شەڕی مەزهەبی و تیرۆر لە عیراق بووەتە هۆی كوشتنی 430 هەزار كەس

ئامارێك: لە ماوەی حوكمڕانی مالیكیدا 114 هەزار كەس كوژراون

بەپێی هەندێك ئاماری رێكخراوی (هیومان رایتس ۆچ) كە دەست (باس) كەوتوون، لە ساڵی 2003 بۆ ساڵی 2017 زیاتر لە 430 هەزار عێراقی بەهۆی كردەوەی تیرۆرستی و شەڕ و ململانێی مەزهەبی و تایفییەكان گیانیان لەدەست داوە و كوژراون.


كوژراوەكان بە پلەی یەكەم خەڵكی بەغدان، بە پلەی دووەم دیالە، بە پلەكانی تر ئەنبار و مووسڵ و سەڵاحەدین دێن.


لە سەردەمی حوكمڕانیی نووری مالیكیدا لە 2006 بۆ 2014 زۆرترین کەس لە عێراق كوژراون، كە بریتی بوون لە 114 هەزار و 575 كەس.


لە ساڵی 2003 بۆ 2017 زیاتر لە 58 هەزار كەس بە بێ سەروشوێن تۆمار كراون، 271 هەزار كەسیش خراونەتە زیندانەكانەوە، لەنێوانیاندا 187 هەزار كەس هەیە هەر دادگاییش نەكراون و لە زینداندان.


بەپێی ئەو ئامارانە، 73 رێكخراو و گرووپی چەكداری میلیشیا لە عێراق هەیە، كە 117 هەزار چەكداریان هەیە و بەشێك لەو میلیشیایانە رۆڵی خراپیان گێڕاوە لە كوشتن و رفاندنی خەڵك، بە تایبەت لەسەر ناسنامە و مەزهەب.


بەپێی ئامارەكان بێت، عێراق لە کوشتاردا بۆی هەیە بچێتە نێو پەرتووكی (گینس) بۆ ژمارە پێوانەییەكان.


بەپێی ئاماری نەتەوەیەكگرتووەكان، ئامارەكانی كوشتن لە 13 ساڵدا بەم جۆرەن:


- ساڵی 2003 ژمارەی كوژراوان 12 هەزار و 133 كەس بووە.
- ساڵی 2004 ژمارەی كوژراوان 11 هەزار و 736 كەس بووە.
- ساڵی 2005 ژمارەی كوژراوان 16 هەزار و 583 كەس بووە.
- ساڵی 2006 ژمارەی كوژراوان 29 هەزار و 453 كەس بووە.
- ساڵی 2007 ژمارەی كوژراوان 26 هەزار كەس بووە.
- ساڵی 2008 ژمارەی كوژراوان 10 هەزار و 271 كەس بووە.
- ساڵی 2009 ژمارەی كوژراوان 5 هەزار و 373 كەس بووە.
- ساڵی 2010 ژمارەی كوژراوان 4 هەزار كەس بووە.
- ساڵی 2011 ژمارەی كوژراوان 4 هەزار و 143 كەس بووە.
- ساڵی 2012 ژمارەی كوژراوان 4 هەزار و 622 كەس بووە.
- ساڵی 2013 ژمارەی كوژراوان 9 هەزار و 851 كەس بووە.
- ساڵی 2014 ژمارەی كوژراوان 20 هەزار كەس بووە.
- ساڵی 2015 ژمارەكە 17 هەزار و 500 كەس بووە.


پێوەند بەم ئاوارە مەترسیدارانە، شاخەوان عەبدوڵا، ئەندامی لیژنەی ئاسایش و بەرگری لە پەرلەمانی عێراق، بە (باس)ی راگەیاند، گرتن و كوشتن لە عێراق بووەتە دیاردە. بەتایبەتی كوشتن لەسەر ناسنامە و مەزهەب، گوتی: ”لەدوای پرۆسەی ئازادیی عێراق، كوشتن لەسەر ناسنامە و مەزهەب سەری هەڵدا، دواتر جەنگ و خوێنڕشتن و تەقینەوە و کردەوەی تیرۆریستیی تری بەدوای خۆیدا هێنا“.


لە ناوەڕاستی ساڵی رابردوودا، رۆژنامەی (نیویۆرك تایمز)ی ئەمەریكی لە ڕاپۆرتێكدا بڵاوی كردەوە (میلیشیا شیعەكان لە چەند پارێزگایەكی عێراق خەریكی ڕفاندن و كوشتنی هاووڵاتییانی سوننەن).


شاخەوان عەبدوڵا ئاماژەی بەوە دا، دروستبوونی گرووپی ملییشایی و رفاندن و تیرۆر لە عێراق هۆكاری زیادبوون و هەڵكشانی ژمارەی قوربانییانە، گوتیشی: ”ئاماری كوشتن و قوربانییەكانی تر و دەستدرێژیی گرووپ و میلیشیاكان بە جۆرێكە، رێكخراوەكانی ماڤی مرۆڤی تووشی شۆك كردووە“.


تاڤگە عومەر، چالاكوانی بواری مافەكانی مرۆڤ، ئەوەی بە (باس) راگەیاند، عێراق سەردەمێکی زۆرە کە شێوازەکانی کوشتن بەشێوەی جۆراوجۆر تیایدا ئەنجام دەدرێت، گوتی: ”ئەو کولتوورەی لەم جوگرافیایەدا هەیە کولتوورێکە بووەتە هۆی دروستبوونی دەسەڵاتێک دژی ژیان، مێژووی ئەم وڵاتە تەنیا لە ڕووداوی سیاسی و سەربازی و دەسەڵاتگەریدا خۆی بینیوە، لە کاتێکدا مێژوو روویەکی جوانی و فیکری و ڕەوشتیی ژیانە، کاتێک ئەمانە تێک دەشکێن جۆرێک لە زوڵم و ستەم و زۆرداری پەیدا دەبن، کە هەموویان هۆکارن بۆ کوشتن و ئەنجامدانی توندوتیژی و زەبر و زەنگ“.


روونی كردەوە، لە لایەن دەسەڵاتە یەک لەدوای یەکەکانی عێراق تاوان و كوشتن پەرەی پێ دراوە، گوتیشی: ”جەنگە یەک لەدوای یەکەکانی عێراق لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و وڵاتانی تر و ململانێ ناوخۆییەکان و گۆشکردنی هزری تاک بە تۆڵەسەندنەوە و بەردەوام بەکارهێنانی چەک و ئامێرەکانی کوشتن وەک پارێزگارێک لە خۆی و دەوروبەر و خراپیی رۆڵی راگەیاندن لە نماییشکردنی دیمەنە توندوتیژەکان و رووداوە نەخوازراوەکان و لاشە و ئێسک و پرووسکی کوژراوان، جگە لەوەش هاندان و سڕینەوەی تاک بۆ بەکارهێنانی چەک و خۆشەویستکردنی ئەم دیاردەیە لە بابەتەکانی خوێندندا هەمووی فاکتەری سەرەکیی پەیدابوونی ئەم جۆرە کولتوورەن“.


ئەو چالاكوانە پێی وایە: "پەیدابوونی گرووپە تیرۆریستییەکان و کوشتنی سەدان هەزار خەڵکی بێتاوان بە بەرچاوی گەنج و پیر و ژن و منداڵ وای کردووە کە ئەم تاوانە هێندەی تر بەئاسانی تێکەڵی ژیانی خەڵک بێت و زۆر بە ئاسایی وەربگرن، بۆیە سڕینەوەی ئەم جۆرە کولتوورە هەوڵێکی زۆری مرۆیی و مادیی پێویستە لەسەر ئاستی هەموو کەناڵە جیاوازەکان“.


جەختیش دەكاتەوە، ئێستاش ئەم بارودۆخەی عێراق پێیدا تێپەڕ ئەبێت، بۆ زەمینە خۆشکردن بۆ چارەسەری ئەم کێشەیە زۆر ئەستەمە، چونکە ئیرادەی سیاسی ئێستاش بۆ خۆسەپاندن و فراوانکردنی دەسەڵات بەکار دێت، نەک بۆ دابینکردنی ژینگەیەکی پارێزراو بۆ هاووڵاتی.


بەپێی‌ ئامارێكی‌ تۆڕی‌ زانیاریی‌ ویكیلیكس، لە سەرەتای ساڵی‌ 2004 تا ساڵی‌ 2009 زیاتر لە 65 هەزار تەقینەوە لە عێراق تۆمار كراون، كە بەهۆیانەوە 109 هەزار كەس كوژراون و زیاتر لە 176 هەزار كەسیش بریندار بوونە، كە زۆربەی ئەو قوربانییانەش هاووڵاتیی‌ مەدەنی‌ بوونە.


ئەشواق جاف، پەرلەمانتاری كورد لە پەرلەمانی عێراق بە (باس)ی راگەیاند، ئامار و داتاكانی كوشتن و تەقینەوە و تیرۆر زۆر مەترسیدارن و ئەوە دەردەخەن کە حكوومەتی عێراق نەیتوانیوە ئاساییش دابین بكات، گوتیشی: ”قوربانییان زۆرتری خەڵكی سڤیلن و بەرپرسانی عێراق زۆرتر خەریكی ململانێی سیاسین و تا ئێستا نەیانتوانیوە هێرش و تەقینەوە تیرۆرستییەكان و شەڕی مەزهەبی رابگرن".