چركه‌
خوله‌ك
كاتژمێر
ڕۆژ

لە عێراق 500 ملیار دۆلار بەهۆی گەندەڵییەوە بەفیڕۆ دراوە

زیاتر لە 16 هەزار دۆسیەی گەندەڵی كراونەتەوە

به‌گوێره‌ی راپۆرتە نێودەوڵەتییەكان، عێراق بە یەكێك لە گەندەڵترین وڵاتانی جیھان دادەنرێت و بەم هۆیەوەش بە سەدان ملیار دۆلار زیان لە بودجەی گشتیی عێراق دراوە. بەرپرسێكی نەزاهەش داتا و ژمارەی ترسناك لەسەر گەندەڵی ئاشكرا دەكات.


بەپێی راپۆرتی ساڵانەی رێکخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی، عێراق لە رووی شەفافییەوە لە ساڵی 2015دا لەکۆی 100 خاڵ تەنیا 16 خاڵی کۆ کردووەتەوە، بەمەش عێراق بووە بە یەکێک لە گەندەڵترین وڵاتانی جیهان.


لە كۆی 168 وڵاتدا، عێراق لە ریزبەندی 161 گەندەڵترین وڵاتی جیهانە، واتە لە پلەی حەوتمین گەندەڵترین وڵاتانی دونیایە، بەمەش تەنیا لە حەوت وڵات شەفافترە کە ئەوانیش: لیبیا، ئەنگۆلا، باشووری سوودان، سوودان، ئەفغانستان، کۆریای باکوور و سۆماڵن.


لە راپۆرتی ساڵی 2016ی رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی، دووبارە عێراق لە ریزی پێشەوەی ئەو وڵاتانەیە كە زۆرترین گەندڵییان تێدا تۆمار كراوە.


رێكخراوەكە جەختی كردووەتەوە، عێراق نەیانتوانیوە گەندەڵی كەم بكاتەوە و قەڵاچۆی بكات ‌و سیستمێكی چالاك بۆ لێپرسینەوە‌ و سزادان دابڕێژێت.


لە راپۆرتەكەدا ئاماژە بەوە كراوە کە میكانیزمی رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی لە بەڕێوەبردنێكی سیاسیی چالاك‌ و لێكۆڵینەوە لەو پابەندییە نێودەوڵەتییانە دەبینێتەوە كە دەستەبەری ئازادیی بیروڕا‌ و دادگایەكی سەربەخۆ‌ و دادگاییکردنی گەندەڵكاران دەكات.


عادل نوری، گوتەبێژی لیژنەی نەزاهەی پەرلەمانی عێراق بە (باس)ی راگەیاند، لە ریزبەندی وڵاتە گەندەڵەكانی دونیادا عێراق پلەی شەشەمی بەدەست هێناوە و ساڵ بەدوای ساڵیش دۆخەكەی خراپتر دەبێت، گوتی: ”بۆیە عێراق پلەی خراپتری گەندەڵی وەردەگرێت، چونكە گەندەڵییەكان چارەسەر ناكرێن و زۆر شتیش هەیە پەردەپۆش دەكرێت و گەندەڵییەكەش لە بواری دارایی و كارگێڕی و ئەمنی بەردەوامیی هەیە، هەرچی جۆری گەندەڵی هەیە كە لەسەرەتای مێژووی مرۆڤایەتییەوە بووبێـت، لە عێراقدا ئەنجام دراوە“.


لە دامەزراوەی سەربازیدا، سەرۆك وەزیرانی پێشووی عێراق نووری مالیكی، 149 ملیار دۆلاری خەرج كردووە بە مەبەستی كڕینی چەك و پێداویستی بۆ سوپای عێراق، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەشێكی زۆر لە خاكی عێراق كەوتە ژێر دەستی داعش و هەندێك گرێبسەتیش لە كاتی لێكۆڵینەوەدا دەركەوتن گەندەڵی زۆریان تێدا كراوە.


مالیكی، ماوەی 8 ساڵ حوكمی عێراقی كرد و دواجار بەھۆی گەندەڵی و خراپیی حوكمڕانییەوە رێگە نەدرا بەردەوام بێت و بۆ جاری سێیەم ببێتەوە سەرۆك وەزیران.
جگە لە بەفیڕۆدانی پارە بۆ كڕینی چەك بۆ سوپای عێراق، حكووومەتی عێراق دانی بەوەدا ناوە كە نزیكەی 50 ھەزار سەربازی بندیواری ھەیە.


عادل نوری، جەختی كردەوە: "وەزارەتی بەرگریی عێراق لە پلەی یەكەمی دامەزراوە گەندەڵەكانی عێراقە و بواری ئەمنی و سەربازیی گەندەڵیی زۆری تێدایە، بە تایبەت لە گرێبەستەكانی كڕینی چەك و تەقەمەنی و مووچەی بندیواردا“.


بەپێی راپۆرتی میدیا عێراقییەكان، لە ماوەی 13 ساڵی رابردوودا بڕی 30 ملیار دۆلار بۆ چاككردنی كەرتی كارەبا خەرج كراوە و تا ئێستاش لە عێراقدا ھاووڵاتییان كێشەی كەمیی كارەبایان ھەیە.


بەرپرسانی حكوومی لە عێراق دان بەوەدا دەنێن كە گەندەڵی بە جۆرێك تەشەنەی سەندووە، كە لە ھەندێك بواردا گەیشتووەتە ئاستێكی پێوانەیی و شكاندنی ریكۆرد.


گوتەبێژی لیژنەی نەزاهەی پەرلەمانی عێراق ئەوەشی خستە ڕوو: ”گەندەڵكاران كەسانی بەهێزن و دەسەڵاتیان هەیە، هەر كاتێك ئێمە لێپرسینەوە لە وەزیرێك یان بەرپرسێك دەكەین خەڵكی عەشایەر و چەكدارمان لە دژ دەخرێتە گەڕ و بەرتیل و پارە دەبەخشرێتەوە بۆ داخستنی كەیسەكان“.


عادل نوری، ژمارەی ئەو كەیسانەی ئاشكرا كرد كە لە دەستەی نەزاهە لەسەر گەندەڵیدا هەن، گوتیشی: ”زیاتر لە 16 هەزار دۆسیەی گەندەڵی لە دەستەی نەزاهەی عێراق هەیە و بەردەوام لە زیادبووندان“.


قەبارەی پارە و سامانی عێراق ئاشكرا دەكات كە بەهۆی گەندەڵییەوە بەفێڕۆ دراوە، دەشڵێت: ”ئەوەی كە قەبڵاندنی بۆ كراوە كە بەهۆی گەندەڵییەوە بەفیڕۆ دراوە، زیاتر لە 500 ملیار دۆلارە، ئەوەش خۆی دەبینێتەوە لە بردنی پارە بۆ دەرەوە، یان ئەوەی بە بەرتیل بەفیڕۆ دراوە، یان ئەوەی بە گرێبەستی وەهمی رۆیشتووە، یان ئەو پارانەی دراون بەو كۆمپانیایانەی كە پڕۆژەكانیان نەكردووە و پارەكانیان خواردووە، یان پارەی گشتی بە كەلوپەل و كاڵا و ئامێر دراوە و دواتریش بە كەڵكی كاركردن نەهاتوون“.


ئەو بەرپرسەی لیژنەی نەزاهە، ریزبەندی گەندەڵترین وەزارەت و داموودەزگاكانی عێراقی بەم جۆرە ئاشكرا كرد: ”لە پلەی یەكەمدا وەزارەتی بەرگرییە، دواتر وەزارەتی بازرگانی و تەندروستی و ناوخۆ و وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندن و پیشەسازی دێن، لەگەڵ دەستەی حەج و هەردوو وەقفی شیعە و سوننە، هەروەها وەزارەتی كۆچ و كۆچبەران“.


عادل نوری، لە قسەكانیدا ئاماژەی بەوە دا لە میانەی شەڕی داعشدا هەریەك لە وەزارەتەكانی بەرگری و كۆچ و كۆچبەران زۆرترین گەندەڵی و پارەی گشتییان تێدا بەفیڕۆ دراوە، بە تایبەت لەو گرێبەستانەی كە ئەنجام دراون".


بەپێی بڵاوكراوەی گۆڤاری (سیاسەتی دەرەوە foreign policy) و، هەروەها (سندووقی ئاشتی fund for peace)، كه‌ ساڵانه‌ له‌ ڕاپۆرتێكدا بڵاو ده‌كرێته‌وه‌، بۆ نموونه‌ لە ساڵی 2012دا، ناوی ده‌وڵه‌تانی (شكستخواردوو failed states) بڵاو كرایەوە و تیایدا وڵاتانی: 1- سۆماڵ 2- كۆنگۆ 3- سوودان 4- چاد 5- زیمبابۆی 6- ئەفغانستان 7- هایتی 8- یەمەن 9- عێراق 10- كۆماری ئەفریقای ناوەندی، دە وڵاتی یەكەمی شكستخواردووی جیهانن.


پێشووتر ماجیدە تەمیمی، ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق بە (باس)ی راگەیاندبوو، سیاسەتی دارایی و بەڕێوەبردن لە عێراق سیاسەتێكی فاشیل و شكستخواردووە.


لە توێژینه‌وه‌یه‌كدا كه‌ له‌لایه‌ن دوو زانا، به‌ ناوه‌كانی كافمەن و كرای، له ‌ساڵی 2007 ئه‌نجام دراوه‌، لەنێوان 212 وڵاتدا، عێراق یەكێك بووە لە وڵاتە خراپترینەكانی بواری گەندەڵی.


باسم ئیبراهیم، پسپۆڕی‌ ئابووریی عێراقی‌ رای گه‌یاندووە، كێشه‌ی‌ هه‌ره‌ دیاری‌ سیاسه‌تی‌ دارایی لە عێراق بریتییه‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردنێكی‌ خراپ و گەندەڵی، له‌گه‌ڵ نه‌بوونی‌ ئامانج، گوتی: ”ئه‌مانه‌ش وایان كردووه‌، كاراكردنی‌ ئابووری‌ لانیكه‌م له‌و بارودۆخه‌ی‌ ئێستادا ئاسان نه‌بێت، بۆیە عێراق لەژێر قەرزدا دەمێنێتەوە و خەرجییەكانیشی هەر زیاد دەبن“.


ئەردەلان نورەدین، ئەندامی لیژنەی نەزاهە لە پەرلەمانی عێراق رای گەیاند: "لە عێراقدا دۆسیەی گەندەڵی ئێکجار زۆرە و زۆریشی دراون بە دادگا و سزا دراون، بەڵام کێشەکە ئەوەیە کە ئەوانەی پلە باڵان، بۆ نموونە لە پلەی وەزیردا ناگیرێن و ئەوەی فەرمانی گرتنیشی بۆ دەرچووە رایکردووە بۆ دەرەوەی وڵات و حوکمی غیابیی بۆ دەرچووە، کە ئەویش ھەرگیز جارێکی دیکە ناگەڕێتەوە“.


ئەردەلان نورەدین گوتیشی: ”تا پلەی بریکاری وەزیر دەستگیر کراون، بەڵام ئەوانەی باڵاتر ئاسان نییە، بۆیە تا بەرپرسی باڵا دەستگیر نەکرێن و دادگایی نەکرێن و بە سزای خۆیان نەگەن، بنبڕکردنی گەندەڵی لە عێراقدا ئەستەمە“.