دیارده‌ى خه‌ته‌نه‌كردنى مێینه‌ له‌ ده‌ڤه‌رى راپه‌ڕیندا روو له‌ زیادبوونه‌

له‌ ساڵانى رابردوودا خه‌ته‌نه‌كردنى ره‌گه‌زى مێینه‌ له‌ زۆربه‌ى ناوچه‌كان ببوو به‌ داب و نه‌ریتێكى دیار و به‌رچاو، به‌ڵام ‌ئێستا له‌ زۆربه‌ى ناوچه‌كان كه‌مى كردووه‌، جیا له‌ ده‌ڤه‌رى پشده‌ر كه‌ له‌ ماوه‌ى چوار مانگى سه‌ره‌تاى ئه‌مساڵدا تازه‌ترین ئامارى خه‌ته‌نه‌كردنى كچانى ده‌ڤه‌رى راپه‌ڕین، كه‌ له‌ سه‌ردانێكى مه‌یدانیى رێكخراوى ئه‌له‌ند دژى خه‌ته‌نه‌كردنى مێینه‌، بۆ زیاتر له‌ 250 گوند و ناحیه‌ى دەوروبه‌رى بیتوێن و پشده‌ر كراوه‌، به‌پێى ئه‌م ئاماره‌، له‌ %97 كچه‌كانى ئه‌م دەڤەره‌ خه‌ته‌نه‌كراون و ئێستاش ده‌كرێن و ئه‌وانه‌ش تا ئێستا كراون، زیاتر له‌نێوان ته‌مه‌نى 18 بۆ 30 ساڵی دان.

 

له‌م باره‌یه‌وه‌ ساوێن محەمەد، شاره‌زا له‌ بوارى پزیشكیى ژناندا ده‌رباره‌ى زیانەكانى خه‌ته‌نه‌كردنى مێینه‌ به‌ (باس)ى راگه‌یاند: "خه‌ته‌نه‌كردن زیانى دەروونى و كۆمه‌ڵایه‌تى و جه‌سته‌یى لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌، له‌وانه‌ ئێش و ئازارێكى زۆر و تووڕه‌یى و خوێنبه‌ربوون و هەوکردن و تەشەنەكردنی برین به‌هۆى به‌كارهێنانى ئامێرى ناته‌ندروست و ناپاك، هه‌روه‌ها سارد و سڕى له‌ په‌یوه‌ندیى خێزانیدا كه‌ ئەمه‌ش په‌یوه‌ندیى خێزانه‌كان به‌ره‌و كاڵبوونه‌وه‌ و زۆر جاریش به‌ جیابوونه‌وه‌ كۆتایى دێت و ژن ده‌بێته‌ قوربانیى ده‌ستى ئه‌م دابونه‌ریته‌ و هۆكارێكیشه‌ بۆ زیادبوونى فره‌ژنیى له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى كوردیدا".

 

خه‌ته‌نه‌كردن له ‌كۆمه‌ڵگایه‌كى نه‌ریت‌سالاریدا ئه‌نجام ده‌درێت و دیارده‌یه‌كه‌ ره‌گ و ریشه‌یه‌كى كۆنى هه‌یه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ به‌رده‌وام كاری له‌سه‌ر بکرێت، بۆ ئه‌م مەبه‌سته‌ش پێویستى به‌ یه‌كانگیرییه‌ك هه‌یه‌ له ‌نێوان داموده‌زگاكاندا له‌ رێگه‌ى راگه‌یاندن و بوونى هۆشیاریى له‌ناو خێزانى كوردیدا.

 

كارزان ره‌سووڵ، توێژه‌رى ده‌روونناسى سه‌باره‌ت به‌ زیانه‌ ده‌روونییه‌كانى خەتەنەكردنى ره‌گه‌زى مێینه‌ له‌ لێدوانێكدا بۆ (باس) رای گه‌یاند: "به‌هۆى خه‌ته‌نه‌كردنه‌وه‌ ئافره‌تان ده‌كه‌ونه‌ بارێكى گۆشه‌گیرییه‌وه‌ و تووشى دڵه‌ڕاوکێ و خه‌مۆكى ده‌بن، به‌پێى زانستى ده‌روونناسی به‌مانه‌ ده‌ڵێن نه‌خۆشه‌ ده‌روون جه‌سته‌ییه‌كان و پێویسته‌ سزا بۆ هانده‌ران و جێبه‌جێ كارانى ئه‌م كاره‌ دابنرێت و پرۆگرامێكى سه‌ركه‌وتووى هۆشیاریش له‌ سیسته‌مى په‌روه‌رده‌دا بۆ قوتابخانه‌كان دابنرێت و ئه‌و یاسایه‌ى تایبه‌ت به‌ خه‌ته‌نه‌كردن له‌ په‌رله‌ماندا ده‌ركراوه‌، بخرێته‌ بوارى جێبه‌جێ كردنه‌وه‌،  هه‌روه‌ها رێكخراوه‌ ناحكوومییه‌كانیش به‌شدار بن له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ى هۆشیارى، به‌تایبه‌ت لایه‌نى په‌یوه‌ندیدار زیاتر كار بكات له‌سه‌ر چاره‌سه‌رى بنه‌بڕكردنى ئه‌م كاره‌“.

 

له‌سه‌ر ئاستى جیهان، دیارده‌ى خه‌ته‌نه‌كردن به‌ دیارده‌یه‌كى ناته‌ندروستى كۆمەڵایه‌تیى توندوتیژى دژى ئافره‌تان داده‌نرێت و له‌ په‌رله‌مانى كوردستانیشدا یاساى تایبه‌ت بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ و بنه‌بڕکردنى ئه‌مكاره‌ دانراوه‌.

 

سه‌باره‌ت به‌ كاریگه‌رییه‌كانى خه‌ته‌نه‌كردن به‌سه‌ر ڕە‌گه‌زى مێینه‌وه‌، رێزان ئەحمەد، خوێندكار له‌ كۆلیژى ده‌روونناسى به‌ (باس)ى راگه‌یاند: "خه‌ته‌نه‌كردنیش هاوشێوه‌ى توندوتیژییه‌ به‌رامبه‌ر ره‌گه‌زى مێینه‌، به‌ جۆرێك له‌دواى ئه‌و ساته‌وه‌ى خه‌ته‌نه‌ ده‌كرێت، به‌كارهێنانى چه‌قۆ لاى كچان ترس و دڵه‌ڕاوكێ زیاد ده‌كات، واته‌ ئه‌م ترس و دڕه‌نده‌ییه‌ى له‌به‌رامبه‌ر ئه‌نجام دراوه‌ و له‌ مێشك و بیر و یاده‌وه‌ریدا به‌ به‌رده‌وامى ده‌مێنێته‌وه‌، هه‌ر كاتێك دێته‌وه‌ یادى، كارتێكردنى نه‌رێنیى ده‌كاته‌ سه‌ر كه‌سایه‌تیى و ئه‌و و بێمتمانه‌ییەى له‌لا دروست ده‌كات“.

 

به‌پێى دوایین ئامارى خه‌ته‌نه‌كردنى مێینه‌ لە ‌هه‌رێمى كوردستاندا بۆ ساڵى 2010 به‌ رێژه‌ى %40 و ده‌ڤه‌رى راپه‌ڕینیش له‌م ساڵه‌دا به‌ رێژه‌ى %77،9 تۆمار كراوه‌، له‌م ساڵى 2017شدا ته‌نیا له‌ پێنج مانگدا له‌ هه‌رێمى كوردستان هه‌زار و 738 توندوتیژى به‌رامبه‌ر به‌ ژنان ئه‌نجامدراوه‌ و ناوچه‌كانى راپه‌ڕین و سۆران و گه‌رمیانیش هه‌میشه‌ له‌ ڕیزبه‌ندى پێشه‌وه‌ى ئاماره‌كانى توندوتیژیدان دژی ژنان.