سامانە گرنگە موڵکی گەلە.


ماددەی 112:
ئەو ماددەیە وەک بەڵگەنامەیەکی نیشتمانییە کە دابەشکردنی سامانەکە لە عێراقی نوێ بەرجەستە دەکات. پێویست بوو ئەو دابەشکردنە لەسەر بنەمای هاوبەشییەکی ڕاستەقینە بێت لە دەسەڵات و سامانە سروشتییەکە. پێویست بوو ئەو ماددەیە، بەتایبەتیش بڕگەی یەکەمی ماددەی 112 لە چوارچێوەی یاسایەکی تەواو و تەواوکار جێبەجێ بکرایە، بەڵام هێشتا قۆناغە نوێیەکە پێویستی بە یاسایەک هەیە، کە لەگەڵ قۆناغەکەدا بگونجێت، لەبەر سێ هۆکار:


هۆکاری یەکەم: لە عێراقدا یاسایەکی یەکگرتووی نەوت و غاز پێش ڕووخانی ڕژێمی پێشوو بوونی نەبوو، بەڵکوو کۆمەڵە یاسایەک هەبوون کە ماوەیەکی زەمەنیی درێژیان بەسەردا چووە.


هۆکاری دووەم: سیستەمی ئابووریی کۆن لەسەر فەلسەفەی ئابووریی ئاراستەکراو لەژێر کۆنتڕۆڵی سیستەمێکی فەرمانڕەوایی گشتگیر بونیات نرابوو، یاسا نەوتییەکان گوزارشتیان لەو فەرمانڕەواییە گشتگیرە دەکرد، بەڵام سیستەمی ئابووریی نوێ پاش بەکارخستنی دەستووری 2005ی عێراق، بەپێی فەلسەفەی ئابووریی ئازاد و کرانەوە بە ڕووی وەبەرهێنەرانی بیانی بونیات نراوە، ئەوەش مانای وایە کە یاسا کۆنەکان لەگەڵ دۆخی نوێدا ناگونجێن، بۆیە دەرکردنی یاسایەکی نوێ بۆ نەوت و غاز دەکاتە حەتمی.

 

هۆکاری سێیەم: دەستوور بە دەق جەخت لە (هاوبەشکردن لە ئیدارەدانی نەوت و غاز لەنێوان حکوومەتی ئیتیحادی و حکوومەتی هەرێمەکان، دابەشکردنی داهاتەکانی نەوت بە شێوەیەکی دادپەروەرانە و تەرخانکردنی پشکی هەرێمە زیانلێکەوتووەکان) دەکاتەوە، بەڵام ئەو بابەتانە لە یاسا کۆنەکاندا ڕێک نەخرابوون، بۆیە ڕێکخستنیان لە یاسایەکی نوێدا بە زەروورەت زانراوە.


*لەگەڵ ئەوەدا حکوومەتەکانی عێراق بوونە لەمپەر لەبەردەم دەرکردنی یاسای نەوت و غاز، لە کاتێکدا لە 4\7\2007ەوە پڕۆژەیاسایەک لەمبارەیەوە پێشکەش بە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق کراوە، هۆکارەکەشی بۆ بوونی دەسەڵاتی هەرێمەکان لە ئیدارەدان و پێشخستنی کەرتی نەوت و غاز دەگەڕێتەوە. پێشتریش پڕۆژە یاساکە لە 26\2\2007 پێشکەش بە ئەنجومەنی شوورای دەوڵەتی عێراق کرابوو، کە دەسەڵاتەکانی لە داڕشتنەوەی یاسایی و زمانەوانی زیاتر نییە و حکوومەتی ئیتیحادیش ڕێگەی بەم دەستێوەردانە دابوو، بەڵام ئەمە لەکارخستنی بڕگەی یەکەمی ماددەی 112ی دەستووری عێراقییە، کە بڕیاری لەسەر بنەمای هاوبەشیی تەواو لە کەرتی نەوت و غاز لەنێوان حکوومەتی ئیتیحادی و حکوومەتی هەرێمەکان داوە.


ئێستا کە 12 ساڵ بەسەر دەرچوونی دەستووری هەمیشەیی عێراقدا تێپەڕ دەبێت، بەڵام هێشتا عێراق لە بۆشایی یاساییدایە لە گرنگترین کەرتی ئابووریی خۆیدا، بەهۆی ڕەتکردنەوەی بنەمای هاوبەشکردنی حکوومەتی هەرێمی کوردستان (تاکە هەرێمی عێراق) لەم کەرتەدا. ئەمەش مانای وایە کە حکوومەتی ئیتیحادی سەرجەم بەرپرسیارێتیی یاسایی گرێبەستە نەوتییەکانی لەگەڵ لایەنی بیانی و تەواوی پرۆسەکانی تایبەت بە نەوت و غاز دەکەوێتە ئەستۆ.

 

تەوەری شەشەم: پێشێلکردنی ماف و ئازادییە گشتییەکان

پاراستنی ماف و ئازادییە گشتییەکان بەشێن لە بنەماکانی هەر دەستوورێکی سەردەمییانە لە جیهاندا. دەستووری عێراقیش لە چەندان جێگەدا بڕیاری لەسەر ئەم بنەمایە داوە، لە دیباجەکەی و چەندان بەشدا ئاماژەی پێ داوە. پێشێلکردنی ئەو مافانە بە تەنیا کاریگەرییان لەسەر تاک لە عێراقدا نابێت، بەڵکوو کاریگەرییان لەسەر کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیشدا دەبێت، لەمەشدا بەڕوونی دەردەکەوێت کە پێشێلکردنی ئەو ماف و ئازادییە گشتییانە بوونە هۆکاری سەرهەڵدانی ڕێکخستنی تیرۆریستیی داعش، لەو شوێنانەی کە خەڵکەکەی پەراوێز خرابوون و حکوومەتی ئیتیحادی سادەترین مافەکانیان پێ ڕەوا نەدەبینین. دەستووری هەمیشەیی عێراق لەم بڕگە و ماددانەدا ماف و ئازادییە گشتییەکانی دیاری کردووە:

 

1- بڕگەی دووەمی ماددەی 2:
ئاماژە بەوە دەکات کە (ئەم دەستوورە تەواوی مافە ئایینییەکان بۆ سەرجەم تاکەکان دابین دەکات، لە ئازادیی بیروباوەڕ و مومارەسەکردنی ئایینی خۆیان). بەڵام حکوومەتەکانی عێراق نەیانتوانیوە بەرگری لە ئازادیی بیروباوەڕ و مومارەسەکردنی ئایینیی کەمینە ئایینییەکانی وەک (ئێزدی، مەسیحی، سابیئە و کاکەیی) بکات و پەیڕەوانی ئەو ئایینانە لە ساڵی 2005ەوە ناتوانن لە ئاسایشێکی دڵنیادا پەیڕەویی لە ئایینەکانیان بکەن، لەکاتێکدا گرنگترین ئەرکی حکوومەتی عێراق بەپێی ئەو ماددەیە، پاراستنی پەیڕەوانی ئەو ئایینانە و ئاسانکاری بۆ پەیڕەوکردنی ئایینەکانیان بووە.

 

2- ماددەی 14:
ئەو ماددەیە جەختی لەوە کردووەتەوە (عێراقییەکان لەبەردەم یاسادا یەکسانن، بەبێ جیاوازی بەهۆی ڕەگەز، نەتەوە و .. هتد). بەڵام حکوومەتەکانی عێراق سیاسەتی جیاکاریی ڕەگەزییان بەرامبەر پێکهاتەکان گرتووەتە بەر و لە زۆر بواردا پێکهاتەی شیعەیان لە تەواوی پێکهاتەکانی دیکەی عێراق جیا کردووەتەوە، وەک (کارکردن لەگەڵ حکوومەت، دابەشکردنی داهاتەکان، خوێندنی باڵا و زەمالات، نێردەی دیپلۆماسی و تەنانەت لە دابینکردنی ئاسایش بۆ دانیشتووان). تەنانەت کرداری کۆچپێکردنی ناچاری بەرامبەر بەزۆر لە نەتەوە و مەزهەبەکانی عێراق جگە لە پەیڕەوانی مەزهەبی شیعە گیراوەتە بەر و ئامارەکانی تایبەت بە کۆچ و کۆچبەران دەری دەخەن کە زۆربەی ئەوانەی کۆچیان کردووە، لە (عەرەبی سوننە، مەسیحی، سابیئە و خاوەنی ئایینەکانی دیکە)ن و بەڵگەی یەکلاکەرەوەش لەمبارەیەوە لێدوانی سەرۆکی وەقفی شیعییە کە لە ساڵی 2017 داویەتی و جەخت لەوە دەکاتەوە، (مەسیحییەکان یان دەبێت (جزیە) بدەن، یان دەبێت ببنە موسڵمان، یانیش دەبێ بکوژرێن)، بەڵام کەس لەسەر ئەو لێدوانە لێپێچینەوەی لەگەڵدا نەکردووە.

 

3- ماددەی (15 و 37\ ب):
ئەو ماددەیە ئاماژەی بەوە داوە: (هەموو کەسێک مافی ژیان، ئاسایش و ئازادیی هەیە و نابێ لەو مافانە بێبەش بکرێن یان کۆتوبەندیان بۆ دابنرێ، تەنیا بەپێی یاسا و لەژێر ڕۆشنایی بڕیارێکی دەرکراو لە لایەنی دادوەری نەبێت). ماددەی (37\ ب) دووپاتی کردووەتەوە: (نابێ هیچ کەسێک ڕابگیرێت یان لێکۆڵینەوەی لەگەڵدا بکرێت، تەنیا بەپێی بڕیاری دادگا نەبێت).

 

4- بڕگەی دووەمی ماددەی 28 و ماددەی 29 و 30:
ئەو ماددانە جەختیان لە مافە کەسی و کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی تاکەکەس لە عێراق کردووەتەوە، وەک (کەمکردنەوەی باج لەسەر ئەو کەسانەی داهاتیان سنووردارە، پاراستنی کیانی خێزان، پاراستنی دایکان و منداڵان و بەساڵاچووان، چاودێریکردنی گەنجان، قەدەغەکردنی ئیستغلالکردنی ئابووریی منداڵان، قەدەغەکردنی توندوتیژی لە خێزان و قوتابخانە، دەستەبەرکردنی بیمەی کۆمەڵایەتی و تەندروستی و بنەما سەرەکییەکان بۆ ژیانێکی شەرەفمەندانە، دابینکردنی داهات و شوێنی نیشتەجێبوون بۆ تاک و خێزان و دابینکردنی بیمەی کۆمەڵایەتی و تەندروستی بۆ عێراقییەکان لە حاڵەتی بەساڵاچوون یان نەخۆشی یان... هتد).
حکوومەتەکانی عێراق هیچ یەکێک لەو مافانەیان بە دروستی دابین نەکردووە و هەزاران خێزانی عێراقی بەهۆی شەڕ و هەژاری و نەزانییەوە لێکهەڵوەشاونەتەوە، هەزاران ژن و منداڵ بەهۆی تیرۆر و کۆچپێکردنی ناچاری و نەبوونی توانای حکوومەتی عێراق بۆ پاراستنی سەقامگیری، شوێنەکانیان بەجێ هێشتووە. هەزاران منداڵ لە مافی خوێندن و ژیانێکی شایستە بێبەش کراون و هەزارانیان لەسەر شەقامەکان ڕووبەڕووی جۆرەها شێوەی پێشێلکاری دەبنەوە.

 

5- ماددەکانی 31 و 32:
کە خۆی لە کۆمەڵێک مافی تەندروستی بۆ تاکەکانی عێراق وەک (مافی چاودێریی تەندروستی، دامەزراندنی نەخۆشخانە و دامەزراوەی تەندروستی، چاودێریی کەمئەندامان و خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان) دەبینێتەوە. حکوومەتەکانی عێراق نەیانتوانیوە ڕەچاوی ئەو مافانە بکەن بۆ هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستان، سەرەڕای ئەوەی خەرجییەکانی تەرخانکراو بۆ کڕینی دەرمان و پێویستییە پزیشکییەکان لەنێو خەرجییە سیادییەکانی عێراقدان و بودجەی ئەم جۆرە خەرجییە پێش هەر بڕگەیەکی دیکەی بودجەی گشتیی عێراق دابین دەکرێت، بەڵام حکوومەتی عێراق پشکی هەرێمی کوردستانی لە دەرمان و پێویستییە پزیشکییەکان کەم کردووەتەوە، لە جێگەی ئەوەی زیادی بکات، هەرچەندە حکوومەتی هەرێمی کوردستان پێشوازیی لە زیاتر لە یەک ملیۆن و 800 هەزار ئاوارەی پارێزگاکانی عێراق کردووە، کە ئەم ژمارە بەرزە پێویستییان بە هاوکاریکردنی پزیشکی هەبووە.

 

6- ماددەی 33:
جەختی لە (زەروورەتی دابینکردنی ژینگەیەکی تەندروست بۆ هاووڵاتییانی عێراق) کردووەتەوە. بەڵام حکوومەتی ئیتیحادی نەیتوانیوە پابەندیی خۆی بەرامبەر ئەو لایەنە گرنگەی ژیانی هاووڵاتییان جێبەجێ بکات و ژینگەی عێراق لەدوای ساڵی 2003وە زیاتر تووشی پیسبوون بووەتەوە.

 

7- ماددەی 41:
لە دەقەکەیدا هاتووە: (عێراقییەکان لە پابەندییەکانیان بە باری کەسێتییاندا بەپێی ئایین و مەزهەب و بیروباوەڕ و هەڵبژاردن و.. هتد ئازادن)، بەڵام حکوومەتەکانی عێراق ئەو ماددەیەیان پەک خست، بۆ پەیڕەوانی ئایینەکانی (مەسیحی، ئێزدی، سابیئە و ئەوانەی دیکە) یاسای باری کەسێتییان بەپێی مەزهەب و بیروباوەڕیان ڕێک نەخست، ئەمەش سەرپێچیکردنێکی ڕاشکاوانەیە لە بنەمای ئازادیی بیروباوەڕ کە بە یەکێک لە گرنگترین مافەکانی هاووڵاتییان و بنەمای پێکەوەژیانی ئاشتییانە لەنێوان پەیڕەوانی ئایینە جۆراوجۆرەکانی عێراق دادەنرێ.



8- بڕگەی یەکەمی ماددەی 44ی دەستووری هەمیشەیی عێراق:
تێیدا هاتووە (عێراقییەکان ئازادیی گواستنەوە و نیشتەجێبوونیان لەنێو عێراق و دەرەوەیدا هەیە). بەڵام حکوومەتەکانی عێراق ئەم بڕگەیەشیان پێشێل کردووە و گەشتکردنی ئافرەتیان بە تەنیا قەدەغە کردووە.



9- بڕگەی سێیەمی ماددەی 37:
جەختی لە (قەدەغەکردنی بازرگانیکردن بە ئافرەتان) کردووەتەوە. حکوومەتەکانی عێراق زۆر کەمتەرخەمییان لەم بڕگەیەشدا کردووە و دیاردەی هاوسەرگیریکردنی کیژۆڵان و کچانی خوار تەمەنی 18 ساڵان بڵاو بووەتەوە.



10- ماددەی 125:
تێیدا هاتووە: (ئەو دەستوورە مافە ئیداری، سیاسی، ڕۆشنبیری و فێرکارییەکان بۆ نەتەوە جۆراوجۆرەکان.. هتد، گەرەنتی دەکات). حکوومەتی عێراق ئەو ماددەیەشی پەک خست، لەو ڕوانگەیەوە کە وەکوو پێویست بوو، هیچ یەکێک لەم مافە ئیداری، سیاسی، ڕۆشنبیری و تەعلیمییانە بە نەتەوە جیاوازەکانی عێراق نەدران.

 

11- ماددەی 11\ یەکەم و دووەم:
تێیدا هاتووە: (دەوڵەت چاودێریکردنی کەسوکاری شەهیدان و زیندانییانی سیاسی و...، قەرەبووکردنەوەی خانەوادەی شەهیدان و بریندارانی کردەوە تیرۆریستییەکان لەئەستۆ دەگرێ). حکوومەتەکانی عێراق مافەکانی شەهیدان و زیندانییانی سیاسی، بەتایبەتیش کەسوکاری شەهیدان و زیندانییانی سیاسی لە هەرێمی کوردستان لەئەستۆ نەگرتووە، ئەرکی حکوومەتەکانی عێراق بوو کە کەسوکاری شەهید و ئەنفالکراوان (لە هەڵەبجە و ئەو شوێنانەی دیکە کە لە خەباتیاندا دژی ڕژێمی دیکتاتۆری شەهید بوون) قەرەبوو بکاتەوە، لە کاتێکدا پەرلەمانی عێراق ئەنفال و شەهیدکردنی هاووڵاتییانی هەڵەبجەی لە کۆمەڵێک کرداری کۆمەڵکوژیدا بەفەرمی ناساندووە.


هەرچی پەیوەندیی بە قەرەبووکردنەوەی خانەوادەی شەهیدان و بریندارانی کردەوە تیرۆریستییەکانە، حکوومەتەکانی عێراق کەمتەرخەمییەکی زۆریان لەمبارەیەوە هەیە، بۆ نموونە لە شەڕی دژ بە داعشدا تەنیا لەنێو ڕیزەکانی پێشمەگە هەزار و 693 پێشمەرگە شەهید بوون و نزیکەی 10 هەزار پێشمەرگەش بریندار بوون، بەڵام حکوومەتەکانی عێراق کەسوکاری ئەو شەهیدانە و بریندارەکانیان قەرەبوو نەکردووەتەوە، تەنانەت نیازی قەرەبووکردنەوەشیانی نییە. هەمان شتیش لەبارەی کەسوکاری شەهیدان و بریندارانی کردەوە تیرۆریستییەکان لە 2003وە تا 2017.

 

تەوەری حەوتەم: تەواونەکردنی سیستەمی یاسایی و تەشریعی لە عێراق



دەسەڵاتەکانی ئیتیحادیی عێراقی چەندان جار هەوڵی پەکخستنی دەستووری عێراقیان داوە، لە ڕێگەی پێشکەشنەکردنی پڕۆژە یاسا لەلایەن حکوومەتەوە کە سیستەمی فیدراڵی لە عێراقی نوێدا بەرجەستە بکات. بەڵکوو بە شێوەیەکی گشتی حکوومەتی ئیتیحادی بە سیفەتێکی تایبەتی و بە ڕۆحی سیستەمی مەرکەزی کاری کردووە، زۆر یاسا و بڕیار لە عێراقی نوێدا دەرکراون کە مۆرکی سیستەمی مەرکەزییان بەسەرەوەیە. پەرلەمانی عێراقیش ئەرکی پێویست بۆ دەرکردنی ئەو جۆرە یاسایانە بەجێ ناهێنێت. لێرەدا چەند ماددەیەک دەخەینە ڕوو، کە پێشێلکاریی ڕوونیان تێدا کراوە:

 

1- ماددەی 12: بەپێی ئەو ماددەیە:
یەکەم: بەپێی یاسا، ئاڵای عێراق و دروشمەکەی و سروودە نیشتمانییەکە ڕێک دەخرێت، کە گوزارشت لە سەرجەم پێکهاتەکانی عێراق بکات.


دووەم: بە یاسا، وەرزەکان و پشووە فەرمییەکان و بۆنە ئایینییەکان و نیشتمانییەکان و ڕۆژژمێری زایینی و کۆچی دیاری دەکرێت.


هەروەک پێشتر ئاماژەمان پێ دا، لە سروودی نیشتمانی و ئاڵای عێراقدا رەچاوی پێکهاتەکان تەنانەت پێکهاتەی کوردیش نەکراوە. هەروەها بۆنە و جەژنەکانی پەیوەندیدار بە گەلی کورد لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئیتیحادییەوە پەراوێز خراون.

 

2- ماددەی 18:
بەپێی ئەو ماددەیەی دەستووری عێراق، هەر کەسێک لە دایکێکی عێراقی لەدایک ببێت، ئەوا عێراقییە، بەڵام حکوومەتی عێراق ئەو ماددەیەی پەک خستووە و تەنیا ڕەگەزنامە بەو کەسانە دەدات کە لە باوکێکی عێراقی لەدایک بوون، ئەمەش کاریگەریی لەسەر مافەکانی ئافرەتانی عێراقی هەیە.



3- ماددەکانی 21، 22 و 24:
ئەو ماددانە مافی پەنابەرێتیی سیاسی و ڕادەستنەکردنەوەی پەنابەر، مافی دامەزراندنی سەندیکا و یەکێتییە پیشەییەکان، ئازادیی گواستنەوەی دەستی کار و کەلوپەل، مافی خاوەندارێتی و قەدەغەکردنی موڵکدارێتی بە ئامانجی گۆڕینی دیمۆگرافی دەکاتەوە، کە حکوومەتی عێراق ئەو ماددانەی جێبەجێ نەکردووە.

 

4- ماددەی 84:
ئەو ماددەیە جەختی لەوە کردووەتەوە کە دەبێ یاسایەکی تایبەت بە کاری دەزگا ئەمنی و هەواڵگرییەکان لە عێراق دەربکرێت، بەڵام تا ئێستا ئەو یاسایە دەرنەکراوە، کە بەهۆیەوە زۆر پێشێلکاری بەرامبەر بە مافەکانی مرۆڤ کراوە و توانای ئەو دامەزراوانەشی لە پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی پەک خستووە، لە ئەنجامی ئەمەشدا بوو کە تیرۆریستانی داعش دەستیان بەسەر سێیەکی خاکی عێراقدا گرت.

 

5- ماددەی 61:
دەرنەکردنی یاسای باری نائاسایی بۆ ڕێکخستنی کاروبارەکانی وڵات لە کاتی شەڕ، کە بڕگەی نۆیەمی ئەو ماددەیە جەختی لێ کردووەتەوە.

 

6- ماددەی 86:
هیچ یاسایەکی تایبەت بە کاری وەزارەتەکان دەرنەکرا، کە بووە هۆی ئەوەی زۆر مامەڵەی کاروباری هاووڵاتییان پەکیان بکەوێت و کەموکوڕییەکی گەورەش لە دامەزراوەکانی حکوومەتی ئیتیحادی و هەرێمەکان و پارێزگاکان دروست ببێت.



7- ماددەی (93\ شەشەم):
هیچ یاسایەک دەرنەکرا بۆ ئەو حاڵەتانەی کە تایبەتن بە ئاراستەکردنی تۆمەت بۆ سەرۆک کۆمار و سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران، ئەمەش بووە هۆی نەبوونی دادپەروەری، بۆ نموونە، کاتێک نووری مالیکی، سەرۆک وەزیرانی پێشووی عێراق، بودجە و مووچەی هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستانی بڕی، هیچ یاسایەک نەبوو کە بەهۆیەوە تۆمەتەکەی ئاراستە بکرێت و ڕووبەڕووی دادگا بکرێتەوە.

 

8- ماددەی 112:
دەرنەکردنی یاسای نەوت و غاز لە عێراق کە دەبوایە بەپێی بڕگەی یەکەمی ئەو ماددەیەی دەستوور، دابمەزرایە.

 

9- ماددەی 113:
هیچ یاسایەکی تایبەت بە شوێنەوار دەرنەکرا کە بووە هۆی پشتگوێخستنی لایەنێکی گەورەی شارستانیەتی گەلانی عێراق و شارستانیەتی وادی ڕافیدەین.

 

10- ماددەی 114:
بەپێی بڕگەی یەکەمی ئەو ماددەیە، دۆسیەی گومرگ دەبوایە بە یاسا ڕێک بخرایە، بەڵام تا ئێستا یاساکە دەرنەکراوە و دۆسیەی گومرگەکانی عێراق بە کێشەیەکی یاسایی گەورەدا تێپەڕ دەبێت.

 

11- ماددەی 123:
بەپێی ئەو ماددەیە، دەبوایە یاسایەکی تایبەت بە گواستنەوەی دەسەڵاتەکانی حکوومەتی ئیتیحادی بۆ پارێزگاکان دەربکرایە، بەڵام ئەمەش نەکرا، لەکاتێکدا دەرنەکردنی یاساکە پێچەوانەی بنەمای لامەرکەزیی ئیدارییە، کە دەستووری عێراقی لەسەر بونیات نراوە.

 

12- ماددەی 124:
تا ئێستا بە یاسا پایتەختی عێراق (بەغدا) ڕێک نەخراوە.



تەوەری هەشتەم: شکستهێنانی دەوڵەتی عێراق

 

بە شێوەیەکی ڕوون شکستهێنانی دەوڵەتی عێراق و نەبوونی توانای ئەو دەوڵەتە لە ئیدارەدانی عێراقی فیدراڵ دەردەکەوێت، بەڵکوو عێراق بووەتە دەوڵەتێکی لاواز کە ناتوانێت خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان و ئەمن و سەقامگیریی ئابووری بۆ هاووڵاتییانی دروست بکات. لەم خاڵانەدا ئەم بابەتە ڕوونتر دەردەکەوێت:

 

1- ماددەی (7\ یەکەم و دووەم):
لە خاڵی یەکەمی ماددەکەدا جەخت لەوە کراوەتەوە کە هەموو ئەو کیان و میتۆدانەی (ڕەگەزپەرستی، تیرۆر، تەکفیرکردن، ڕۆحی تائیفی، هاندان و ...هتد) لەخۆوە دەگرن، قەدەغە دەکرێت و نابێت ئەم بابەتانە لەنێو فرەیی سیاسی لە عێراقدا هەبن. خاڵی دووەمی ماددەکەش دەڵێت: (دەوڵەت پابەندە بە ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆر بە هەموو شێوەکانیەوە، کار دەکات لەسەر پاراستنی خاکەکەی بۆ ئەوەی نەبێتە بارەگایەک یان ڕێڕەوێک یان گۆڕەپانێک بۆ چالاکییەکانی (تیرۆر)). کۆماری عێراق لە ڕێگەگرتن لە دەرکەوتنی قەوارەی ڕەگەزپەستی و تیرۆریستی و تەکفیری شکستی هێناوە، بەڵکوو ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان لە چالاکییە خوێناوی و نامرۆڤانەکانیان بەردەوامن و دەوڵەتی عێراقیش نەیتوانیوە ڕێگەیان لێ بگرێت. ڕاگەیاندنی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش لەسەر بەشێکی گەورەی خاکی عێراق، بەتایبەتیش لە شاری مووسڵی دووەم گەورەترین شاری عێراق، بەڵگەیە لەسەر ئەمە. بەپێی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، عێراق لە دیارترین ئەو وڵاتانەیە کە خەڵکەکەی ڕووبەڕووی کۆچ و کۆچپێکردنی ناچاری و کۆچکردنی بەکۆمەڵ بوونەتەوە. بەپێی ماددەی 109ی دەستووری عێراق، (دەسەڵاتی ئیتیحادی یەکێتیی عێراق و سەلامەتییەکەی و سەربەخۆیی و سەروەری و سیستەمە دیموکراسییە ئیتیحادییەکەی دەپارێزێت). هەروەها بەپێی ماددەی (110\ دووەم)، ئەرکی حکوومەتی ئیتیحادییە سیاسەتێکی ئاسایشی نیشتمانی دابنێ و جێبەجێی بکات، لەنێویاندا دامەزراندنی هێزی چەکدار و ئیدارەدانی بۆ دڵنیابوونەوە و گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورەکانی عێراق و بەرگریکردن لێی. ئەوە ڕوونە کە دەسەڵاتەکانی عێراق یەکێتیی عێراق و سەربەخۆیی و سەروەرییەکەیان نەپاراستووە، ماوەیەکی زۆر بەشێکی بەرچاوی خاکی عێراق لەژێر کۆنتڕۆڵی تیرۆریستاندا بووە. ئێستاش هیچ گەرەنتییەک نییە کە ڕێکخراوی تیرۆریستیی نوێ و بەهێزتر لە داعش دەرنەکەوێ.


2- ماددەی 8:
بەپێی ئەو ماددەیە، عێراق بنەمای دراوسێیەتییەکی باش لەبەرچاو دەگرێت و دەستێوەردان لە کاروباری وڵاتانی دیکەدا ناکات، پەیوەندییەکانی لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش ڕێک دەخات و ڕێز لە پابەندییە نێودەوڵەتییەکان دەگرێت، بەڵام حکوومەتی عێراق نەیتوانیوە پارێزگاری لە سەربەخۆیی و سەروەریی خۆی لە مامەڵەکردن لەگەڵ دراوسێکانیدا بکات، بەڵکوو عێراق کەوتووەتە ژێر هەژموونی هەندێک وڵاتی دراوسێ. بگرە چەمکی (دراوسێیەتییەکی باش) بۆ دەستێوەردان لە کاروباری ناوخۆی عێراق ئیستغلال کراوە و بە ناوی (دراوسێیەتییەکی مەزهەبییانەی باش) یان ئایدۆلۆژی، هەژموونی هەندێک دەوڵەتی دراوسێ لەنێو عێراقدا فراوان کراوە. هەروەها بەپێی خاڵی هەشتەمی ماددەی 110ی دەستووری عێراق، داڕشتنی سیاسەتەکانی پەیوەندیدار بە سەرچاوەکانی ئاو لەدەرەوەی عێراق و گەرەنتیکردنی گەیشتنی بڕە ئاوی پێویست و دابەشکردنێکی دادپەروەرانە بەپێی یاسا و عورفی نێودەوڵەتی، لە دەسەڵاتەکانی حکوومەتی ئیتیحادیدایە، بەڵام حکوومەتی ئیتیحادی ئەرکەکانی خۆی بۆ گەرەنتیکردنی گەیشتنی ئاو بە عێراق جێبەجێ نەکردووە، بەڵکوو بێدەنگ بووە لەبەرامبەر دروستکردنی ئەو بەنداوانەی ئاو کە وڵاتانی دراوسێ لەسەر سەرچاوەکانی ئاوی عێراق دروستیان کردووە، بەو هۆیەشەوە عێراق لەداهاتوودا دەکەوێتە ژێر هەڕەشەی بێئاوی لە ڕووبارەکانی دیجلە و فورات. هیچ سیاسەتێکی عێراقیش نییە پەیوەندیدار بێت بە ئاوەکانی دەرەوەی عێراق، بەڵکوو داهاتووی عێراق لە ڕووی ئاوەوە دەکەوێتە ژێر ڕەحمەتی وڵاتانی دراوسێ.

 

3- ماددەی (9\ یەکەم):
بەپێی بڕگەی (ا) ئەو خاڵەی ماددەی 9، هێزە چەکدارەکانی عێراق لە پێکهاتەکانی گەلی عێراق پێکدێت کە دەبێت هاوسەنگی هەبێت و جیاکاری و پەراوێزخستن نەبێت، ئەو هێزانە دەکەونە ژێر سەرکردایەتیی دەسەڵاتێکی مەدەنی و بەرگری لە عێراق دەکەن و نابنە ئامرازێک بۆ سەرکەوتکردنی گەلی عێراق و دەستێوەردان لە کاروباری سیاسی ناکەن و ڕۆڵیان لە ئاڵوگۆڕکردنی دەسەڵاتدا نابێت. هەروەها لە بڕگەی (ب) پێکهێنانی میلیشیای سەربازی لەدەرەوەی چوارچێوەی هێزە چەکدارەکان قەدەغە کراوە. حکوومەتەکانی عێراق نەیانتوانیوە ڕێگە لە دروستبوونی میلیشیا لەدەرەوەی هێزە چەکدارەکاندا بگرن، بەڵکوو دەستەی حەشدی شەعبی سەرەتا لەدەرەوەی دامەزراوە بەرگری و دەستوورییەکانی عێراق دامەزرا و دوای ماوەیەکی زۆر لە پێکهێنانی، لە ڕۆژی 14\12\2016، یاسای حەشدی شەعبی ژمارە 40ی ساڵی 2016 دەرکرا. لەکاتێکدا دەستەی حەشدی شەعبی لە ژمارەیەک زۆر گرووپ و فەسیڵە پێکهاتووە، هەر یەکێک لەو گرووپانە کەوتووەتە ژێر ڕکێفی کەسایەتی و حزب و لایەنێکی سیاسیی دیاریکراو. ئەو دەستەیە ناپیشەییە و لە لایەنی سەربازیشدا هێزێکی ڕێکخراو نییە، بەڵکوو هەڵوێستی سیاسییان هەیە و دەستێوەردان لە کاروباری نیشتمانی و ناکۆکییە سیاسییەکاندا دەکەن. عێراق یەکێکە لەو دەوڵەتە دەگمەنانەی دونیا کە هێزێکی بەرگریی یەکگرتووی نییە، بەڵکوو ئەو دەستانە دیاردەی (دەوڵەت لەناو دەوڵەت) برەو پێ دەدەن و ئاسایش و سەقامگیریی عێراقیش کەوتووەتە ژێر ڕەحمەتی ئەو کەتیبە و گرووپانەی نێو میلیشیاکانی حەشدی شەعبی. ئەوەش هەمووی پێچەوانەی دەستووری عێراقە.



4- ماددەی 25:
بەپێی ئەو ماددەیە، دەوڵەتی عێراق چاکسازیی ئابووری بەپێی بنەما ئابوورییە سەردەمییانەکان لەئەستۆ دەگرێت و وەبەرهێنانی تەواوی سامانەکانی و زیادکردنی سەرچاوەکانی داهاتی و هاندانی کەرتی تایبەت و گەشەپێدانی لەئەستۆ دەگرێت، بەڵام حکوومەتی ئیتیحادی ئەم ئەرکانەی بەجێ نەهێناوە و تا ئێستا داهاتی دەوڵەتی عێراق بە شێوەیەکی ڕەها پشت بە نەوت دەبەستێت.

 

5- ماددەی (28\ یەکەم و دووەم):
بەپێی ئەو ماددەیە، نابێ هیچ باجێک لەدەرەوەی یاسا بەسەر خەڵکدا بسەپێندرێت. هەروەها ئەوانەی کە داهاتیان سنووردارە، لە باج و زەریبە دەبەخشرێن. ماددەی 106 جەختی لەوە کردووەتەوە، کە بە یاسا دەبێ دەستەی گشتی بۆ چاودێری تەرخانکردنی داهاتەکانی ئیتیحادی پێک بهێندرێت، دەستەکەش لە پسپۆڕانی حکوومەتی ئیتیحادی، هەرێمەکان و پارێزگاکان پێک دێت، کە کاریان بەدیهێنانی دادپەروەرییە لە دابەشکردنی بەخشش و هاوکاری و قەرزە نێودەوڵەتییەکان بەپێی شایستەی هەرێمەکان و پارێزگاکان. هەروەها گەرەنتیکردنی شەفافیەت و دادپەروەرییە لە تەرخانکردنی پارە بۆ حکوومەتی هەرێمەکان و پارێزگاکان.


سەرەڕای ئەو ماددە دەستوورییانە، بەڵام عێراق نەیتوانیوە چاکسازیی ئابووری بەپێی سیستەمی ئابووریی سەردەمییانە ئەنجام بدات، وەک ئەوەی لە ماددەی 25ی دەستووردا هاتووە، بەڵکوو دەوڵەتی عێراق لە ڕێکخستنی باج و زەریبە بە یاسا شکستی هێناوە. هەروەها دەستەی گشتی بۆ چاودێریکردنی تەرخانکردنی داهاتەکانی ئیتیحادییش دانەمەزرێندراوە. بەو هۆیانەوە ئێستا عێراق لە هەرەسهێنانی ئابوورییدا دەژی و بودجەی ساڵانەی عێراق کە لەلایەن پەرلەمانی عێراقەوە بڕیاری لێ دەدرێت، بە هۆکاری سیاسی و تائیفی جێبەجێ ناکرێت، بەتایبەتیش ئەو بڕە پارەیەی کە لەلایەن بەغداوە بۆ هەرێمی کوردستان تەرخان دەکرێت، لە ساڵی 2014ەوە خەرج ناکرێت.



6- ماددەی (12\ دووەم):
بەپێی ئەو ماددەیە، بە یاسا، وەرزەکان و پشووە فەرمییەکان و بۆنە ئایینی و نیشتمانییەکان و رۆژژمێرەکانی زایینی و کۆچی ڕێک دەخرێن، بەڵام نەتوانراوە یاسایەک بۆ ڕێکخستنی پشووە فەرمییەکان لە عێراق دەربکرێت و جەژنەکانی عێراق کە گرنگترینیان (جەژنی ڕەمەزان و جەژنی قوربان)ن لە یەک ڕۆژدا بەڕێوە ناچن، تەنانەت لەنێو یەک شاریشدا هەندێک جار ڕۆژی جەژنەکان لە گەڕەکێکەوە بۆ گەڕەکێکی دیکە جیاوازە.

 

7- ماددەی (110\ نۆیەم):
ئەو ماددەیە جەختی لەوە کردووەتەوە کە سەرژمێری و ئاماری گشتیی دانیشتووان لە دەسەڵاتی حکوومەتی ئیتیحادیدایە. بەڵام لەو کاتەوەی کە دەستووری عێراق دەرکراوە، حکوومەتی عێراق لە ئەنجامدانی سەرژمێریی گشتیی دانیشتووان شکستی هێناوە کە ئەمە کاریگەرییەکی دیاری لەسەر هەڵبژاردن و بابەتی دیموکراسی لە عێراقدا هەیە.


هەروەها بەپێی ماددەی (49\ یەکەم)، ئاماژە بەوە دراوە: ”ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە ژمارەیەک ئەندام پێک دێت، بە جۆرێک کە هەر کورسییەکی پەرلەمانی عێراق بەرامبەرە بە 100 هەزار کەسە لە دانیشتووانی عێراق“. بەڵام پەرلەمانی عێراق بەپێی ماددەی 11ی یاسای هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ژمارە 45ی ساڵی 2013، کورسییەکانی پەرلەمانی بە 328 کورسی دیاری کردووە. پرسیار ئەوەیە کە ئایا لەسەر چ بنەمایەک ئەو ژمارەیە دیاری کراوە؟ لەکاتێکدا سەرژمێرییەکی گشتیی دانیشتووان لەبەردەستدا نییە. بۆیە ئامادەکردنی تۆماری دەنگدەران بەپێی داتاکانی تایبەت بە پسوولەی خۆراک، پێشێلکردنی دەستووری عێراقە.


ئەوەی دەردەکەوێت کە ئەنجامنەدانی سەرژمێریی گشتیی لە عێراق بەپێی ماددەی (110\ نۆیەم)، هۆکارەکەی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە بەغدا نیازی باشی بۆ جێبەجێکردنی ماددەی 140ی دەستووری هەمیشەیی عێراق نییە، چونکە یەکێک لە گرنگترین هەنگاوەکانی ماددەی 140 بریتییە لە سەرژمێریکردن، بەڵام حکوومەتی ئیتیحادی نیازی جێبەجێکردنی ئەو ماددەیەی نییە و بە هەموو شێوەیەک هەوڵی ڕێگەگرتن لە جێبەجێکردنی ماددەکە دەدات.

 

دەرەنجام
کۆی ئەو ماددانەی دەستووری عێراق کە پێشێلکارییان بە گشتی یان بە شێوەیەکی جوزئی تێدا کراوە، 63 ماددەی دەستووری عێراقە کە بریتین لە: (1، 2، 4، 5، 7، 8، 9، 11، 12، 14، 15، 18، 19، 21، 22، 24، 25، 26، 28، 29، 30، 31، 32، 33، 34، 36، 37، 41، 44، 47، 48، 49، 61، 65، 80، 84، 85، 86، 88، 92، 93، 105، 106، 107، 109، 110، 111، 112، 113، 114، 117، 118، 119، 121، 123، 124، 125، 130، 132، 135، 137، 140 و 141).