یاسای نوێی هه‌ڵبژاردن و گۆڕینی سسیتەمی هەڵبژاردن لە عێراق

به‌شی یه‌كه‌م

 

بازنه‌كانی هەڵبژاردن
ئەنجوومەنی نوێنه‌رانی عێراق یاسای هەڵبژاردنی له‌ 29/12/2019 دەرکرد، ئه‌م یاسا نوێیه‌ هه‌رچه‌نده‌ زۆربه‌ی ده‌ق و بڕگه‌كانی یاسای پێشووی له‌خۆ گرتووه‌، به‌ڵام هەمواری یاسای پێشووی نه‌كردووه‌، به‌ڵكوو هه‌ڵیوه‌شاندووەته‌وه‌ و یاسایه‌كی نوێی هه‌ڵبژاردنی داناوه‌.


گرنگترین گۆڕانكاری كردبێتی، گۆڕینی سیستەمی هه‌ڵبژاردنی عێراقه‌ و دووباره‌ داڕشتنه‌وه‌ی نه‌خشه‌ی بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردنه‌. دیاره‌ دوای ڕووخانی رژێمی پێشووی عێراق له‌ ساڵی 2003، عێراق سه‌راپا یه‌ك بازنه‌ بوو، دواتر یاسای بریمه‌ر گۆڕا و له‌ سه‌رجه‌م هەڵبژاردنه‌كانی تردا بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردن دیاری كرابوو به‌وه‌ی كه‌ هه‌ر پارێزگایه‌ك بازنه‌یه‌كی هەڵبژاردن بێت، بە ‌سنووری جوگرافیی پارێزگاكه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی پێشتر سنووری پارێزگاكان بۆ مه‌به‌ستی کارگێڕی و بەڕێوەبردن دیاری كرابوون. نه‌خشه‌كێشی ئه‌و بازنانه‌ له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌ دانه‌ڕێژرابوون و هه‌ر له‌ دروستبوونی دەوڵەتی ئێستای عێراقه‌وه‌ هه‌بووه‌ و گۆانكاریی كه‌می به‌سه‌ردا هاتووه‌، بۆیه‌ له‌ كایه‌ی سیاسیی هەڵبژاردندا، ڕۆڵی ئه‌وتۆی نه‌بووە، هه‌رچه‌ند نه‌خشه‌كێشی سنووری بازنه‌كانی هەڵبژاردن كاریگه‌ریی زۆری هه‌یه‌ له‌ بردنه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردن و به‌ده‌ستهێنانی كورسییه‌كانی په‌رله‌مان و دواتریش به‌ده‌ستهێنانی ده‌سه‌ڵاتی حوكمڕانی، بەڵام گۆڕینی بازنه‌كانی هەڵبژاردن به‌و شێوه‌یه‌ی له‌ یاسا نوێیه‌كه‌دا هاتووه‌، كاریگه‌ریی زۆر له‌ كایه‌ی سیاسی و گۆڕینی پێگه‌ی حزبه‌كان ده‌كات.


عێراق 18 پارێزگایه‌ و به‌غدا هه‌رچه‌نده‌ دوو نووسینگه‌ی كۆمسیۆنی هه‌بوو، كه‌رخ و رەسافه‌، هه‌ر به‌ یه‌ك بازنه‌ی هەڵبژاردن دانرابوو، كه‌واته‌ عێراق كرابووه‌ 18 بازنه‌ی هەڵبژاردن.

 

گرنگیی بازنه‌ی هه‌ڵبژاردن له‌ كێبركێی سیاسیدا
وه‌ك پێشتر ئاماژه‌مان پێ كرد، داڕشتنه‌وه‌ی نه‌خشه‌ی بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردن كاریگه‌ریی زۆری هه‌یه‌ به‌سه‌ر هه‌ر هه‌ڵبژاردنێكه‌وه‌، كه‌ ئه‌نجام ده‌درێت، بۆیه‌ ده‌بێ ئه‌و گۆڕینه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ی چه‌ند بنه‌ما و پێوه‌رێك بێت، له‌وانه‌:
١- یه‌ك ده‌نگ له‌ سه‌رجه‌م بازنه‌كاندا یه‌ك به‌های هه‌بێت. واتا یه‌كسانی له‌ دابه‌شكردنی ژماره‌ی ده‌نگده‌ر به‌سه‌ر بازنه‌كاندا.
٢- ساده‌ و ئاسان بێت و ده‌نگده‌ران به‌ئاسانی سنووری بازنه‌كانیان جیا بكه‌نه‌وه‌.
٣- ژماره‌ی كورسییه‌كان یه‌كانگیر و هاوتا بێت، واتا ئه‌گه‌ر له‌ بازنه‌یه‌كدا بۆ 100هه‌زار كه‌س كورسییه‌ك بێت، ئه‌وا بازنه‌یه‌كی تر كه‌ 300 هه‌زار كه‌س بوو، دەبێت 3 كورسیی بۆ ته‌رخان بكرێت.
٤- سنووری جوگرافیی بازنه‌كان بۆ هه‌مووان وه‌ك یه‌ك ئاسان بێت، نه‌ك بازنه‌یه‌ك كاندید بتوانیت به‌ئاسانی تیایدا بسووڕێته‌وه‌ و بازنه‌یه‌كی تر كاندید زۆر به‌ زه‌حمه‌ت هه‌ڵمە‌تی تیادا بكات.
٥- دەبێ دابه‌شكردنه‌كه‌ له‌ رێی ئامارێكی دروسته‌وه‌ كرابێت.
٦- رێز له‌ سنووری جوگرافیی حزبه‌كان بگیرێ، نه‌ك به‌مه‌به‌ستی له‌تكردنی سنووری جوگرافیی حزبێكی دیاریكراو بێت و په‌رتكردنی ده‌نگه‌كانی بكرێته‌ ئامانج.
٧- گشتگیر بێت و هه‌موو بازنه‌كان وه‌ك یه‌ك دابڕێژرێنه‌وه‌.
8- كێشه‌كانی بازنه‌كانی پێشووی خۆی چاره‌سه‌ر بكات.


بۆ نموونه‌، كاتێك عێراق 18 بازنه‌ی هەڵبژاردن بوو، نادادپه‌روه‌ریی زۆر له‌و مه‌سه‌له‌یدا هه‌بوو. به‌پێی ده‌ستوری عێراق هه‌ر 100000كه‌س كورسییە‌كی په‌رله‌مانیی بۆ دیاری كراوه‌، كه‌ نوێنه‌رایه‌تییان بكات، بەڵام لە بازنه‌ی كه‌ركووكدا زیاتر له‌ 136662كه‌س كورسییه‌كی بۆ ته‌رخان كرابوو، له‌ بازنه‌ی زیقار 113176 كه‌س كورسییه‌ك بوو، كه‌ ئه‌مه‌ش جیاوازییه‌كی زۆر له‌ به‌های ده‌نگه‌كاندا هه‌یه‌ بۆ كورسییه‌ك و نادادپه‌روه‌رییه‌كی گه‌ورەیه‌، كه‌ پێش ئه‌نجامدانی هەڵبژاردن به‌رامبه‌ر بازنه‌ی كه‌ركووك كراوه‌، داڕێژه‌ری ئه‌وكاته‌ی بازنه‌ی هەڵبژاردن یان به‌ نه‌شاره‌زایی و كه‌مئه‌زموونی وای كردووه‌، یان به‌ ڕۆحێكی سیاسییانه‌ كورسییه‌كانیان دابه‌ش كردووه‌ و زانیویه‌تی بازنه‌ی كه‌ركووك ده‌نگی حزبه‌كه‌ی ئه‌وی لێ نییه‌، بۆیه‌ هه‌ر پێش هه‌ڵبژاردن به‌های گه‌وره‌ی بۆ ده‌نگی سنووری جوگرافیی حزبه‌كه‌ی داناوە و به‌های ده‌نگی له‌ سنووری كه‌ركووك كه‌م كردو‌وه‌، ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی پێوه‌ری مه‌بده‌ئی یه‌ك ده‌نگ یه‌ك به‌هایه‌ و نادادپه‌ره‌ورییەکی گه‌وره‌یه‌.


یاسای نوێ كاتێ ژماره‌ی كورسییه‌كانی به‌ 329 داناوه‌، به‌پێی ماده‌ی 13، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌، هه‌ر خۆیان ئامارێكیان راگه‌یاندووه‌، كه‌ ژماره‌ قەبڵێندراوی دانیشتوانی عێراق به‌ زیاتر له‌ 39،550،000 كه‌س قەبڵاندووه‌، كه‌ ده‌بوو ژماره‌ی كورسییه‌كانیان زیاتر بكردایه‌ بۆ 395 كورسی، نه‌ك وه‌ك پێشوو به‌بێ ده‌ستكاری بیهێڵنه‌وه‌، هه‌روه‌ك خۆ 320 كورسی بۆ گشتی، به‌پێی سنووری كارگێڕیی هه‌ر پارێزگایه‌ك وه‌ك پێشوو داناوه‌ 9 كورسیش بۆ كۆتاكان، لێره‌دا یاسادانه‌ر هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌ی كردووه‌، كه‌ نه‌ده‌بوو دابه‌شكردنی كورسییه‌كان له‌سه‌ر بنه‌مای 18 بازنه‌ بكات و دواتر جارێكی تر ده‌ستكاریی ئه‌و بازنانه‌ بكاته‌وه‌ و دابه‌شیان بكاته‌وه‌ به‌سه‌ر بازنه‌ی بچووكتردا، ئالێره‌ش كه‌مئه‌زموونی و نه‌شاره‌زایی زۆر له‌ په‌رله‌ماندا ده‌رده‌كه‌وێ، وه‌ك له‌ بڕگه‌ی یه‌كی ماده‌ی 15دا هاتووه‌، بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردن دابه‌ش ده‌كرێن له‌ یه‌ك پارێزگادا، به‌بێ ئه‌وه‌ی ڕێگه‌چاره‌ی دروستی دانابێت، بۆ سه‌رله‌نوێ داڕشتنه‌وه‌ی نه‌خشه‌سازیی بازنه‌ی هەڵبژاردن. وا بڕیاری داوه كه‌ هه‌ر قه‌زایه‌ك بكرێته‌ بازنه‌یه‌كی هەڵبژاردن، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا، كه‌ به‌شێكی زۆری قه‌زاكانى عێراق كه‌مترن له‌ 100 هه‌زار كه‌س، واتا ناگه‌نه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ كورسییه‌كی په‌رله‌مانییان بۆ ته‌رخان بكرێن، به‌شێكی تری قه‌زاكان زۆر گه‌وره‌ن، كه‌ ژمارەی كورسیپه‌كانیان زیاتره‌ له‌ یه‌ك كورسی، بۆ نموونه‌ گه‌وره‌ترین قه‌زا، قه‌زای ناوه‌ندیی مووسڵە، كه‌ ژماره‌ی كورسییه‌كانی 16 كورسییه‌ و هێنده‌ی كورسییه‌كانی پارێزگاری هه‌ولێر و رومادی ده‌بێت و زیاتره‌ له‌ كورسیی 10 پارێزگای تری عێراق. ئه‌م داڕشتنه‌وه‌یه‌ هیچ ئامانجێك ناهێنێته‌ دی، كه‌ گۆڕانكاری بێت له‌ سیستەمی پێشوو. یاسادانه‌ر به‌بێ ئه‌وه‌ی ئاگای لێ بێت، دوو جار نه‌خشه‌ی بازنه‌كانی داڕشتووەته‌وه‌، جاری یه‌كه‌م كورسییه‌كانی له‌سه‌ر بنه‌مای پارێزگا داناوه‌، جاری دووه‌م هاتووه‌ سه‌رئێشه‌ی بۆ خۆی و جێبه‌جێكاری یاسكه‌ دروست كردووه‌، كه‌ بچووكتری كردووه‌، لێره‌دا ئه‌زموونی یاسادانه‌ر ده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ دەبوو به‌ جورئه‌ته‌وه‌ دانیشتوانی عێراقی دابه‌ش كردایه‌ به‌سه‌ر ژمارەی كورسییەكاندا و به‌های كورسیی ده‌ركردایه‌، ئه‌وكات بازنه‌ڕێژی بكردایه‌ و هه‌ر بازنه‌یه‌ك چه‌ند جاره‌ی به‌های كورسیی دانیشتوانی تیا بوایه‌، ئه‌وه‌نده‌ كورسیی بۆ ته‌رخان بكردایه‌. دادپه‌روه‌ریی راسته‌قینه‌ و ئارامیی جێگیری بۆ سیستەمی هەڵبژاردنیش ده‌هێنا. هه‌ر بۆ نموونه‌ و به‌رچاوڕوونی، ئه‌و ئاماره‌ی په‌رله‌مان پشتی پێ به‌ستووه‌، ئێمه‌ به‌كاری ده‌هێنین و به‌های كورسیی پێ ده‌رده‌كه‌ین، 39550548 دابه‌شی ژماره‌ی كورسییەكانی بكه‌ین، 320 كورسی، به‌های كورسی به‌ 123595 به‌های كورسییه‌كه‌یە، گه‌ر ژماره‌ی دانیشتوانی هه‌ر پارێزگایه‌ك وه‌رگرین و دابه‌شی به‌های كورسیی بكه‌ین، ژماره‌ی ته‌واوی كورسییەكانیمان ده‌ست ده‌كه‌وێ، هه‌ر وه‌ك نموونه‌، سه‌رجه‌م پارێزگاكانی عێراق كورسییه‌كانی ده‌رده‌كه‌ین، بۆ ئه‌و پارێزگایانه‌ی كورسیی كه‌میان به‌ركه‌وتووه‌، به‌غدا و کەرکووک و سەڵاحەدین هه‌ریه‌ك كورسییه‌كیان كه‌متر بۆ دانراوه‌، به‌سڕە و رومادی و دیالە و قادسییه‌ و میسان و کەربەلا، یەکە و كورسیی زیادیان بۆ دانراوه‌. زیقاڕ دوو كورسیی زیاتری له‌ ئیستحقاقی خۆی بۆ دانراوه‌.


عێراق لە‌ 18 پارێزگا و 168 قه‌زا پێك هاتووه‌، له‌وانه‌ 78 قه‌زای به‌پێی ده‌ستووری عێراق ناتوانرێت بكرێنه‌ بازنه‌یه‌كی هه‌ڵبژاردن، ته‌نانه‌ت بۆ یه‌ك كورسییش، چونكه‌ ژماره‌ی دانیشتوانه‌كه‌یان له‌ 100 هه‌زار كه‌س كه‌متره‌. به‌پێی بڕگه‌ی یه‌كه‌می ماده‌ی 49 ی ده‌ستوور، كه‌ هاتووه‌ و دەڵێ: ”ئەنجوومەنی نوێنه‌رانی عێراق پێك دێت له‌ ژماره‌یه‌ك كورسی، به‌ رێژه‌ی هه‌ر 100 هه‌زار کەس له‌ نفووسی دانیشتوانی عێراق كورسییه‌كی بۆ دیاری دەكرێت و به‌ته‌واوی نوێنه‌رایه‌تیی سه‌رجه‌م گه‌لی عێراق ده‌كه‌ن، كه‌واته‌ به‌ هیچ شێوه‌ك په‌رله‌مان ناتوانێت بڕیار له‌سەر 78 قه‌زا وه‌ك بازنه‌ی هەڵبژاردن بدات، كه‌ ڕێژه‌ی ده‌كاته‌ 46.42%ی قه‌زاكانی عێراق، ‌ئه‌مه‌ش رێژه‌یه‌كی زۆر به‌رزه‌ و وا پێویست ده‌كات دوو قه‌زا یان زیاتر لێك بدرێن و بكرێنه‌ بازنه‌یه‌كی هه‌ڵبژاردن. له‌ڕاستیدا كێشه‌ی زۆر له‌ سنووری جوگرافیی قه‌زاكانیشدا هەیە، كه‌ وه‌زارتی پلاندانان نه‌یتوانیوه‌ چاره‌سه‌ری بكات، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی، كه‌ ناوچه‌كانی جێی ناكۆكی، كه‌ به‌ (ناوچه‌كانی ماده‌ی 140) ناسراوه‌، گیروگرفتی زۆر گه‌وره‌ی دەبێت له‌ داڕشتنی بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردن، له‌به‌رئه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ی جیاجیا له‌ كورد و عه‌ره‌ب و توركمان له‌ هه‌ر قه‌زایه‌كدا نیشته‌جێن، كه‌ هه‌ر قه‌زایه‌كیان بخه‌یته‌ سه‌ر ئه‌وی تر، یه‌كێك له‌م نه‌ته‌وانه‌ مه‌غدوور دەبێت، بگره‌ نوێنه‌ره‌كه‌یشی كورسی به‌ده‌ست ناهێنێت، ئه‌گه‌ر بێتوو كه‌ركووك به‌ نموونە وه‌رگرین، كۆی دانیشتوانه‌كه‌ی 1،639،953 كه‌سە، 12 كورسیی بۆ ته‌رخان كراوه‌، كه‌واته‌ نرخی هه‌ر كورسییه‌ك ده‌كاته‌ 136،662 كه‌س بۆ هه‌ر كورسییه‌ك.


ناوی قه‌زا ژماره‌ی دانیشتوان به‌های كورسى ژماره‌ی كورسی
مه‌ركه‌زی كه‌ركووك 1،168،691 136662 8،55
حه‌ویجه‌ 301010 = 2،28
داقوق 97615 = 0،71
دبس 72637 = 0،53
كۆی گشتی 1639953 136،662 12

وه‌ك له‌و خشته‌یه‌دا ده‌رده‌كه‌وێ، هه‌ردوو قه‌زای دوبز و داقووق ناگه‌نه‌ ئاستی بازنه‌یه‌كی هەڵبژاردن، ئه‌گه‌ر بخرێنه‌ سه‌ر حه‌ویجه‌، سه‌رجه‌م حزبه‌ كوردییه‌كان ناتوانن كورسییه‌ك به‌ده‌ست بهێنن، هه‌روەها حزبه‌ توركمانه‌كانیش، له‌به‌رئه‌وه‌ی ده‌نگی ئه‌و دوو قه‌زایه‌ رێژه‌ی به‌رزی بۆ توركمان و كورده‌، بەڵام ده‌نگی حه‌ویجه‌، جوگرافیای سیاسیی حزبه‌ عه‌ره‌به‌كانه‌، ئه‌گه‌ر بخرێنه‌ سه‌ر قه‌زای ناوه‌ند، ئه‌وا كه‌ركووك دەبێته‌ دوو بازنه‌ی هەڵبژاردن، وه‌ك گریمانه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ردوو قه‌زاكه‌ لێك بدرێت و بكرێنه‌ یه‌ك بازنه‌، ئه‌وا یه‌كانگیریی جوگرافی نابێت و كاندیدی ئه‌و بازنه‌یه‌ زۆر ماندوو دەبێت، بۆیه‌ ئێمه‌ ئه‌م داڕشتنه‌وه‌ی نه‌خشه‌کێشییەی بازنه‌كان به‌ سه‌رئێشه‌ و نادروست ده‌زانین، له‌كاتێكدا عێراق تا راده‌یه‌ك له‌سه‌ر 18 پارێزگاكه‌ ڕاهاتبوون، چه‌ند هەڵبژاردنێكیش ئه‌نجام درابوو. ئه‌م كێشه‌یه‌ له‌ سه‌رجه‌م پارێزگاكاندا هه‌یه‌، بۆ نموونە هه‌ولێر، به‌ هه‌مان شێوه‌ چه‌ند قه‌زایه‌كی ناگاته‌ ئاستی بازنه‌یه‌ك، وه‌ك قه‌زاكانی چۆمان و مێرگه‌سۆر و ر‌واندز، كه‌ ئه‌مانه‌ هه‌موو له‌ رووی دانیشتوانه‌وه‌ ناگه‌نه‌ یه‌ك كورسی و لێكدانیشیان بازنه‌ی تر دێته‌ نێوانیان، كه‌ ئاسته‌نگی جوگرافیی بۆ دروست دەبێت، له‌ كه‌ربه‌لا قه‌زاكانی عەین ئەلتەمر و جدول و ئەلغەربی به‌ هه‌مان شێوه‌ن، له‌ سەڵاحەدین قه‌زاكانی ئەلعەلەم و زلووعیه‌ و دۆر و ئامرلی ناگه‌نه‌ ئاستی كورسی، له‌ دیوانییه‌ قه‌زاكانی شنافیه‌ و سدێر و ئەلمەهناوییه‌ و سۆمر و ئەلبدێر و عه‌فەك و ئەكەد و شافعیه‌ و سنییه‌ سه‌رجه‌میان ناگه‌نه‌ ئاستی یەک کورسی، له‌ سه‌ماوه‌ قه‌زای سەلمان و هیلال و نەجما و مەجد و سوێڕ ناگه‌نه‌ ئاستی كورسی، له‌ ناسڕییه‌ قه‌زاكانی بەتحا و كرمه‌ بەنی سەعد و جەبایش و ئەلدەویه‌ و ئیسڵاح و سەید دەخیل و فەجر و فهوود ناگه‌نه‌ ئاستی كورسی، له‌ عەماڕه‌ قه‌زاكانی عەلی غەربی و كەحلا‌وی و كمیت ناگه‌نه‌ ئاستی كورسی، له‌ بەسڕە قه‌زای فاو و سادق ناگه‌نه‌ ئاستی یەک كورسی، له‌ رومادی قه‌زاكانی عه‌نه‌ و روتبه و راوه‌ و رمانه‌ ناگه‌نه‌ ئاستی كورسی، له‌ مووسڵ قه‌زاكانی حه‌زه‌ڕ ناگاته‌ ئاستی كورسی، له‌ سلێمانی قه‌زاكانی قه‌راخ و شاره‌زوور و سەید سادق و پێنجوێن و شارباژێر و ماوه‌ت و دوكان و دربه‌ندیخان و كفری ناگه‌نه‌ ئاستی یەک كورسی، له‌ كووت قه‌زاكانی ئەحرار و موەفەقیه‌ و بەدر و زبێدییه‌ ناگه‌نه‌ ئاستی كورسی. ده‌بێت ئه‌و لیژنه‌ی چاره‌سه‌ریی ئه‌و هه‌موو كیشه‌یه‌ ده‌كات، چه‌ند كاتی پێ بوێ تاكوو رێکكه‌وتن له‌سه‌ر ئه‌و هه‌موو قه‌زایه‌ بكات، كه‌ بخرێنه‌ سه‌ر كام بازنه‌ی هه‌ڵبژاردن. باشتر وابوو په‌رله‌مان، كه‌ هه‌ر ده‌ستكاریی بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردنی ده‌كرد، به‌گوێره‌ی ناوه‌نده‌كانی تۆماركردن، بۆ هه‌ر كورسییه‌ك بازنه‌یه‌كی دابنایه‌، كه‌ یه‌كانگیر ده‌بوو‌ له‌گه‌ڵ بڕگه‌ی دووی ماده‌ی 15 یاساكه‌، كه‌ ده‌ڵێ خۆپاڵاوتن به‌ تاكه‌ كه‌س دەبێت له‌ بازنه‌كاندا. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مه‌ش له‌ كاتی ئێستادا ئاسان نییه‌، بەڵام دادپه‌روه‌رانه‌تر ده‌بوو. هێنانی ئه‌و ماده‌یه‌ و داڕشتنه‌وه‌ی بازنه‌كان به‌و شێوه‌یەی سه‌ره‌وە ئاماژه‌مان بۆ كرد، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك یه‌ك ناگرنه‌وه‌، چونكه‌ له‌و بازنانه‌ی كه‌ زیاتر له‌ كورسییه‌كیان تیادایه‌، هیچ پێویست ناكات، حزبه‌كان كاندیده‌كانیان به‌ جیاواز بنێرن، بۆ وه‌ره‌قه‌ی ده‌نگدانیش ئه‌وه‌ راستتره‌، كه‌ هه‌ر حزبه‌ لستێكی هه‌بێت، كێ بازنه‌كانی هەڵبژاردن دیاری ده‌كات؟


بازنه‌كانی هەڵبژاردن به‌ چه‌ند رێگایه‌ك دیاری ده‌كرێن، له‌وانه‌:


1- ده‌كرێت داڕشتنه‌وه‌ی بازنه‌ی هه‌ڵبژاردن له‌لایه‌ن حزبه‌كانه‌وه‌ بكرێت، به‌وه‌ی لیژنه‌یه‌ك له‌ ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ دیاری بكرێت، به‌وەش نوێنه‌رانی حزبه‌ گه‌وره‌كان له‌و لیژنه‌دا ده‌بن و بازنه‌كان به‌ ویستی خۆیان داده‌ڕێژنه‌وه‌ و كاریگه‌ریی گه‌وره‌ی حزبی به‌سه‌ر بازنه‌كانه‌وه‌ دیار ده‌بێت. یاسای نوێی هه‌ڵبژاردن له‌ بڕگه‌ی شه‌شی ماده‌ی 15 به‌ روونی هاتووه‌ و دەڵێ، بازنه‌كانی هەڵبژاردن به‌پێی خشته‌یه‌ك پێك دێت، كه‌ ئەنجوومەنی نوێنه‌ران بریاری له‌سه‌ر ده‌دات، كه‌واته‌ ئه‌و ئه‌ركه‌شی به‌ خۆی سپاردووه‌. هه‌ندێك جار له‌ رێی بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردنه‌وە ده‌نگی به‌رهه‌ڵستكاران په‌رت ده‌كرێت و له‌ چه‌ند بازنه‌یه‌كدا، یان ده‌نگی پێكهاته‌كان په‌رت ده‌كرێت، به‌شیوه‌یه‌ك نه‌توانن به‌ئاسانی كورسی به‌ده‌ست بهێنن، به‌م جۆره‌ داڕشتنه‌وانه‌ ده‌ڵێن ساخته‌كاری پێش رۆژی ده‌نگدان، له‌ وڵاته‌ تازه‌ پێگه‌یشتووه‌كاندا روو ده‌ده‌ن، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ هەڵبژاردنی كینیا 1997 ئه‌نجام درا و له‌ هەڵبژاردنی نایجیریا ساڵی 1999 ئه‌نجام درا.


2- ده‌كرێت داڕشتنه‌وه‌ی بازنه‌كان بسپێردرێت به‌ ده‌سته‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ، به‌وه‌ش كاریگه‌ریی نه‌رێنی كه‌م ده‌كاته‌وه‌.


3- ده‌كرێت به‌ كۆمسیۆنی هەڵبژاردن بسپێردرێت، ئه‌ویش لیژنه‌ی داڕشته‌وه‌ی بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردن پێك ده‌هێنێت و پێی ده‌ڵێن لیژنه‌ی هەڵبژاردن و سنوور، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ئه‌نده‌نووسیا و نیجیریا و ئۆگەندادا هه‌یه‌.


4 – ده‌كرێت له‌ رێگه‌ی كۆمه‌ڵێك رێكاره‌وه‌ بێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ كه‌نه‌دا ئه‌نجام ده‌درێت، به‌ كۆمه‌ڵێك رێكاری ورددا تێده‌په‌ڕێ، كه‌ ڕاوێژ له‌گه‌ڵ ده‌نگده‌رانیش ده‌كه‌ن.


5 – لیژنه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆی تایبه‌ت جیاواز له‌ كۆمسیۆنی هەڵبژاردن ئه‌نجامی ده‌دا، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ئوسترالیا و هند و بوتوسوانادا په‌یڕەو ده‌كرێت.


به‌گوێره‌ی بڕگه‌ی شه‌شی ماده‌ی 15، په‌رله‌مان له‌ دیاریكردنی لیژنه‌كه‌ش سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو، كه‌ وا بكات لیژنه‌یه‌ك یان ده‌سته‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ به‌ شێوه‌یه‌كی راست و دروست، به‌ پشتبه‌ستن به‌ پێوه‌ره‌كانی، كه‌ دڵنیایی ده‌دەن به‌ حزب و ده‌نگده‌رانیش، داڕشتنه‌وه‌ی بازنه‌كانی هەڵبژاردن ئه‌نجام بده‌ن، كه‌ فاكته‌ری ژماره‌ی دانیشتوان و پێوه‌ری جوگرافی و ته‌نانه‌ت ئاستی رۆشنبیرییش له‌ هه‌ندێ وڵاتدا وه‌ك پێوه‌ر سه‌یر ده‌كرێت و بنه‌مای یه‌ك ده‌نگ یه‌ك به‌های هه‌یه‌ ره‌چاو بكات و ژماره‌ی ده‌نگده‌ران له‌ بازنه‌كاندا لێك نزیك بكاته‌وه‌ و یه‌كانگیری له‌نێوان ژماره‌ی كاندید و دانیشتوان بكات نه‌ك وه‌ک ئه‌وه‌ی پێشوو، كه‌ به‌های 4 ده‌نگده‌ری كه‌ركووك به‌رامبه‌ر 3 ده‌نگده‌ره‌ له‌ زیقاڕ. واتا ئه‌گه‌ر له‌ كه‌ركووك 4 كه‌س ده‌نگ بده‌ن، یه‌كسانه‌ به ‌3 ده‌نگده‌ری زیقار، ئه‌گه‌ر به‌ رێژه‌ی سه‌دی بیپێوین، به‌های ده‌نگده‌ری كه‌ركووك 20،75% كه‌متره‌ له‌ به‌های ده‌نگده‌ری زیقاڕ، كەواته‌ هه‌ر ده‌نگێكی كه‌ركووك به‌های له‌ 79.25% ی ده‌نگه‌كه‌یه‌تی، نه‌ك 100% پێش ئه‌وه‌ی بڕواته‌ سه‌ر سندووقی ده‌نگدان.

*بەڕێوەبه‌ری پێشووی كۆمسیۆنی هەڵبژاردنه‌كان/ عێراق.