كوردستان تاقیگەی نییه‌ و هەنگوینەکەشی یه‌كه‌مه‌

 

25/11/2016 - 11:28 بڵاوکراوەتەوە لە ڕاپۆرت

 

كوردستان به‌ گه‌رمیان و كوێستانییه‌وه‌ بۆ هه‌نگ له‌باره‌، ته‌نانه‌ت ئێسته‌ له‌ شاره‌كانیش خه‌ڵكێك په‌یدا بووه‌ به‌خێوی ده‌كات، كه‌چی كوردستان هه‌نگوین له‌ ده‌ره‌وه‌ هاورده‌ ده‌كات و بازاڕی هاورده‌ به‌هۆی هه‌رزانیی نرخییه‌وه‌، پێش هه‌نگوینی خۆماڵی كه‌وتووه‌، سه‌رۆكی تۆڕی هه‌نگه‌وانانی كوردستانیش، جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ هه‌نگوینی هاورده‌ باش نییه‌، ته‌نانه‌ت هه‌ندێكیان تیزابیان تێدایه‌.


محه‌مه‌د سه‌عید مزووری كه‌ بازرگانی هه‌نگوینه‌، هێما بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌مساڵ به‌گشتی هه‌نگوینی كوردستان باش بووه‌، به‌تایبه‌ت هی ناوچه‌كانی گه‌رمه‌سێر، به‌ڵام له‌و شوێنانه‌ی كه‌ تۆمپبارانی لێ ده‌كرێت، كه‌شه‌كه‌ی پیس ده‌بێت و هه‌نگوینه‌كه‌ی باش نابێت.


مزووری گوتیشی: ”له‌ كوردستان سێ جۆر هه‌نگوین هه‌ن، جۆرێكیان ئه‌سڵه‌ و شه‌كری نه‌خواردووه‌، جۆرێكی دیكه‌ هی خۆمانه‌ به‌ڵام شه‌كری دراوه‌تێ. ئه‌سڵه‌كه‌ی خۆمان، دوو جۆره‌، به‌شانه‌ و بێ شانه‌ هه‌یه‌، بێ شانه‌ نرخی به‌كۆ 20 تا 30 هه‌زار دیناره‌، به‌شانه‌ش دوو جۆره‌، هه‌یه‌ شانه‌ی بۆ دانراوه‌، نرخی له‌ نێوان 20 تا 25 هه‌زاره‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی شانه‌كه‌ی مێشه‌كه‌ خۆی دروستی كردووه‌، نرخی له‌ 45 تا 70 هه‌زار دیناره‌، ئه‌وه‌ش به‌گوێره‌ی ده‌ڤه‌ره‌كه‌ ده‌گۆڕێت، تام و بۆنه‌كه‌شی ڕۆڵ ده‌بینێ، به‌تایبه‌ت ئه‌و شوێنانه‌ی گیا و داره‌به‌ن، سماق و جاتره‌ی لێ بێت، تامی و بۆنی خۆش ده‌بێت.


عارف شێروانی، سه‌رۆكی تۆڕی هه‌نگه‌وانانی كوردستان باس له‌وه‌ ده‌كات، ئه‌مساڵ به‌رهه‌می هه‌نگوینی كوردستان به‌ گوێره‌ی شوێنی جوگرافی گۆڕاوه‌، ده‌روبه‌ری هه‌ولێر باش نه‌بوو، به‌ڵام هه‌ولێر بۆ شارۆچكه‌ی خه‌بات و به‌رده‌ڕه‌ش زۆر باش بووه‌: "ئه‌مساڵ كوردستان نزیكه‌ 900 تۆنی به‌رهه‌م هێناوه‌، هه‌نگوینی كوردستان یه‌كێكه‌ له‌ هه‌نگوینه‌ هه‌ره‌ باشه‌كانی جیهان، له‌ ساڵی 2009 له‌سه‌ر ئاستی هه‌موو جیهان كه‌ له‌ فه‌ڕه‌نسا پێشبڕكێ كرا، یه‌كه‌م بوو".


سه‌رۆكی تۆڕی هه‌نگه‌وانان نكۆڵی له‌وه‌ ناكات كه‌ تۆپبارانه‌كانی وڵاتانی دراوسێ، زۆربه‌ی ئه‌و شوێنانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی مێشهه‌نگ به‌خێو ده‌كه‌ن: "زۆر كاریگه‌ریی له‌سه‌ر به‌رهه‌م نییه‌، به‌ڵام مه‌ترسی له‌ پیسبوونی هه‌یه‌".


له‌باره‌ی ژماره‌ی هه‌نگه‌وانان له‌ كوردستان، گوتی ئامارێكی ته‌واو له‌ به‌رده‌ستدا نییه‌، به‌ڵام "نزیكه‌ی 10 هه‌زار هه‌نگه‌وانمان هه‌یه‌، په‌روه‌رده‌كه‌شمان له‌سه‌ر شێوازی مۆدێرن و تازه‌یه‌ وه‌ك چۆن وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كان هه‌نگ به‌خێو ده‌كه‌ن، ته‌نانه‌ت له‌ به‌رهه‌مهێنانی شاهه‌نگ، هاوشێوه‌ی ئه‌وروپاین، هه‌نگه‌وانی باشمان هه‌یه‌ و ده‌توانی شاهه‌نگ بۆ خۆی و بۆ بازرگانییش به‌رهه‌م بێنێ".


ئاماژه‌ی به‌وه‌ش دا كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی هه‌نگوین له‌ ده‌ره‌وه‌ دێت، به‌ڵام هه‌نگوینی كوردستانیش زۆر بۆ ده‌ره‌وه‌ ده‌ڕوات: "ساڵانه‌ 20 تا 30 هه‌زار پووره‌ هه‌نگ له‌ كوردستان ده‌فرۆشرێته‌ خوارووی عێراق، به‌شێكیش هاتنی هه‌نگوین بۆ گرانیی نرخی هه‌نگوینی كوردستان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ململانێی نرخی هه‌نگوینی ده‌ره‌وه‌ی پێ ناكرێت، وه‌ك هه‌نگوینی سعوودی ئێرانی، به‌تایبه‌ت ئێرانی نرخی زۆر هه‌رزانه‌، كیلۆی له‌ نێوان 4 بۆ 5 هه‌زار دیناره‌".


به‌ قسه‌ی ئه‌و، خه‌ڵكه‌كه‌ش به‌دوای هه‌رزانیدا ده‌گه‌ڕێت نه‌ك كوالێتییه‌كه‌ی، چونكه‌ هه‌نگوینی ئێرانی هه‌مووی شه‌كره‌ و "به‌ڵكو مه‌وادی دیكه‌شی تێده‌كرێت و زیانی هه‌یه‌"، خه‌ڵك كێشه‌ و ناشاره‌زایی هه‌یه‌، هه‌موو هه‌نگوینێك ده‌یبه‌ستێ، ئه‌گه‌ر نه‌یبه‌ستێ ئه‌وا ئه‌و هه‌نگوینه‌ ته‌واو نییه‌، به‌ڵام كڕیاری كورد وا ده‌زانێ ئه‌گه‌ر ببه‌ستێت، ئه‌وه‌ باش نییه‌ و شه‌كری دراوه‌تێ، به‌ڵام پێچه‌وانه‌یه‌ چونكه‌ شێی ناو هه‌نگوین 16.79یه‌ و ئه‌مه‌ش وا ده‌كات ببه‌ستێت، به‌ڵام "ئه‌وه‌ی كه‌ نایبه‌ستێت، یان ئه‌وه‌تا ماده‌ی پارێزه‌ری تێكرایه‌، یا ئه‌وه‌تا شێی كه‌م كراوه‌ بۆ 13 یان 14. هه‌ندێك هه‌نگوینی هاورده‌ تیزابی تێدایه‌، ته‌نیا له‌به‌رئه‌وه‌ی نه‌یبه‌ستێت.

 

شه‌په‌تووك یان كریڤۆك
ئێسته‌ باس له‌ هه‌نگوینێك ده‌كرێت كه‌ پێی ده‌گوترێت هه‌نگی شه‌په‌تووك، له‌لای بادینانیش به‌ كریڤۆك یان ریڤۆك ناو ده‌بردرێت كه‌ مێشهه‌نگوینه‌كه‌ی جیاوازه‌ و كێوییه‌، هه‌نگوینه‌كه‌ی نرخی له‌ نێوان 150 هه‌زار بۆ 250 هه‌زار دیناره‌. محه‌مه‌د سه‌عیدی بازرگانی هه‌نگوین ده‌ڵێت: "ئه‌و مێشه‌ جیاوازه‌ و ماڵی ناكرێت، له‌ گرووپی زه‌رگه‌ته‌یه‌ و ره‌نگی خاكییه‌، خۆی هه‌نگوینی كه‌م دروست ده‌كات، ته‌نیا یه‌ك شانه‌یه‌، پایزان خۆی ده‌یخواته‌وه‌ و دواتر ده‌چێته‌ سوڕی متبوون تا به‌هار، به‌ڵام به‌ گشتی كه‌مه‌". به‌پێی بۆچوونی ئه‌و بازرگانه‌، له‌ لای سلێمانی نرخی تا 250 هه‌زار دینار رۆیشتووه‌، به‌ڵام له‌ شوێنه‌كانی دیكه‌ نزیكه‌ 150 هه‌زار دینار بووه‌، چونكه‌ زۆر كه‌مه‌ و ته‌نیا له‌ شوێنه‌ شاخاوییه‌كان و شوێنه‌ نزیك كوێستانه‌كان هه‌یه‌، له‌ ده‌ڤه‌ری شێروان، ناوده‌شت و دۆڵی خانه‌قا ده‌ست ده‌كه‌وێ.


سه‌رۆكی تۆڕی هه‌نگه‌وانانی كوردستان، له‌باره‌ی هه‌نگی شه‌په‌تووكه‌ یاخود كریڤۆك، هێما بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌و هه‌نگه‌ كێوییه‌ و زیاد ناكات، له‌ ڕووی به‌ها خۆراكییه‌كه‌، به‌های خۆراكیی زۆر كه‌مه‌، چونكه‌ له‌سه‌ر چه‌ند ڕووه‌كێك كار ده‌كات كه‌ له‌ ده‌وروبه‌ری هه‌ن، خۆی هه‌نگه‌كه‌ لاوازه‌، هۆكاری گرانیی نرخه‌كه‌شی بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ كه‌ هه‌نگوینه‌كه‌ كه‌مه‌، رێكلامیشی بۆ ده‌كرێت، به‌تایبه‌ت هه‌ندێك له‌ ره‌وه‌ند و دۆمه‌كان كه‌ به‌ناوی هه‌نگوینی شێرپه‌نجه‌ ده‌یفرۆشن: "خۆی هه‌نگوین، 100 به‌های خۆراكیی تێدایه‌، تاقیگه‌ باشی و خراپیی ده‌سه‌لمێنێت، باشترین هه‌نگوینیش هی هه‌نگی گه‌ڕۆكه‌، كه‌ هه‌نگه‌وان ده‌یگه‌ڕێنێت و سێ بۆ چوار هه‌واری پێ ده‌كات، له‌ گۆڵی جۆراوجۆر ده‌خۆن، ئه‌وه‌ش كوالێتییه‌كه‌ی زۆر به‌رز ده‌بێته‌وه‌".

 

هه‌نگ له‌ ماڵاندا
سابیر گه‌ردی كه‌ ماڵی له‌ گه‌ڕه‌كی 5ی حه‌سارۆكانه‌، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌ ماڵه‌وه‌ یه‌ك پووره‌ هه‌نگی هه‌یه‌ ده‌ڵێت: "له‌ یه‌ك پووره‌ هه‌نگوین، پێنج كیلۆ هه‌نگوینم ده‌ست كه‌وت، ته‌نانه‌ت یه‌ك جار بۆ تاقیكردنه‌وه‌ شه‌كرم داونه‌تێ و هیچی تر"، ئه‌و پێی وایه‌ كارێكی سه‌ركه‌وتووه‌ كه‌ خه‌ڵك له‌ ماڵان هه‌نگ په‌روه‌رده‌ بكه‌ن و سوودیشی ده‌بێت "هه‌م هه‌نگوینێكی باشت ده‌ست ده‌كه‌وێت، هه‌میش بۆ ژینگه‌كه‌ باشه‌".


محه‌مه‌د سه‌عیدی بازرگانی هه‌نگوین هێما بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئێسته‌ خه‌ڵكی شاره‌كان، گرنگی به‌ مێش هه‌نگوین ده‌ده‌ن و له‌ ماڵان به‌خێوی ده‌كه‌ن: "هه‌یه‌ مه‌زره‌عه‌ی هه‌یه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی شاره‌، هه‌یشه‌ له‌نێو شاره‌ و 5 تا 10 پووره‌ی راگرتووه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌و گه‌ڕه‌كانه‌ی نزیك پاڕكن، هه‌نگوینێكی زۆر باشیان هێنابوو"، باس له‌ هاوڕێیه‌كی ده‌كات كه‌ له‌ 5 پووره‌ی هه‌نگدا زیاتر له‌ 60 كیلۆ هه‌نگوینی ده‌ست كه‌وتبوو. ئه‌وه‌ش ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ هه‌نگی ناوشار سوود له‌ داری كالیبتۆز وه‌رده‌گرێت و ده‌ڵێت: "هه‌نگوینی كالیبتۆز زۆر شیرین نییه‌، كه‌مێك تاڵایه‌تیی تێدایه‌، به‌ڵام باوه‌، چونكه‌ زۆر به‌تامه‌، جگه‌ له‌وه‌ش ئه‌و گوڵه‌ زه‌رده‌ی به‌هاران له‌نێو شاره‌كان ده‌ڕوێت، زۆر سوودی بۆ هه‌نگ هه‌یه‌".


له‌باره‌ی په‌روه‌رده‌كردنی هه‌نگ له‌ ماڵان، سه‌رۆكی تۆڕی هه‌نگه‌وانانی كوردستان، جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌م هه‌نگوینه‌ی ناوماڵان، جێگه‌ی متمانه‌ نییه‌، چونكه‌: "هه‌نگ پێنج كیلۆمه‌تر ده‌وروبه‌ری خۆی ده‌بڕێ و ئازاده‌ چی ده‌خوات، ئه‌و ده‌ڕوا و له‌ دووكانان شه‌ربه‌ت، پاقلاوه‌ و قووتی پیپسی فڕێدراو ده‌خوات، ئه‌وه‌ی بیه‌وێت هه‌نگوینه‌كه‌ی سروشتی بیت، ده‌بێت له‌ دووری شار بێت، چونكه‌ نازانرێ له‌سه‌ر چی كاری كردووه‌، با خاوه‌نه‌كه‌ی هه‌ر بڵێ شه‌كرم نه‌داوه‌تێ، ئه‌وه‌ تاقیگه‌ ده‌یسه‌لمێنێ و ناتوانێ بڵێی سروشتییه‌، به‌ڵام هه‌ر له‌ ئێرانییه‌كه‌ 100% باشتره‌، چونكه‌ خه‌ڵكی ئێره‌ فێره‌ فرت و فێڵ نه‌بوونه‌، بچن ماده‌ی پارێزی تێبكه‌ن، یان لێموندزی و شه‌كراوی بده‌نێ، تا نه‌یبه‌ستێ.


هاوكات ئاماژه‌ به‌ یاسای چاكسازیی كشتوكاڵ ده‌دات كه‌ تێیدا هاتووه‌، ده‌بێت هه‌نگ 500 مه‌تر له‌ دووریی ئاوه‌دانی بێت، كوردستانیش له‌سه‌ر ئه‌و یاسایه‌ ده‌ڕۆن: "چه‌ند جار دوامان كردووه‌ كه‌ ئه‌و یاسایه‌ هه‌موار بكرێته‌وه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی خراپیی زۆر تێدایه‌، ئێسته‌ له‌ فه‌ڕه‌نسا وه‌ك ئاره‌زوو له‌سه‌ربانه‌كان به‌خێو ده‌كه‌ن، ئه‌وه‌ش كارێكی خراپ نییه‌".


د. ئه‌نوه‌ر عومه‌ر به‌ڕێوه‌به‌ری پلاندانان له‌ وه‌زاره‌تی كشتوكاڵ، پێی وایه‌ به‌خێوكردنی هه‌نگ له‌ ماڵان زۆر جار به‌هۆی ده‌رمانه‌وه‌ تووشی فه‌وتان ده‌بێت: "ئه‌گه‌ر نا سوودی هه‌یه‌ نه‌ك زیان، ته‌نانه‌ت پێوه‌دانه‌كه‌شی، به‌ڵام بۆ مۆڵه‌تدان، مه‌رج و رێنمایی تایبه‌تمان هه‌یه‌، نابێت له‌ ناو ماڵان بێت، به‌ڵام خه‌ڵك بۆ خۆی ده‌یكات، شتێكی ئاساییه‌، به‌ڵام په‌روه‌رده‌یه‌كی دروست نییه‌".

 

بۆ پشكنین ده‌چێته‌ كوێ؟
عارف شێروانی وه‌ك سه‌رۆكی تۆڕی هه‌نگه‌وانانی كوردستان، گله‌یی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ كوردستان تا ئێسته‌ تاقیگه‌یه‌كی پێشكه‌وتووی نییه‌ و ده‌ڵێت: "بۆ پشكنینی هه‌نگوینی كوردستان، هه‌نگوینه‌كانمان بۆ دوبه‌ی، ئوردن و میسر ده‌نێرین، ئه‌وه‌ش تێچووی زۆره‌، چونكه‌ كاره‌كه‌ كادیری هونه‌ریی زیره‌كی ده‌وێت، تاقیكه‌ی ئێره‌ ته‌نیا ده‌ پشكنینی به‌هاكه‌ی ده‌كات، كه‌چی هه‌نگوین 100 به‌های خۆراكیی تێدایه‌".


د. ئه‌نوه‌ر عومه‌ر به‌ڕێوه‌به‌ری پلاندانان له‌ وه‌زاره‌تی كشتوكاڵی هه‌رێمی كوردستان، له‌باره‌ی نه‌بوونی تاقیگه‌ له‌ كوردستان، ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ماوه‌یه‌ك به‌ر له‌ ئێسته‌ تاقیگه‌یه‌كیان كردووه‌ته‌وه‌، به‌ڵام هه‌موو پشكنینه‌كان نییه‌: "به‌هۆی قه‌یرانی داراییه‌وه‌ ئێسته‌ ناتوانین، به‌ڕاستی پێویسته‌، به‌تایبه‌ت بۆ ئه‌و هه‌نگوینه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ دێت، گومانی لێ ده‌كرێت كه‌ دروست نییه‌ بۆ خواردن".


له‌باره‌ی بوونی تیزاب له‌ هه‌نگوینه‌كان، ده‌ڵێت: "ناتوانم پشتڕاستی بكه‌مه‌وه‌، به‌ڵام جێگه‌ی گومانه‌، گرفته‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی خۆمان گرانتره‌، به‌ڵام ته‌ندروستتره‌، له‌گه‌ڵ ئه‌مڕۆ وای لێ هاتووه‌ خه‌ڵك هه‌رزانه‌كه‌ ده‌كڕێت، بۆیه‌ قورسه‌ له‌و كاته‌ش رێگری له‌ هاتنی هه‌نگوینی بیانی بكرێت".


به‌ڕێوه‌به‌ری پلاندانان ئه‌وه‌ش ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ له‌ به‌رنامه‌یانه‌ بۆ هه‌نگه‌وانان، ئه‌مساڵ شه‌مێیان بۆ بكڕن و ده‌ڵێت: "ته‌نده‌رمان كردووه‌ شه‌مێیان بۆ بكڕین، جۆره‌ مێروویه‌ك هه‌یه‌ به‌ناوی فه‌رووه‌، نه‌خۆشییه‌، ده‌رمانی ئه‌ویان بۆ بكڕین، له‌و بودجه‌یه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ ده‌كرێت".

 

ئەلبوومی وێنەکان