ئامار و داتا مەترسیدارەكانی ژیان لە عێراقدا

8 ملیۆن بێوەژن و منداڵی بێ باوك تۆمار كراون

لە ساڵی 2003، سەرەتای پڕۆسەی ئازادكردنی عێراق تا سەرەتای ساڵی 2017، زۆر شت گوزەراوە، كە دەری دەخات ئەو عێراقەی وێنای بۆ كرابوو دوای رووخانی رژێمی سەدام و بەعس كە دەبێتە بەهەشت، بەڵام ئامارەكان ئەوە دەردەخەن ئەو بەهەشتە وەكو دۆزەخ وایە.


مەسعود حەیدەر، ئەندامی پەرلەمانی عێراق ئەو داتایانەی بە (باس)ی راگەیاند، لە عێراقدا هەژاری و بێكاری و نەخێندەواری و بێلانەیی و ئاوارەیی و بڵاوبوونەوەی نەخۆشیی مەترسیدار و هەڵكشانی راهاتووانی هۆشبەر و كەمیی خزمەتگوزری لە خاڵە دیارەكانی عێراق بووە لە ماوەی ئەو چەند ساڵەی دواییدا.


چەندین داتا و ئاماریش ئاشكرا دەكات، كە بە گوتەی خۆی، ئەو داتا و زانیارییانەی لە رێكخراوی (Human rights watches) مافی مرۆڤی جیهانی كە لەسەر عێراق وەرگرتووە، ئەمەش بەشێكن لەو ئامار و داتایانەی كە ئەو پەرلەمانتارەی عێراق ئاشكرای دەكات:


- سێ ملیۆن و 400 سەد هەزار ئاوارە لە تەواوی عێراقدا هەیە، كە بەشێكی زۆری ئەو ئاوارانە لە هەرێمی كوردستانن.
- یەك ملیۆن و 700 هەزار ئاوارەی عێراق ژیانیان لەژێر خێوەتدایە.
- دوو ملیۆن بێوەژن لە عێراقدا هەیە، كە تەمەنیان لەنێوانی 15 بۆ 52 ساڵیدایە.
- 5 ملیۆن و 600 هەزار هەتیو و بێ باوك تۆمار كراون.
- 6 ملیۆن كەس توانای نووسین و خوێندنەوەیان نییە و نەخوێندەوارن، پارێزگای بەسڕە و نەجەف و واست و ئەنباڕ لەپێشەوەی ئەو پارێزگایانەن كە رێژەی نەخوێندەوارییان زۆر زۆرە.
- رێژەی بێكاری لە هەڵكشانە و گەیشتووەتە 31%، ئەنبار و موسەنا و دیالە و بابل و بەغدا و كەربەلا و نەینەوا لەو شوێنانەن كە زۆرترین بێكاریان هەیە.
- 35%ی عێراقییەكان لەژێر هێڵی هەژارییەوەن و داهاتی رۆژانەیان لە 5 دۆلار كەمترە.
- 6%ی خەڵكی عێراق حەشیش و ماددەی هۆشبەر بەكاردهێنن، بەغدا و بەسڕە و نەجەف و دیالە و بابل و واست، زۆرترین بەكارهێنەری هۆشبەریان تێدایە.
- 9% ی منداڵان كە تەمەنیان لە خوار 15 ساڵیدایە كار دەكەن.
- 39 نەخۆشیی كوشندە و ترسناك لە عێراق بڵاو بووەتەوە، وەكوو نەخۆشییەكانی كۆلێرا، ئیفلیجیی منداڵ، ڤایرۆسی جگەر، لەدایكبوونی منداڵی شێواو، بەرزبوونەوەی تووشبوون بە شێرپەنجە و چەندین نەخۆشیی تر.
- لەكاركەوتنی 13 هەزار و 328 كارگە و كارخانە و دەزگای بەرهەمهێنەر.
- كەمبوونەوەی رووبەری كشتوكاڵی لە 48 ملیۆن دۆنم زەوی بۆ 12 ملیۆن دۆنم.
- 75%ی پێداویستیی خۆراك و 91%ی شتوومەتی ناخۆراكی لەدەرەوەی عێراق هاوردە دەکرێت.
- لە 14 هەزار و 658 قوتابخانە 9 هەزاری تێكچووە، 800 قوتابخانە لە قوڕ دروست كراون، ئێستا پێویستە 11 هەزار قوتابخانە دروست بكرێت.
- عێراق قەرزی لە 24 وڵاتی جۆراوجۆر وەرگرتووە، كە كۆی ئەو قەرزانە بە 124 ملیار دۆلار دەقەبڵێنرێت.
- داهاتی عێراق لە ساڵی 2013 بۆ 2016، هەزار ملیار دۆلار بووە، بەڵام رۆڵی نەبووە لە بونیاتنان و چارەسەری خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكان.


مەسعود حەیدەر، ئەندامی پەرلەمانی عێراق دەڵێ: ”عێراق لە زۆربەی رووەكانی ئابووری و كۆمەڵایەتی و خزمەتگوزاری و خۆشگوزەرانی زۆر لەدواوەیە و لە ئاست ئەو داهاتە زەبەلاحەدا نییە كە ئەو وڵاتە هەیەتی“.


ئاماژەی بەوەش دا، رێژەی نەخوێندەواری و بێكاری و ئاوارەیی و بێوەژن و بێ باوك لە هەڵشكانە، كە هەندێكی بەهۆی شەڕ و نەهامەتییە هەندێكی تریشی بەهۆی سیاسەتی حكوومەتە یەك لەدوای یەكەكانی عێراقە بووە.


عادل نوری، گوتەبێژی لیژنەی نەزاهەی پەرلەمانی عێراق بە (باس)ی راگەیاند، گەندەڵی و ململانێی سیاسی و شەڕ لە عێراقدا وای كردووە وێرانی و سەرگەردانی شوێنی خۆشگوزەرانی و پێشكەوتن بگرێتەوە، گوتی: ”داهاتێكی زۆر لە عێراق هەبووە، بەڵام وێرانی و بێكاری و نەخوێندەواری و هەژاری لەداوای 2003ەوە تا ئێستا هەر لەزیادبووندایە، ئەوەش گەندەڵەكان لێی بەرپرسن و دەبێت لێپرسینەوەیان لێ بكرێت“.


پێی وایە كێشەكە تەنیا داعش نەبووە، بەڵكوو چینی دەسەڵاتداری عێراق و حزبە سیاسییەكانیش هۆكاری خراپبوونی دۆخ و گوزەرانیی هاووڵاتییانن.


موقتەدا سەدر، رێبەری رەوتی سەدر لە خۆپیشاندانەكانی ساڵی رابردوودا رای گەیاند، بەشێك لە خراپی و وێرانەیی و دۆخی هاووڵاتییان پەیوەندیی بە نووری مالیكییەوە هەیە.


سەدر ئاماژەی بەوە دا، مالیكی بەرپرسیارە لە هاتنی داعش و هەموو ئەو نەهامەتییانەی كە بەم هۆیەوە بەسەر عێراقییەكاندا هاتوون.


باسم ئیبراهیم، پسپۆڕی‌ ئابووریی عێراق رای گه‌یاندووە، كێشه‌ی‌ هه‌ره‌ دیاری‌ سیاسه‌تی‌ دارایی لە عێراق بریتییه‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردنێكی‌ خراپ و گەندەڵی، له‌گه‌ڵ نه‌بوونی‌ ئامانج، گوتی: ”ئه‌مانه‌ش وایان كردووه‌ کە كاراكردنی‌ ئابووری‌ لانی كه‌م له‌ بارودۆخه‌ی‌ ئێستادا ئاسان نه‌بێت، بۆیە عێراق نەك ناتوانێت دۆخەكە بەرەو باشی ببات، بەڵكوو لەژێر قەرز دەمێنێتەوە و خەرجییەكانیشی هەر زیاد دەبن“.