كۆمارەكەی مومتاز حەیدەری بە كتێب دروست كراوە!

 

ئێرە كۆماری مومتاز حەیدەرییە، لە كتێب بەولاوە هەر كتێبە. ئەگەر برسیت بوو كتێب بخوێنەوە، ئەگەر خەوت هات كتێب بخوێنەوە، كە لە خەو هەستای بۆ سەروسەلیقەبوونەوەت كتێب بخوێنەوە. بەدەم ڕێگەوە كتێب بخوێنەوە، لە كاتی چاوەڕوانی و نۆرەگریدا كتێب بخوێنەوە، ئەگەر ناتەوێت خەم بخۆیت، كتێب بخوێنەوە. ئەگەر سەرمات بوو بە كتێب خۆت گەرم بكەوە. ئەگەر عاشق و مەستی، بە كتێب خۆت ئارام بكەوە.


لەم كۆمارەدا، كتێب نابێ هەر لە كتێبخانەدا بێ، بەڵكوو ناندین و ژووری خەوتن و داڵان و هەیوان و نێو ئۆتۆمبێل و باخەڵیشت دەبێ بە كتێبان بئاخنی. لەم كۆمارەدا ئەگەر كتێبت بەدەستەوە نەبێت و لەسەر كتێب قسە نەكەیت و بیر لە كتێب نەكەیتەوە، دەبێ بێ لاموجیم بچیتە دەرەوە.
ئەگەر ڕێگەت كەوتە كۆمارەكەی مومتاز، تكایە سەرەتا دەستنوێژێك بە وشە هەڵبگرە و بەئەسپایی پێت هەڵبگرە، وریابە! پیت و وشە و ڕستەكان خەریكی هاتوچوونن، لەسەر دەستووری كۆمارەكەیان مشتومڕیانە. ئاگادار بە ئەگەر دەستنووسێكی پەڕپووتت لە كۆمارەكەی مومتاز بینی، وەك مرۆڤێكی زیندوو سڵاوی لێ بكە، بزانە دەشێ ئەوە مێژووی پارچەپارچەكراوی كورد بێت و نەنووسرابێتەوە، یان ژیانی شاعێرێكی كلاسیكیی كورد بێت، ڕۆژگار غەدری لێ كردبێت و بە غەریبی سەری نابێتەوە… بۆ نا؟


لە كۆمارەكەی مومتاز، مرۆڤە ڕەفتار ناشیرین و تاوانبارەكان بە چەند ژەمێكی خوێندنەوە شیفایان دێت، ئاخر ناكرێت كەسێك كتێب بخوێنێتەوە و عاشقی كتێب بێت، ڕەفتاریشی ناشیاو بێت!


من لە ژیانی خۆمدا، ئەدیب و شاعیر و نووسەر و خەڵكێكی زۆرم بینیوە سەروكاریان لەگەڵ كتێبدا هەبووە، بەڵام تا نیا نەمدیوە و نەمبیستوە، كەس وەك مومتاز حەیدەری بەم چەشنە، بەم ستایلە، جەرگسۆزی كتێب بێت و هەموو قوربانییەك لەپێناو كتێب بدات.


قەسەم بە زاتی خودا، ئەو پارەیەی مومتاز لە كتێب خەرجی كردووە، هیچ نووسەر و ئەدیبێك خەرجی نەكردووە. ڕۆژێك پێم گوت، مامۆستا ئەم بڕە پارەیە زۆر زۆرە تۆ لە چاپی ئەم كتێبانەت داوە، گوتی: نا زۆر نییە، پارە ئەگەر بۆ وشە و قەڵەم سەرف نەكرێت، ئەی بۆ كۆشك و تەلاری نێو هەور سەرف بكرێت؟!. گوتی: دەوڵەمەند هەیە دەیان كۆشك و تەلار و كۆمپانیا و مەزرەعەی هەیە، بەڵام لە باسی كتێبدا تاكە دینارێكیشی نییە! ئەگەر پێنج هەزار بە كتێب بدات، شەو هەتا بەیانی خەوی لێ ناكەوێت و گەوزە گەوز دەكات... ئەی سەڵا لە عەقڵ و ماریفەتی!


كاك مومتاز، دەزانێ میراتی هەقیقیی مرۆڤ تەنیا نووسین و كتێبە، كەس ناڵێ مەحوی و نالی لە چ خانوویەك ژیاون، چەند پارە و پوولیان هەبووە، كەس ناپرسێ مەسعوود محەمەد چی خواردووە و چۆن ژیاوە، هەموو دەڵێن چی نووسیوە و چۆنی نووسیوە.


هەزاران دەوڵەمەند و دارا ڕۆیشتن و ناویشیان لە كوولەكەی تەڕ سڕاوەتەوە، بەڵام مەلای جەزیری و سالم و حاجی قادری كۆیی هەتا هەتا هەر دەمێننەوە. پارە ئەمڕۆ لە دەستی تۆدایە، سبەی لە دەستی كەسێكی دیكەدایە. هەر بە نووسین و كتێب مرۆڤ دەچێتە خانەی خلوود.


ئەرێ هەیاران! مرۆڤێك هێندە حەزی بە كتێب و نووسین و خوێندنەوە و ئەرشیف بیت، هەق نییە پەیكەرێكی لە كتێب بۆ دروست بكرێت و خوێنەران زیارەتی بكەن؟ هەق نییە كتێبخانەیەكی میللیی بۆ بكرێتەوە و هەموو كتێبەكانی بە فەراحی لێ دابنرێن؟ هەق نییە مومتاز حەیدەری بكرێتە ڕەمزی كتێبخانە و كتێبی كوردی؟


كۆمارەكەی مومتاز حەیدەری، بەدەر لە ئەرشیف و كتێب كۆكردنەوە، ناوە ناوە چەند كتێبێكی نایابی لێ چاپ دەكرێت. بۆ ئەم جارەیش شەش كتێبی مێژوویی، كۆمەڵایەتی، سیاسی، كولتووری، كەشكۆڵی، بیرەوەری، چاپ كردوون. سێ لەم كتێبانە تایبەتن بە ساڵح حەیدەریی برای.

 

یەكەم: گوڵچنێك لە یاداشتەكانی ساڵح حەیدەری، وەرگێڕانی حەیدەر عەبدوڵا. لەم كتێبەدا كاك ساڵح حەیدەری، هەر لە منداڵییەوە یادداشتەكانی خۆی دەگێڕێتەوە، بەشێكی یاداشتی كۆمەڵایەتین، بەشەكەی تریش، كە پشكی شێریان بەركەوتووە، یاداشتی سیاسین، سەرەتای پێوەندیكردنی بە حزب لە سەردەمی حزبی هیوا و دروستكردنی حزبی شۆڕش و ڕزگاری و چوونە نێو حزبی شیوعی و زیندانیكردنی لەگەڵ فەهد و هاوڕێكانی و سەدان بگرە و بەردەی تر. لە سەرەتای یاداشتەکانیدا ساڵح حەیدەری دەڵێت: “له‌ ترسی له‌ده‌ستچوونی زۆر لە ڕاستییه‌كان و زایه‌نه‌‌بوونی گه‌لێك له‌ به‌ڵگه‌نامه‌كان، كه‌ هاوشان له‌گه‌ڵ بزاڤی نه‌ته‌وه‌یی كورد و بزووتنه‌وه‌ی شۆڕشگێڕیی عێراقدا ده‌ركه‌وتوون، بڕیارم دا یاداشته‌كانم بنووسمه‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، چه‌ند تیله‌چاوێكی خێرا به‌ مێژووی بزاڤی شۆڕشگێڕیی كوردستان و عێراقدا بخشێنم و به‌ شێوازێكی بابه‌تیانه‌ تۆماری بكه‌م. ئه‌مه‌یش بۆ ئه‌وه‌ی له‌داهاتوودا ببنه‌ ژێده‌رێك بۆ‌ مێژووی كورد و عێراق و تۆمارگه‌یه‌ك بۆ ڕووداوه‌كانی.


كاتێك ده‌ستم به‌ نووسینی یاداشته‌كانم كرد، له‌به‌ر نه‌بوونی سه‌رچاوه‌ی پێویست و گرنك، كه‌ له نووسینیاندا ده‌ستباریان بۆ ده‌گرتم، هه‌ستم به‌ بڕێك له‌ كه‌مایه‌سی كرد، بۆیه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی بنچینه‌یی پشتم به‌ بیره‌وه‌ری و ئه‌زموونه‌ كه‌سییه‌كانی خۆم به‌ست، هاوكات له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌یشدا ده‌گه‌ڕامه‌وه‌ بۆ ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی، كه‌ له‌به‌رده‌ستمدا بوون. بۆیه‌ له‌ كاتی خستنه‌ڕووی ڕووداوه‌كاندا، پێشبینیی ڕوودانی بڕێك له‌ ورده‌ هه‌ڵه‌ و سه‌رچیخ چوون له‌ باسی ڕێكه‌وت و ناوه‌كان ده‌كه‌م. ده‌زانم مافی ته‌واوم به‌ به‌شێك له‌ بابه‌ته‌كان نه‌داوه‌، هیوادارم له‌ كاتی ده‌ستكه‌وتنی سه‌رچاوه‌ و به‌ڵگه‌نامه‌كا،‌ ئه‌و كه‌مایه‌سی و ناته‌واویانه‌ پڕ بكرێنه‌وه‌".


هەروەها دەڵێت: "با ئه‌وه‌یشم له‌بیر نه‌چێ، سه‌رهه‌ڵدان و پێگه‌یشتنی من له‌ خانه‌واده‌یه‌كی مامناوه‌نددا بووه‌، له‌ ساڵانی قاتوقڕی و نه‌هاتی، له‌ زه‌وییه‌ كشتوكاڵییه‌ دێمییه‌كانی گوندی (بێریات) گه‌لێك ده‌رده‌سه‌ری و كۆژانمان چه‌شت. قه‌رزوقۆڵ‌ شانی باوكمیان چه‌مانده‌وه‌، ته‌نانه‌ت گه‌لێك جار نه‌مانده‌توانی پێداویستییه‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی ژیانیش دابین بكه‌ین، وێڕای ئه‌مه‌یش، له‌ هه‌موو هۆكارێكی ئاسووده‌یی ئه‌و ده‌مه‌ بێبه‌ش بووین".


ساڵح حەیدەری لەم یاداشتانەیدا زۆر ڕاستگۆ و بوێرانە باسی ژیانی سیاسی و كەموكوڕی و هەڵە و پەڵەكانی دەكات و نایەوێت هیچ شتێك لەبەر هەر بیانوویەك بێت، بشارێتەوە. ئەگەرچی ئەمە یاداشتی كەسییە، بەڵام بەڕاستی لێكدانەوە و هەڵسەنگاندنی قووڵ و ورد بۆ چەندان قۆناغی مێژووی كورد دەكات.

 

دووەم: كۆمەڵە وتارێكی گرنگی بڵاونەكراوەی ساڵح حەیدەرین، ئازاد عوبێد وەرگێڕاونەتە سەر زمانی كوردی، مومتاز حەیدەری ناساندنی بۆ كردووە. دیارە كتێبەكە (دوو كتێبە لە یەك كتێبدا، بە هەردوو زمانی عەرەبی و كوردی وتارەكان دانراون). وتارەكان لە چوارچێوەی پەرەسەندنی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردیی دەخولێنەوە. باسی ئەو گرفتانەی كردووە، كە ئەو ڕۆژگارە بزووتنەوەی ڕزگاریی كورد تێی كەوتووە. هەروەها فاكتەرەكانی هەستانەوەیشی خستوونەتە ڕوو. بۆ خوێنەرێك بیەوێت بنجی مێژوو تاوتوێ بكات، ئەم وتارانە وەك گەنجینە وان، دەشێ هێندێك زانیاریت لەبارەی كورد و دۆزەكەی دەستگیر بێت، لە هیچ كتێبێكی دیكە ئەمەت نەبینیبێت.

 

سێیەم: ساڵح حەیدەری 1922-2001، ڕۆڵی سیاسی و ڕووناكبیری. لێكۆڵینەوەیەكی ئەكادیمییە لەبارەی ژیانی سیاسیی ساڵح حەیدەری. بورهان حاتەم گۆمەتاڵی، بە پشتبەستن بە چەندان سەرچاوەی كوردی و عەرەبی و بیانی و گەڕان و سۆراغ ئەم لێكۆڵینەوەی كردووە. ڕۆڵی ساڵح حەیدەری لە بواری سیاسی و حزبایەتی خستووەتە ڕوو. یەكێك لەو لێكۆڵینەوە زانستییانەیە، كە دەكرێ قوتابی و فێرخوازان پشتی پێ ببەستن و وەك سەرچاوەیەكی گرنگ بەكاری بهێنن.


وەك ئاماژەمان پێ دا، ئەم سێ كتێبەی سەرەوە بۆ ساڵح حەیدەری شۆڕشگێڕ و نووسەر و سیاسی تەرخان كراون.


سێ كتێبەكەی تریش بەم شێوەیەی خوارەوەن:

 

یەكەم: جەمال حەیدەری 1926-1963ڕۆڵی سیاسی و ڕۆشنبیری. لێكۆڵینەوەیەكی سیاسی و ڕۆشنبیرییە، بە ناوی ڕۆڵی سیاسی و ڕۆشنبیریی جەمال حەیدەری. بارزان محەمەد عەلی، بە سەلیقەیەكی ورد و قووڵ لێكۆڵینەوەی كردووە. ژیان و خزمەت و كاركردنی حزبی و سیاسیی جەمال حەیدەریی دەرخستووە.

 

دووەم: مومتاز حەیدەری، باخچەیەكی ڕەنگین لە كولتووری كوردیدا. بارزان محەمەد عەلی، نووسین و ئامادەكردنی ئەم كتێبەی خستووەتە ئەستۆی خۆی. ئەم كتێبە لە لایەك لێكۆڵینەوە و شۆڕبوونەوەیە بەنێو ژیان و هەوڵ و خەبات و تێكۆشانی مومتاز حەیدەری، لە لایەكی تریشەوە، بەشێكی زۆری وتار و گفتوگۆكانی مومتاز حەیدەرییە، وەك خۆیان دانراونەتەوە. لێرەدا ئەوانەی دەیانەوێت مومتاز حەیدەری بناسن و بە هەوڵ و نووسین و خزمەتەكانی ئاشنا بن، ئەم كتێبە وەك ڕێبەرێك دەستیان دەگرێت و فەرهەنگی مومتازناسییان دەوڵەمەند دەكات.

 

سێیەم: كەشكۆڵێكی كولتووری، مومتاز حەیدەری ئامادەی كردووە. ئەم كتێبەیش بریتییە لە كۆمەڵێك لێكۆڵینەوە و بابەت، بیبلۆگرافیای دوازدە ژمارەی k21ـە.


بۆ خوێنەرێك حەزی بە خوێندنەوەی مێژوویی و سیاسی و حزبایەتی و ژیانی كولتووری و ڕۆشنبیری هەبێت، ئەم شەش كتێبە وەك خەزێنەیەكی فراوان وان.


ڕاستییەكەی، كاك مومتاز چەندان ساڵە بە ئامادەكردن و ڕێكخستن و نووسینی ئەم كتێبانەوە خەریكە، هەر بەتەواوی بۆیان لێبڕاوە و دەروێشانە كاری بۆ كردوون، بۆیە باشترین پادداشت بۆ ئەم نووسەرە ماندوونەناسە، خوێندنەوەی كتێبەكانە بە وردی. لەم پاداشتە بەولاوە هیچی تری ناوێت، دەی فەرموون با دەست بە خوێندنەوەیان بكەین.