١١ی ئادار، سەرکەوتنی شۆڕش

 

11/03/2017 - 09:18 بڵاوکراوەتەوە لە ڕاپۆرت

بەبێ باس کردن لە کاریزمایی بارزانی نەمر و کاریگەریی شۆڕشی ئەیلوول، باسکردن لە ڕێککەوتنی ١١ی ئازار مانایەکی ئەوتۆی نابێ. چونکە ئەوە سەرکردایەتیی نەتەوەییانەی بارزانی و شۆڕشی نیشتمانی و نەتەوەیی ئەیلوول بوون کە وەک چەترێک هەموو کوردستانیان لەخۆ گرتبوو، ئیرادەی خەبات و بەردەوامییان دایە بەر کورد و حکوومەتی عێراقییان ناچار بە دداننان بە مافە ڕەواکانی کورد کرد.

ئەو ڕێککەوتنە کە یەکەم ڕێککەوتنی فەرمی ناسراوە لە مێژووی سیاسیی عێراقدا لە نێوان شۆڕشی کورد و بەغدا ئیمزا کرا و بووە بەڵگەنامەیەکی مێژوویی، بەرهەمی حیکمەتی سەرکردایەتیی کردنی بارزانی و خەباتی پێشمەرگایەتی و خۆڕاگریی گەلی کوردستان بوو لە میانی درێژترین شۆڕشی ناو مێژووی بزووتنەوەی رزگاریخوازی کوردستان، واتە شۆڕشی ئەیلوول.    

ئیدریس بارزانی، لهرۆژی 7-3-1975 لهنامهیهکیدا دهربارهی رێککهوتنهکهو ههڵوێستی ئێران بۆ مهسعود بارزانی دهنووسێ " تیمسار مههام لهزاری سهیادیان پێی راگهیاندم کهوا ئهوان، (واتهئێران)، بهتهنیا لهگۆڕهپانهکهبهجێمان ناهێڵن و منیش پێم گووت پاشهکشهی ئێوهبهم شێوهیهی کهدهیبینم دژی پرهنسیپی بهجێنههێشتنمانهبهتهنیا و نیگهرانی و دڵگرانی خۆم پێی راگهیاند.

 

ههروهها پێم گووت، ئهگهر ژیانێکی شهرافهتمهندانهمان نهبێت، ئهوا دڵنیابهمردنێکی شهرافهتمهندانه‌‌‌ قهبوڵ دهکهین". دهقی ئهو نامهیه،ئهو قسانهپشتڕاست دهکاتهوه، کهدهڵێن هێزهکانی عێراق لهدواوهو لهناو خاکی ئێران پشتیان لهپێشمهرگه گرتبوو

هەندێ کهس پێیان وایه، لهئاکامی خۆشباوهڕی سهرکردایهتیی شۆڕش بهئهمریکا و پشتبهستن بهئێران، کهدواتر ههمووان پشتیان لهکورد کرد، شکست بهشۆڕشهکههێنرا و بێئومێدی تهواوی کوردستانی گرتهوه، بەڵام رهوتی رووداوهسیاسییهکانی ئهوکات، بۆ نموونهسهردانی بهردهوامی ههردوو وهزیری دهرهوهی عێراق و ئێران بۆ لای یهکتری، کۆبوونهوهی نوێنهری عێراق لهنهتهوهیهکگرتووهکان لهگهڵ هنری کیسنجهری وهزیری دهرهوهی ئهمریکا، رۆڵی وڵاتانی ناوبژیوانی ئهندام لهرێکخراوی ئۆپێک پێش مۆرکردنی رێککهوتنهکه، ههروهها سهرکووتکردنی شۆڕشی زهففار لهئوردن و سهرگرتنی کامپ دێڤد دوای رێککهوتنهکه، ئاماژهن بۆ ئهوهی، کهرێککهوتنهکهلهپڕێکدا نهبووه، بهڵکو بهرههمی پیلان و پلانی پێشوهختهو بهرنامهبۆداڕێژراو بووه

 

دڕدۆنگی و بێ بەڵێنی حکوومەتی تاران، خۆدزینەوەی ئەمریکا لە ئەرکە ئەخلاقییەکانی بەرامبەر گەلی کورد کە زەمینەساز و هاوکاریی راگهیاندنی رێککهوتنهکهبوون و پاشانیش کۆتاییهێنان بهشۆڕش. کاریگهریی نهرێنی لهسهر شۆڕش خۆی و دهروونی پێشمهرگهو هاووڵاتییانیش کرد. بهقسهی شایهتحهڵهکانی ئهوکات، دۆخهکهبۆ خۆی کارهسات بوو، کهکاریگهرییهکهیبهروونی لهرووخساری ههموواندا رهنگی دابووهوه‌.

 

وهک لهبهرپهڕی ههندێ لهپهرتووکهکانی مێژوو و یادهوهرییهکاندا خوێندوومانهتهوه، سهرکردایهتیی شۆڕش زوو تهسلیمی واقیعهکهبوو، ئهگهرنا پێشمهرگهئامادهی شهڕ و بهرگری بوو. کەچی زۆرێک لەوانەی لەناو واقیعە سیاسییەکەدا بوون و ئاگاداریی وردەکاریی پیلانەکە بوون، پێیان وایهئهو بۆچوونهپ پێشەوەجۆرێک لهکورتبینی و ههستنهکردن بهبهپرسیارێتی تێدایهو دهڵێن: بڕیاری مستهفا بارزانی بۆ کشانهوهی هێزی پێشمهرگهو سهرپشککردنی خهڵک لهدیاریکردنی چارهنووسی خۆی،یهکێک بوو لهههنگاو و تاکتیکهسهرکهوتووهکانی رێبهری شۆڕشهکه‌.‌

 

سهرهڕای ئهوهی رێککهوتنهکهراگهیاندنی مهرگی شۆڕش و دهستکهوتهکانی بوو، ههروهها بووههۆی ئاوارهیی و دوورخستنهوهو پهناههندهیی سهدان ههزار کورد، بهڵام ههیهپێی وایهدهرهاویشتهکانی دوای ئهوه، لهئاستی کوردستانی و عێراقی و جیهانیدا بهقازانج بۆ کورد و شۆڕشهکهی گهڕانهوه. لهوهشدا جگهلهئاماژهکردن بهچارهنووسی سهددام و شاهنشا و لهناوچوونی سیستهمهحوکمڕانییهکهیان،باس لهچهند لایهنێکی دیکهدهکهن

 

لهماددهی حهوتهمی بهشی دووهمی رێککهوتنهکهدا هاتووه‌ " ئهو رێککهوتننامهیه، بهناوهڕۆک و پرۆتۆکۆل و پاشکۆکانی بهگوێرهی ماددهی 102 لهمیساقی نهتهوهیهکگرتووهکاندا تۆمار دهکرێت"، بهڵام بهڕای شارهزایانی بواری یاسای نێودهوڵهتی، چونکهخودی ناوهڕۆکی رێککهوتنهکهدژی رێککهوتننامهو بهڵێننامهنێودهوڵهتییهکانی تایبهت بهماف و ئازادییهسیاسییهکان و بهتایبهتی دژی بنهمای مافی نهتهوهکانهلهدیاریکردنی چارهنووسدا، بۆیهنهئهوکات و نهئێستاش ئهو رێککهوتنهرهوایی نێودهڵهتی وهرنهگرتووهو وهرناگرێ.

 

لهماددهی پێنجهمی بهشی دووهمی رێککهوتننامهکەشداهاتووه‌ " بههیچ شێوهیهک نابێ دهستکاری هێڵی سنووری وشکانی و ئاوی نێوان عێراق و ئێران بکرێت، ئهمهش بڕیارێکی کۆتایی و ههمیشهییه‌". ئهوهلهکاتێک دایهکهسهددام حوسێن لهکاتی ههڵگیرسانی شهڕی نێوان ئێران - عێراق و بهدیاریکراوی، له‌ 17ی ئهیلوولی ساڵی 1980 لهتهلهفزیۆندا گووتی ( لێرهوهکۆتایی بهرێککهوتنی جهزائیر هات و هیچ بههایهکی نییه‌)، کهچی ههر سهددام خۆی، لهکۆتایی ساڵی 1990 و لهکاتی داگیرکردنی کوێت و ئابڵووقهی هێزهکانی هاوپهیمانان بۆ سهر عێراق، لهنامهیهکدا بۆ رهفسهنجانی سهرۆک وهزیرانی ئهوکاتی ئێران، پابهندی خۆی و عێراقی بهرێککهوتنهکهدووبارهکردهوه‌. 

 

هەندێ توێژینەوەی مێژوویی و شارەزای بواری سیاسیی دهربارهی ناوهڕۆکی رێککهوتنهکهدهڵێن ‌" رێککهوتنی جهزائیر، سهودایهک بوو لهنێوان عێراق و ئێران لهسهر حیسابی شۆڕشی کورد. سهوداکهش لهلایهن یهکێتیی سۆڤییهتی ئهوکات و ئهمریکا بهڕێوهدهچوو کهجگهلهکورد، تیایدا عێراق دۆڕاو و ئێران براوهبوو".

ناوهڕۆکی ماددهی پێنجهم و لێدوانه دژ بهیهکهکانی سهددام و دهنگۆی دووبارهزیندووکردنهوهی رێککهوتنهکهشکە لە ماوەی ڕابردوودا لەلایەن هەندێ کەسایەتی و هێزی سیاسیی عێراق، پرسیاری ئهوهدێنێتهپێشهوه، ئایا لهباردایهئهو رێککهوتنهههڵبوهشێنرێتهوه، یان بهگوێرهی ههلومهرجی سیاسی ئهمڕۆ ههموار بکرێتهوه، بهتایبهتی

لهئهگهری دووبارهپیادهکردنی ناوهڕۆکی رێککهوتننامهکهو پابهندبوونهوهی ههردوو لا به ماددهو بڕگهکانی و بهبێ ههموارکردنهوهیان؟ لە دۆخێکی ئاوادا چ مهترسییهک بۆ سهر ئێستا و ئاییندهی ههرێمی کوردستان و ئهزموونهکهی دروست دهکات؟

لهکاتێکدا کهههم زهمینهو زهمان و هۆکارهکانی لهدایکبوونی رێککهوتنهکه نهماون، ههمیش سیستهمی حوکمڕانی ههردوو وڵات گۆڕانی ریشهییان بهسهردا هاتووه‌‌، هاوکات گۆڕانکاریی گهورهلهناوچهکهدا روویان داوه، ئایا ئهگهری ههڵوهشانهوه، یان نوێکردنهوهی رێککهوتنهکهههیه، ئهی رۆڵی ههرێمی کوردستان لهو هاوکێشهیهدا چییهو دهتوانێچیبکات؟

لە وەڵامی ئەو پرسیار و مەترسییە هەڵتۆقیوانەدا، نابێ کورد نیگەران بێت و بترسێ، چونکە زەمینە و هاوکێشە سیاسی و جیۆستراتیژی و ئابوورییەکانی ناوچەکە و کوردستان، بەتایبەتی لە دوای هەموو ئەو وێرانکارییانەی بەهاری عەرەبی بەدوای خۆیدا هێنانی، زۆر لە واقیعی سیاسیی ئەوکات جیاوازە. بە مانایەکی دیکە، هێناوە بەر باسی ئەگەری پیادەکردن و نەکردن، هەموارکردنەوە و پێداچوونەوەی ڕێککەوتنەکە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆ لە هەندێ نیوەندی سیاسیی عێراقدا، جگە لە مانۆڕ، یان ڕاستتر بڵێین لە وڕێنەیەک زیاتر نییە.

(پهیمانی سنووری نێودهوڵهتی و دراوسێیهتی باشی نێوان عێراق و ئێران)، کهبهرێککهوتننامهی جهزائیر ناسراوه، له‌ 9ی ئاداری ساڵی 1975 لهنێوان ئێراق و ئێران و بهناوبژیوانی جهزائیر ئهنجامدرا. رێککهوتنهکهلهجهزائیر بهسهرپهرشتی ههواری بۆمدینی سهرۆک کۆماری جهزائیر، لهلایهن ههریهکهلهسهددام حوسێن، جێگری ئهوکاتی سهرۆک کۆماری عێراق و محهممهد رهزاشا، شای ئێران واژوو کرا.

رێککهوتنی جهزائیرکهلهدهقێکی کورتی سێ خاڵی و پێشهکی و پاشبهندێک پێکهاتووه‌. دوای چهندین کۆبوونهوهی لیژنهی هاوبهشی وهزارهتی دهرهوهی عێراق و ئێران و بهچاودێری عهبدولعهزیز بوتهفلیقهی وهزیری دهرهوهی جهزائیر، کۆمهڵێک رێککهوتنامهی دیکهی لێکهوتهوه‌. لهوانه‌ (پرۆتۆکۆڵی لێک تێگهیشتن) و (پرۆتۆکۆڵی تایبهت بهسنووری وشکانی) و (پرۆتۆکۆڵی تایبهت بهسنووری ئاوی) و (پرۆتۆکۆڵی پاراستنی ئارامی و ئاسایشی سنوور) و چوار رێککهوتنی دیکهکهبهههموویان، نزیک به‌ 50 ماددهلهخۆیان دهگرن. ئهمهو سهرهڕای دهقی نامهئاڵوگۆڕکراوهکانی نێوان ههردوو وهزیری دهرهوهی عێراق و ئێران.

 

ئەلبوومی وێنەکان