چركه‌
خوله‌ك
كاتژمێر
ڕۆژ

کوردستان لە کارتی ئاودا باڵادەستە

ئێران 150 به‌نداو له‌سه‌ر سنووری هه‌رێمی كوردستان دەکاتە كارتی فشار

ئاسایشی ئاوی ئێران كه‌وتووەته‌ ژێر دەستی كوردستانی رۆژهه‌ڵات، ئه‌وه‌ش به‌رپرسانی ئێرانی دووچاری ترس كردووه‌، كه‌ دواجار ئه‌و كارته‌ی ئاو به‌رامبه‌ر خۆی به‌كار بێته‌وه‌

شاره‌زایه‌كی ئاو:
خه‌ڵكی كوردستان له‌ باشوور دڵنیا ده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌ هیچ وڵاتێك به‌ ئێرانیشه‌وه‌ ناتوانن له‌ڕێگه‌ی ئاوەوە فشار بخه‌نه‌ سه‌ر كوردستان

شاخه‌وان عه‌بدوڵا، په‌رله‌مانتاری كورد له‌ بەغدا:
ئه‌گه‌ر ئێران له‌ رێگه‌ی ئاوەوە فشار بخاته‌ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان، ئێمەش كارتی ئاو به‌رامبه‌ر عێراق بەکار دەهێنین


(باس) ئیدریس ئه‌حمه‌د - شوان به‌رزنجی

به‌درێژایی سنووری نێوان هه‌رێمی كوردستان و ئێران (رۆژهه‌ڵاتی كوردستان) چه‌ندین رووبار و كانیاو هه‌ن، كه‌ له‌نێوان هه‌ردوولا هاوبه‌شن. به‌م دواییانه‌ ئێران به‌شێك له‌و ئاوانەی کەم کردووەتەوە،‌ به‌تایبه‌ت ئاوی زێی بچووك. بەڵام به‌ گوته‌ی شاره‌زایان و ئاگاداران، ئێران ناتوانێت ته‌واوی ئه‌و ئاوانه‌ بگرێته‌وه‌ و ئابڵوقه‌ی ئاو بخاته‌ سه‌ر باشوور، چونكه‌ هه‌رێمی كوردستانیش كارتی فشاری هه‌یه‌، به‌ تایبه‌ت گلدانه‌وه‌ی ئاو بۆ ناوچه‌كانی عێراق. شاره‌زایه‌كی ئاویش روونی ده‌كاته‌وه‌، كه‌ كورد چۆن باڵاده‌سته‌ له‌ بواری ئاودا له‌ ناوچه‌كه‌، چاودێرانیش وای دەبینن کە مادام ئەو بەنداوانە کەوتوونەتە خاکی کوردستانی رۆژهەڵاتەوە، ئەوە لە ئایندەی دووردا، بەنداوەکان لەبن دەستی کوردا دەبن.
دوای راگه‌یاندنی رۆژی ریفراندۆم له‌ 25ی ئه‌یلوولی ئه‌مساڵ له‌ لایه‌ن سه‌ركردایه‌تیی سیاسیی كوردستانەوە، ئێران وه‌ك یه‌كه‌م هه‌نگاوی كرداری له‌ دژی ئه‌و بڕیاره‌، له‌ رۆژی 22-6-2017ه‌وه‌ ئاوی زێی بچووكی له‌ به‌نداوی كۆڵه‌سه‌ی نزیك سه‌رده‌شت له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان گل دایه‌وه‌ و رۆژی 3ی 7ی 2017 به‌شێكی به‌ردایه‌وه‌.
ئێران خه‌ریكی ته‌واوكردنی به‌نداوێكه‌ كه‌ له‌ ساڵی 2007ه‌وه‌ كاری تێدا ده‌كات. دوای ئه‌و هه‌وڵه‌ی ئێران، به‌خێرایی ئاستی ئاوی به‌نداوی دوكان دابه‌زی، چونكه‌ ئاوی زێی بچووك له‌ ناوچه‌ی پشده‌ره‌وه‌ ده‌ڕژێته‌ به‌نداوی دوكانەوە.
شایەنی باسە ئەو میدیا کوردستانییانەی کە دژی ریفراندۆم و سەربەخۆیی کوردستانن و لە ئێرانەوە نزیکن، لە چەند ساڵی رابردوودا هیچ بایەخێکیان بە هەنگاوەکانی ئێران دژی هەرێمی کوردستان و خەڵکی کوردستانی رۆژهەڵات نەداوە، کەچ گرتنەوەی ئاوی زێێ بچووکیان کردە پرسێکی گەورە، ئەوەش بە قسەی چاودێران، تەنیا بۆ ترساندنی خەڵکی هەرێمی کوردستانە لە ریفراندۆم و هەنگاونان بەرەوە سەربەخۆیی.
له‌ ساڵانی رابردوودا، چه‌ندین جار گلدانه‌وه‌ی ئاوی رووباره‌كانی سه‌ر سنووری هه‌رێمی كوردستان له‌ لایه‌ن كۆماری ئیسلامیی ئێران كاره‌ساتی ژینگه‌یی به‌دوای خۆیدا هێناوه‌، نموونه‌شی وشكبوونی ئاوی ئه‌ڵوه‌ن بوو له‌ خانه‌قین، كه‌ به‌هۆی ئه‌و گلدانه‌وه‌یه‌ 10%ی زه‌وییه‌ كشتوكاڵییه‌كانی خانه‌قین وشك بوون و ژماره‌یه‌ك له‌ گوندنشینه‌كان ناچار به‌ چۆڵكردنی زێدی باووباپیرانیان بوون.
ئێران چه‌ند ساڵێكه‌ هه‌موو هه‌وڵی خۆی به‌ بودجه‌یه‌كی زه‌به‌لاحه‌وه‌ خستووه‌ته‌ گه‌ڕ بۆ ته‌واوكردنی نزیكه‌ی 150 به‌نداو له‌سه‌ر سنووری هه‌رێمی كوردستان. ئه‌و به‌نداوانه‌ له‌ ناوچه‌ سنوورییه‌كانی كرماشان، ئیلام، سنه‌ و ورمێ له‌گه‌ڵ هه‌رێمی كوردستان دروست ده‌كرێن، تا كاریگه‌ریی له‌سه‌ر دابه‌زینی ئاوی به‌نداوه‌كانی دهۆك و دوكان و ده‌ربه‌ندیخان دابنێت.
هه‌رێمی كوردستان خاوه‌ن چوار رووباری گه‌وره‌یه‌، كه‌ بریتین له‌، زێی گه‌وره‌، زێی بچووك، سیروان و ئه‌ڵوه‌ن، كه‌ گلدانه‌وه‌ی ئاو له‌ لایه‌ن كۆماری ئیسلامییه‌وه‌ كاریگه‌ریی راسته‌وخۆی ده‌بێت له‌سه‌ر ئاوی ئه‌و چوار رووباره‌.
ژماره‌ی ئه‌و به‌نداوانه‌ی له‌سه‌ر سنووری هه‌رێمی كوردستان دروست ده‌كرێن یان له‌ ته‌واوبووندان بریتین له‌: ١٤٤ به‌نداو كه‌ ٣٢ به‌نداویان ته‌واو بووه‌ و ٢٩ به‌نداویشیان كه‌وتووه‌ته‌ واری جێبه‌جێكردن و بڕیاره‌ له‌ داهاتوودا ده‌ست به‌ دروستكردنی ٧٩ به‌نداوی دیكه‌ بكه‌ن، به‌درێژایی سنووری هه‌رێمی كوردستان.

(باس) ژماره‌ و ناوی ئه‌و به‌نداوانه‌ی ئێران له‌سه‌ر سنووری هه‌رێمی كوردستان دروستی كردووه‌، یان خه‌ریكی دروستكردنیانه‌، به‌گوێره‌ی پارێزگاكان ئاشكرا ده‌كات:

پارێزگا ژماره‌ی به‌نداو ته‌واوبوو له‌ جیێبه‌جێكردندایه‌ توێژینه‌وه‌ی له‌سه‌ر ده‌كرێ

ورمێ ٦٢ ٢٢ ٩ ٣١
ئیلام ١٥ ٢ ٥ ٨
سنه‌ ٣١ ٦ ٦ ١٩
كرماشان ٣٦ ٦ ٩ ٢١


ناو و شوێنی به‌نداوه‌كان به‌گوێره‌ی پاڕێزگاكانی سه‌ر سنووری هه‌رێمی كوردستان:

پارێزگای سنه‌
له‌ سنووری پارێزگای سنه‌ 8 به‌نداوی گه‌وره‌ دروست كراون و به‌رنامه‌ بۆ دروستكردنی 11 به‌نداوی دیكه‌ داڕێژراوه‌، كه‌ بریتین له‌ به‌نداوه‌كانی: به‌نداوی ئوریه‌، ماویان، زه‌رده‌كه‌مه‌ر، كوردكه‌ند (قپلانتو)، زه‌رین جوب، سیر، مه‌رخه‌ز، باباخان، شێخ به‌شاره‌ت، ساراڵ (ئاله‌ده‌ره‌) و به‌نداوی سنه‌. بڕیاریشه‌ له‌ داهاتوودا ئه‌م شوێنانه‌ بكرێنه‌ به‌نداو، گارانی مه‌ریوان، سیازاخی دیوانده‌ره‌، چراخ وه‌یسی سه‌قز، سوراڵی دیهگوڵان، زیویه‌، ئه‌میرئاباد، رمشتی كامیاران و عه‌باس ئابادی بانه‌.

پارێزگای كرماشان
له‌ پارێزگای كرماشان دروستكردنی زۆرترین به‌نداوه‌كان له‌سه‌ر سنووری هه‌رێمی كوردستان له‌ ته‌وابووندایه‌، وه‌كوو به‌نداوەکانی (داریان، ئازادی داڵاهۆ، زمكان، شه‌رفشا، ته‌نگی حەمام). ئه‌م چه‌ند به‌نداوه‌ له‌ ناوچه‌ی هه‌ورامان و سه‌لاسی و باوه‌جانی و قه‌سری شیرین دروست ده‌كرێن، چونكه‌ زۆر نزیكن له‌ ته‌وێڵه‌ و هه‌ڵه‌بجه‌ و كه‌لار و خانه‌قین، به‌ ته‌واوبوونیان کاریگەریی خراپیان لەسەر هەردوو رووباری سیروان و ئه‌ڵوه‌ن ودەبێ. به‌نداوی داریان و زمكان و ئازادی و شه‌رفشاش زیاترین كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ئاوی به‌نداوی ده‌ربه‌ندیخان داده‌نێن.
ئه‌و به‌نداوانه‌ی له‌ پارێزگای كرماشان دروست ده‌كرێن و له‌ ته‌واوبوون نزیك بوونه‌ته‌وه‌، بریتین له‌ 9 به‌نداوی: (دایك سه‌راب، ئازادی، زاگرۆس، زمكان، ته‌نگی حه‌مام، قشڵاق، شه‌رفشا، جامیشان و كه‌بووته‌ر لانه‌ (ئاناهیتا)).
لێكۆڵینه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌ی 13 به‌نداوی تریش له‌و پارێزگایه‌ كۆتایی پێ هاتووه‌، كه‌ بریتین له‌: بێستوون، كاشنبه‌، مرساد، جهانشا، باسكله‌، كه‌ندووله‌، سه‌راب نیا، بازی دراز، دیناوه‌ر، هه‌رسین، راوه‌ند، كیلانبڕ و پاتاق.

پارێزگای ورمێ
له ‌پارێزگای ورمێش چه‌ندین به‌نداو له‌ ته‌وابووندان، یان كاری دروستكردنیان ده‌ستی پێكردووه‌ كه‌ ده‌توانن كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئاوه‌كانی زێی گه‌وره‌ و بچووك دابنێن.
ئه‌و به‌نداوانه‌ 29 به‌نداون كه‌ بریتین له‌: زره‌ شوران، عه‌ره‌بشای گه‌رووس، قینرجه‌، خه‌لیفان، شووت، زیدكه‌ندی، مامالوو، به‌ردووك، فه‌لكان، رشكان، گوڵ ته‌په‌ی مهاباد، دیرعه‌لی، عه‌باسكه‌ندی، یه‌خلقان، شیرمه‌رد، قیزقاپان، حاجی بابا، توره‌، بالقچی، ئاجورلوو، سه‌ردارئاباد، بارووق (قه‌تار)، خانم گوڵی، خانقای سوور، یه‌زدكان، تاج خاتوون، ئاركوین و كلوانس. زیاترین ئه‌و به‌نداوانه‌ له‌ تیكاب و مهاباد و بۆكان و شاهیندژ و ورمێ و سه‌لماس دروست ده‌كرێن.

پارێزگای ئیلام
دروستكردنی به‌نداو له‌ پارێزگای ئیلام زیاترین زیانه‌كانی بۆ ناوچه‌ی خانه‌قین و رووباری ئه‌ڵوه‌نه‌. له‌و پارێزگایه‌ 15 به‌نداو دروست ده‌كرێن و خاوه‌ن چه‌ندین به‌نداوی گه‌وره‌ن، وه‌ك به‌نداوی سه‌یمه‌ره‌.
به‌پێی به‌دواداچوونی (باس)، ئێران دووچاری كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌ هاتووه‌، ئه‌ویش كه‌مبوونی ئاوه‌ له‌ ناوچه‌ فارسنشینه‌كان، به‌ تایبه‌ت له‌ تارانی پایته‌خت، ئه‌گه‌ر له‌ رێگه‌ی ئه‌و به‌نداو و پڕۆژانه‌ نه‌بێت ئه‌وا‌ له‌ ناوخۆی ئێران كێشه‌ی زۆری بۆ دروست دەبێت.
به‌پێی لێكدانه‌وه‌ی شاره‌زایانی ناوخۆی ئێرانی، ئاسایشی ئاوی ئێران كه‌وتووەته‌ ژێر چنگی كوردستانی رۆژهه‌ڵات، ئه‌وه‌ش به‌رپرسانی ئێرانی دووچاری ترس كردووه‌، كه‌ دواجار ئه‌و كارته‌ی ئاو به‌رامبه‌ر خۆی به‌كار بێته‌وه‌.
به‌پێی ئه‌و لێكدانانه‌وه‌یە، ناوچه‌ فارسنشینه‌كان به‌ تایبه‌ت تاران و ده‌وروبه‌ری دووچاری كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌ی كه‌مئاوی هاتوون، بۆیه‌ له‌ رێگه‌ی لێدانی ئه‌و به‌نداوانه‌ به‌رپرسانی ئێرانی ئاوی ناوچه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان بۆ ناوچه‌ فارسنشینه‌كان به‌كار ده‌هێنن.
ئاگری ئیسماعیل نه‌ژاد، شاره‌زای بواری ئاو به‌ (باس)ی راگه‌یاند، ئاو گه‌وره‌ترین ده‌سه‌ڵاتی كورده‌ له‌ داهاتووی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، كه‌ ده‌توانێت وڵاتانی ناوچه‌كه‌ له‌ناو بازنه‌ی ده‌سه‌ڵاتی خۆیدا بهێڵێته‌وه‌، گوتی: ”خه‌ڵكی كوردستان له‌ باشوور دڵنیا ده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌ هیچ وڵاتێك به‌ ئێرانیشه‌وه‌ ناتوانێت له‌ رێگه‌ی ئاو فشار بخه‌نه‌ سه‌ر كوردستان، له‌ باشوور كێشه‌ی ئاو هه‌یه،‌ به‌ڵام كێشه‌كه‌ ده‌روكی نییه‌، به‌ڵكوو كێشه‌ی ناوخۆیه‌ و په‌یوه‌ندیی به‌ ئیداره‌دانی ئاو و زیادكردنی به‌نداوه‌كانه‌، ئه‌و گرفتانه‌ش ده‌كرێت چاره‌سه‌ر بكرێن“.
هه‌روه‌ها گوتیشی: ”ئێمه‌ی كورد له‌ باشوور و باكوور و رۆژهه‌ڵات، تاكه‌ وڵاتێكین سه‌رچاوه‌ی ئاوه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست لهنێو خاكی ئێمه‌ دێته‌ ده‌ره‌وه‌، له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست قه‌یرانی ئاو هه‌یه‌، به‌ڵام كوردستان له‌ كارتی ئاو باڵاده‌سته‌ و هیچ گرفتێكی ده‌ره‌كیی نییه‌ و هه‌رێمی كوردستانیش ده‌توانێت كێشه‌ ناوخۆییه‌كانی ئاوی چاره‌سه‌ر بكات، ئێستا ئیسرائیل له‌ ناوچه‌كه‌دا تاكه‌ وڵاته‌ كێشه‌ی ئاوی نه‌بێت، به‌ڵام ئێمه‌ له‌ بواری ئاو و سه‌رچاوه‌كانی ئاودا له‌ ئیسرائیلیش به‌ده‌سه‌ڵاترین“.
ئه‌و شاره‌زایه‌ی ئاو روونی كرده‌وه‌، ماوه‌ی 15 ساڵه‌ كۆماری ئیسلامیی ئێران ستراتیژیه‌تێكی تایبه‌تی داڕشتووه‌ بۆ ئاوه‌كانی كوردستانی رۆژهه‌ڵات، ئه‌و ستراتیژیه‌ته‌ دوو به‌شه‌، به‌شێكیان لێدانی به‌نداوه‌، به‌شێكی تریشیان راگواستنی ئاوی به‌نداوه‌كانه‌ بۆ ناوچه‌كانی تری ئێران، گوتیشی: ”56 به‌نداو له‌ كوردستان لێ ده‌درێت، 19 به‌نداوی به‌ره‌و ته‌واوبوونه‌، به‌نداوه‌كانی تریش له‌ قۆناخی لێكۆڵینه‌وه‌دان‌“.
ئیسماعیل نه‌ژاد جه‌ختی كرده‌وه‌، زۆر له‌ ناوچه‌كانی ئێران تووشی قه‌یرانی بێ ئاوی هاتوون، گوتیشی: ”به‌پێی نه‌خشه‌ی ئاوی ئێران، ناوچه‌ی تینوو و زۆر تینوو له‌ ناوچه‌ فارسنشینه‌كان و ناوه‌ڕاستی ئێرانن، كه‌ ساڵانه‌ رۆچوونی زه‌وی روو ده‌دات، 230 شار كێشه‌ی دابینكردنی ئاویان هه‌یه‌ كه‌ 13 شاریان شاری گه‌وره‌ن، ئه‌وه‌ش به‌پێی لێدوانی فه‌رمیی به‌رپرسانی ئێرانی“.
ئه‌و پێی وایه‌، ئێران له‌ دیبلۆماسیی ئاو له‌ قه‌یراندایه‌: "له‌ توركیا و ئه‌فغانستان ئاو ده‌چێته‌ نێو ئێران، ئێران سیاسه‌تێكی دووفاقیی گرووەته‌ به‌ر، له‌ لایه‌ك ئاو له‌ باشووری كوردستان ده‌گرێته‌وه،‌ له‌ لایه‌ك ره‌خنه‌ له‌ توركیا ده‌گرێت كه‌ بۆچی به‌نداو له‌سه‌ر ئاوی دیجله‌ دروست ده‌كات، هه‌روه‌ها ئه‌فغانستان بۆچی چه‌می هیرمه‌ن ده‌گرێته‌وه‌. هه‌رێم ده‌توانێت له‌و سیاسه‌ته‌ی دووفاقییه‌ سوود وه‌ربگرێت، هه‌روه‌ها له‌ ئێران هه‌ندێك یاسای ئاو ده‌ركراون، ده‌كرێت باشوور سوود له‌وه‌ش وه‌ربگرێت“.
ئیسماعیل نه‌ژاد، كه‌ دوو ساڵه‌ توێژینه‌وه‌ له‌سه‌ر ئاوه‌كانی كوردستان ده‌كات، دووپاتی ده‌كاته‌وه‌، ئه‌گه‌ر كوردستان ببێتـه‌ ده‌وڵه‌تێكی سه‌ر‌به‌خۆ، هیچ كێشه‌ی ئاوی نابێـت و ده‌توانێت هه‌موو یاسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كان به‌ده‌ست بهێنێت و له‌ دادگاش سكاڵا تۆمار بكات، گوتیشی: ”هه‌رێمی كوردستان ده‌توانێت هه‌مان سیاسه‌تی ئێران په‌یڕه‌و بكات و ئاو له‌ ناوه‌ڕاست و باشووری عێراق بگرێته‌وه‌، ئه‌وه‌ش وا ده‌كات فشار له‌سه‌ر ئێران دروست بێت، به‌ تایبه‌ت له‌ لایه‌ن شیعه‌كانی عێراقه‌وه‌.
شاخه‌وان عه‌بدوڵا، په‌رله‌مانتاری كورد له‌ په‌رله‌مانی عێراق به‌ (باس)ی راگه‌یاند، ئه‌گه‌ر ئێران له‌ رێگه‌ی ئاو یان گلدانه‌وه‌ی ئاوی به‌نداوه‌كانی فشار بخاته‌ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان، ئه‌وا هه‌رێمیش كارتی فشاری خۆی هه‌یه‌، گوتی: ”به‌شێك له‌ سه‌رچاوه‌ی ئاوه‌كانی ناوه‌ڕاست و باشووری عێراق له‌ هه‌رێمی كوردستانه‌، له‌ حاڵێكدا ئێران فشار بهێنێت بۆ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان و ئه‌و ئاوانه‌ بگرێته‌وە كه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ی له‌ ئێرانه‌، ئه‌وا هه‌رێمی كوردستانیش كارتی ئاو به‌رامبه‌ر عێراق ده‌گرێته‌ به‌ر“.
ئاماژه‌ی به‌وه‌ش دا، گلدانه‌وه‌ی ئاوی عێراق له‌ لایه‌ن هه‌رێمی كوردستان كاریگه‌ریی زۆر گه‌وره‌ی له‌سه‌ر ناوه‌ڕاست و باشووری عێراق ده‌بێت و ئه‌وكاتیش عێراق ناچاره‌ فشار بۆ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێرانی ببات بۆ به‌ردانه‌وه‌ی ئاوه‌ گلدراوه‌كان بۆ هه‌رێمی كوردستان، گوتی: ”دوای ئه‌وه‌ی ئه‌وان ئاویان گلدایه‌وه‌ و هه‌رێمی كوردستانیش هه‌ڕه‌شه‌ی گلدانه‌وه‌ی ئاوه‌كانی كرد له‌سه‌ر عێراق، هه‌ر زوو ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێرانی ئاوه‌كه‌یان به‌ردایه‌وه‌“.
له‌ ژماره‌ی رابردوویدا (باس) ئه‌وه‌ی ئاشكرا كرد، كه‌وا ئێران به‌رژەوه‌ندیی زۆری ئابووری و بازرگانیی له‌گه‌ڵ هه‌رێمی كوردستاندا هه‌یه‌، بۆیه‌ سنووره‌كانی به‌ رووی هه‌رێمی كوردستان داناخات.
به‌پێی داتاكانی وه‌زاره‌تی بازرگانی، ساڵانه‌ قه‌باره‌ی ئاڵوگۆڕی بازرگانیی نێوان هه‌رێمی كوردستان و ئێران 4 بۆ 5 ملیار دۆلاره‌ و ئێران پله‌ی سێیه‌می هه‌یه‌ له‌ هه‌نارده‌كاری كاڵا بۆ هه‌رێمی كوردستان و له‌ رێگه‌ی سێ ده‌روازه‌ی فه‌رمی و چوار ده‌روازه‌ی نافه‌رمییه‌وه‌، كاڵا هه‌نارده‌ی هه‌رێمی كوردستان ده‌كات.
به‌پێی ئاماری وه‌زاره‌تی بازرگانیی هه‌رێمی كوردستان، زیاتر له‌ 500 كۆمپانیای جۆراوجۆری ئێرانی له‌ كوردستان به‌ فه‌رمی تۆمار كراون.