مه‌زراكه‌ره‌وه‌كان بێ كارتی ته‌ندروستی و بیمه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تین

مه‌زراكه‌ره‌وه‌یه‌ك: لێمان گه‌ڕێن با له‌سه‌ر جاده‌ بمرێن

03/07/2016 - 11:05 بڵاوکراوەتەوە لە ڕاپۆرت

هه‌ر به‌ شه‌قامی ئاراس، یاخود شه‌قامی 30 مه‌تری نزیك وه‌زاره‌تی ته‌ندروستیدا بڕۆیت، به‌ ده‌یان كه‌س ده‌بینیت كه‌ شیش و تێلیان به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌ و ساڵ دوازده‌ی مانگ وه‌ستاون و چاوه‌ڕێن ئۆتۆمبێڵێك بوه‌ستێ و یه‌كێكیان بۆ كار ببات، ئه‌مان زێراب به‌رده‌ده‌ن!


ئه‌وان پیشه‌كه‌یان به‌ قسه‌ی پزشكێك زۆر مه‌ترسیداره‌، هۆكاری نه‌خۆشی و گواستنه‌وه‌ی چه‌ندان میكرۆبه‌، به‌ڵام نه‌ وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی تا ئێستا كارتی ته‌ندروستیی بۆ كردوون، نه‌ سه‌ندیكای كرێكاران خه‌می لێ خواردوون، تا ئێستاش دوو له‌و كرێكارانه‌ به‌ نه‌خۆشیی شێرپه‌نجه‌وه‌ مردوون.


حه‌مه‌ده‌مین ره‌شیدی ته‌مه‌ن 62 ساڵ، له‌ژێر دیواری گه‌راجێك له‌ نزیك وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی دانیشتووه‌، چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌یه‌ كه‌سێك بێت و كارێكی پێ بسپێرێت، زیاتر له‌ 20 ساڵه‌ له‌ (ناچاری) كاری مه‌زراكه‌ره‌وه‌یی (زێراب به‌ردان) ده‌كات: "ئیشه‌كی ئیزعاجه‌، پیسه‌ و ناخۆشه‌، ئه‌گه‌ر ناچاری و نه‌بوونی نه‌بێ نایكه‌ین، ئه‌و قه‌یرانه‌ش بازاڕی ئێمه‌ی نه‌هێشت". جگه‌ له‌ قه‌یرانیش، ئێستا كۆمپانیایه‌كی ئێرانی هاتووه‌ كاری ئه‌وانی زۆر كه‌م كردووه‌ته‌وه‌. كه‌ پرسیاری كارتی ته‌ندروستی ده‌كه‌یت، ئه‌و ده‌پرسێ كارتی چی؟ بۆیه‌ ده‌ڵێت: "نه‌خێر نه‌ كارتمان هه‌یه‌ و نه‌ كه‌سیش لێمانی پێچاوه‌ته‌وه‌، ناشزانین به‌ چ ده‌رده‌ك ده‌مرین، دوو هاوڕێمان به‌ ناوی ره‌سووڵ و محه‌مه‌د به‌ شێرپه‌نجه‌ مردوونه‌، هه‌ر ئه‌و ئیشه‌ش بوو بووه‌ هۆكار، له‌به‌رئه‌وه‌ش ئه‌گه‌ر شته‌كی ته‌ندروستیمان بۆ بكه‌ن زۆر باشه‌ و هه‌ر هیچ نه‌بێ جاروبار پشكنینمان بۆ بكه‌ن".


سیراج ره‌سووڵ، ته‌مه‌نی 45 ساڵه‌ و نزیكه‌ی 10 ساڵه‌ ئه‌و كاره‌ ده‌كات، ئه‌و زیاتر له‌ ساڵێك له‌ ئه‌وروپا ژیاوه‌، به‌هۆی ماڵ و منداڵه‌كه‌یه‌وه‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ كوردستان، ئه‌و سه‌ره‌تا كاری له‌بغی كردووه‌، به‌ڵام وه‌ك باس ده‌كات له‌سه‌ر ئه‌سكه‌له‌ به‌ربووه‌ته‌وه‌ و كه‌مئه‌ندام بووه‌، به‌هۆی نه‌بوونی بیمه‌ش ئێستا ئه‌و كاره‌ ده‌كات، ئه‌و ته‌نیا له‌ ئه‌وروپا پشكنینی بۆ كراوه‌، تا ئێستا له‌ كوردستان پشكنینی بۆ خۆی نه‌كردووه‌، سیراج نكۆڵی له‌وه‌ ناكات كاره‌كه‌یان پیسه‌، به‌ڵام ده‌ڵێت: " لێره‌ به‌رنامه‌ی چی هه‌یه‌ تا بێن خه‌مێك له‌ من بخۆن و خه‌می ته‌ندروستیی منیان هه‌بێت؟، به‌ زمانی به‌ڕۆژووه‌وه‌ له‌ به‌یانییه‌وه‌ لێره‌م كه‌سێك نه‌هاتووه‌ ئیشێكی هه‌بێت و عانه‌یه‌ك ببه‌مه‌وه‌، ته‌نیا شاره‌وانی نه‌بێت، ده‌م نا ده‌م دێت و ده‌رمان ده‌كات، ده‌بێ حكوومه‌ت خه‌ممان لێ بخوا و خه‌می ته‌ندروستیی ئێمه‌ی هه‌بێت".


سیراج بۆ (باس) ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ ڕوو، ئه‌وان نزیكه‌ی 30 كه‌سێك ده‌بن ئه‌و كاره‌ ده‌كه‌ن، هیچ گرووپێك و ده‌سته‌یه‌كیان نییه‌، بۆیه‌ كه‌س لێیان ناپرسێته‌وه‌ و مشووریان ناخوا: "سه‌ر به‌ كه‌س نینیه‌ و كه‌سمان نییه‌، ته‌نیا سه‌ر به‌و خودایه‌ین، كه‌س لێمان ناپرسێته‌وه‌، ئه‌وه‌ راستییه‌كه‌یه‌، له‌و ئه‌وروپایه‌ بووم، نه‌ك مرۆڤ، ئاژه‌ڵیش حسێبی بۆ ده‌كرا، لێره‌ به‌ ئه‌نقه‌ست ئۆتۆمبێڵت له‌به‌رده‌م راده‌گرن، كه‌س حسێبت بۆ ناكا، چونكه‌ فه‌قیری، له‌ناو كافرانی ئه‌ورپاش هه‌فتانه‌ مووچه‌م هه‌بوو، خه‌ڵكه‌كه‌ به‌ڕه‌حمتر بوو".


به‌دیع عه‌بدال، یه‌كێكی دیكه‌یه‌ له‌ كرێكارانی مه‌زراكردنه‌وه‌، ده‌ڵێت: "نه‌ك كه‌س لێمان ناپرسێته‌وه‌، زوو زووش ده‌رمان ده‌كه‌ن، یه‌ك مانگ بوو ئه‌شیای منیان ده‌ستبه‌سه‌ر كرد و بێ ئیش مابوومه‌وه‌، ئێ به‌س وازمان لێ بینن با له‌سه‌ر جاده‌ بمرین، به‌س لێگه‌ڕێن كاسبی بكه‌ین".


به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌و كرێكارانه‌ سه‌روكاریان له‌گه‌ڵ زێراب و مه‌زرای ناوماڵه‌كانه‌، بۆیه‌ هه‌رده‌م مه‌ترسیی ئه‌وه‌یان له‌سه‌ره‌ تووشی چه‌ندین نه‌خۆشی ببن و چه‌ندین نه‌خۆشیش بگوازنه‌وه‌، له‌ زانستیی پزیشكیدا لقێكی تایبه‌ت هه‌یه‌ به‌ ناوی (Occupational medicine) پزیشكی كار و پیشه‌، ئه‌وانه‌ی له‌ كاری پاككه‌ره‌وه‌ كار ده‌كه‌ن، به‌پێی ئه‌و به‌شه‌ی زانستی پزیشكی، ده‌بێ ئاگاداری گواستنه‌وه‌ی نه‌خۆشی و میكرۆب بن، چونكه‌ ئه‌و نه‌خۆشییانه‌، له‌ رێگه‌ی هه‌وا، ئاو و خۆراك (ده‌م)، به‌ركه‌وتن و له‌ رێگه‌ی خوێن و برینداربوون ده‌گوازرێنه‌وه‌.


د. ئازاد مه‌نتك، پسپۆڕی نه‌خۆشییه‌كانی هه‌ناو، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات كه‌ كۆمه‌ڵێك نه‌خۆشی هه‌یه‌ تووشی ئه‌و كرێكارانه‌ ده‌بێته‌وه‌، وه‌ك نه‌خۆشییه‌كانی كۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌، نه‌خۆشییه‌كانی كۆئه‌ندامی هه‌رس، هه‌روه‌ها ژه‌هراویبوونی جه‌سته‌، تووشبوونی زۆر به‌كتریا و كه‌مبوونه‌وه‌ی به‌رگریی له‌ش، كه‌ ئه‌ویش ئاماده‌باشی دروست ده‌كات بۆ زۆر نه‌خۆشی، ئه‌وكات سیل و شێرپه‌نجه‌ زۆر ده‌بێت، هه‌ڵمژینی بۆنی پیسیش كاردانه‌وه‌ی له‌سه‌ر مێشك و چالاكیی مێشك ده‌بێـت، له‌ئه‌نجامدا سیسته‌می ته‌ندروستی ده‌خاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌و پزیشكه‌ پێشنیاز ده‌كات ئه‌وانه‌ی ئه‌و پیشانه‌یان هه‌یه‌، ساڵی جارێك پشكنینی تایبه‌تییان بۆ بكرێت، چونكه‌ ده‌ڵێت: "مه‌ترسی هه‌ر له‌سه‌ر ژیانی خۆیان نییه‌، به‌ڵكو له‌سه‌ر ده‌وربه‌ریش هه‌یانه‌".


د. خالیس قادر، گوته‌بێژی وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی بۆ (باس) ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ ڕوو، كه‌ ئه‌وان تا ئێستا هیچ لێپرسینه‌وه‌ و پشكنیان بۆ نه‌كردوون و نایشارێته‌وه‌ كه‌: "هیچ شته‌ك نییه‌ له‌ وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی و به‌ چ رێگه‌یه‌ك ئێمه‌ بچین پشكنینان بۆ بكه‌ین؟ رێگه‌یه‌ك نییه‌ ئه‌وان به‌ ئێمه‌ ببه‌ستێته‌وه‌"، نكۆڵی له‌وه‌ ناكات كه‌ مه‌ترسیی نه‌خۆشی له‌سه‌ر ژیانی ئه‌و كرێكارانه‌ هه‌یه‌، له‌باره‌ی نه‌خۆشیی شێرپه‌نجه‌شه‌وه‌ ده‌ڵێت: "مه‌رج نییه‌ په‌یوه‌ندیی به‌و پیشه‌یه‌وه‌ هه‌بێت، خه‌ڵكی دیكه‌ش تووش ده‌بێت، ئه‌وه‌ نابه‌سترێته‌وه‌ به‌و بابه‌ته‌، به‌ڵام وه‌ك پشكنین هیچ رێگه‌یه‌ك نییه‌ ئه‌وانه‌ به‌ ئێمه‌ ببه‌ستێته‌وه‌ تا پشكنینیان بۆ بكه‌ین".


مه‌غدید باشه‌، ئه‌ندامی كارگێڕیی لقی هه‌ولێری سه‌ندیكای كرێكاران، ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌و كرێكارانه‌، یاسای بیمه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی نایانگرێته‌وه‌، چونكه‌: "ئه‌وانه‌ خاوه‌نیان نییه‌، مه‌رجی قانوونی بۆ بیمه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ژێر به‌رژه‌وه‌ندیی كه‌سێكی دیكه‌دا كار بكات و مووچه‌ی لێ وه‌ربگری، ئه‌وانه‌ش خاوه‌نی هه‌میشه‌ییان دیار نییه‌ و هه‌ر رۆژێ له‌گه‌ڵ كه‌سێك كار ده‌كه‌ن. به‌ڵام ئه‌گه‌ر له‌ژێر چه‌تری كه‌سێك كار بكه‌ن، یاخود رێكخراوێكی تایبه‌تی سه‌رپه‌رشتییان بكا و كه‌مێك پاره‌یان لێ وه‌ربگرێ، ئه‌وكات ده‌توانێت بیمه‌شیان بۆ بكات".


له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌ندیكا به‌رنامه‌ی بۆ ئه‌و كرێكارانه‌ نییه‌، مه‌غدید باشه‌ ده‌ڵێت: "نه‌وه‌ڵا هیچ به‌رنامه‌ی نییه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی ساحێبیان نییه‌، ئێمه‌ چییان لێ بكه‌ین، بیمه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی شمولیان ناكات، به‌ڵام ئه‌گه‌ر گرفتێكیان هه‌بێت و بێنه‌ سه‌ندیكا، ئێمه‌ به‌رگرییان لێ ده‌كه‌ین، ئه‌گه‌ر كه‌سێك نه‌بێته‌ ئه‌ندام ناتوانین به‌رگریی لێ بكه‌ین، تا ئێستاش كه‌سێكیان نه‌هاتووه‌، ئێمه‌ش ناتوانین به‌ ئیجباری بیانكه‌ین به‌ ئه‌ندام".