ئیخوانیزم 1346ك - 1928

ئیلاهییات - 31

رێبازێكى هزرى، سیاسى، په‌روه‌رده‌یی، رادیكاڵیی ئیسلامییه‌. له‌ سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى چوارده‌ى كۆچى، سه‌ده‌ى بیستى زایینى، له‌ ئیسماعیلییه‌ سه‌ری هه‌ڵدا، پاش چوار ساڵ چالاكییه‌ سیاسى و په‌روه‌رده‌یى و هزرییه‌كانیان گه‌یانده‌ ناوه‌ندى شارى قاهیره‌. ئیمام حه‌سه‌ن به‌ننا 1906-1949ز، به‌ دامه‌زرێنه‌رى ئه‌م رێبازه‌ داده‌ندرێت، له‌ته‌ك ئه‌وه‌یش، رێنیشانده‌ر– المرشد-ى یه‌كه‌مى ئیخوانیزمه‌.


پێشنیارى سه‌رده‌سته‌ى ئیخوانیزم به‌ رێنیشانده‌ر– المرشد- په‌سه‌ند كرا، ئه‌ویش دواى ئه‌وه‌ى دایالۆگ و جیدالێكى زۆر له‌سه‌ر چه‌مكه‌كانى: (ئیمام، مه‌ڕجه‌ع، خه‌لیفه‌، سوڵتان، میر) دروست بوو، لێ زۆربه‌یان له‌سه‌ر ئه‌م چه‌مكه‌ى یه‌كه‌م رێك كه‌وتن، ئیتر له‌مەودوا سه‌رده‌سته‌ى ئیخوانیزم، پێشگرى جه‌نابى رێنیشانده‌ر– المرشد- وه‌رده‌گرێت.


دواى هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ى سیسته‌مى خه‌لافه‌تى ئیسلامى، له‌ ساڵى 1924ز، ئیدى ئایینى ئیسلام وه‌ك جه‌هاله‌ت و ته‌خه‌لوف سه‌یر ده‌كرا، ژنان به‌ كۆمه‌ڵ و پۆل پۆل حیجاب و له‌چكیان فڕێ ده‌دا. كۆمه‌ڵێك بیرمه‌ند بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌یان ده‌كرد: "ئایین فاكته‌رى سه‌ره‌كیى دووركه‌وتنه‌وه‌ى وڵات و نیشتمانه‌ له‌ شارستانیه‌ت".


ئیدى حه‌سه‌ن به‌ننا، به‌ مه‌به‌ستى دروستكردنى كۆمه‌ڵێك بانگخوازى هه‌ستبزوێن، ده‌سته‌بژێرێك له‌ قوتابییانى (دار العلوم، الازهر الشریف)ی كۆ كرده‌وه‌، له‌ مزگه‌وت و قاوه‌خانه‌ و شوێنه‌ گشتییه‌كان، به‌ شێوازێكى ساده‌ بانگخوازیى خه‌ڵكیان ده‌كرد، بۆ ده‌ستگرتن به‌ ئایینه‌كه‌یان و شوێن پێ هه‌ڵگرتنى په‌یامهێنه‌كه‌یان.


دروشمه‌كانى ئیخوانیزم: (خودا ئامانجمانه‌، په‌یامهێن سه‌روه‌رمانه‌، جیهاد رێگامانه‌، قورئان ده‌ستوورمانه‌، مردن له‌ رێگاى خودا باڵاترین ئاواتمانه‌). ئینجا له‌سه‌ر وێنه‌یه‌كى سه‌وز، دوو شمشێر باوه‌شیان به‌ قورئانێكدا كردووه‌! له‌ژێره‌وه‌یشدا ئایه‌تى (60)، له‌ سوڕه‌تى (الانفال) هاتوو: "چه‌نده‌ له‌تواناتاندایه‌ هێز و ئه‌سپیان بۆ ئاماده‌ بكه‌ن، دوژمنه‌كانى خودا و خۆتانیان پێ بتۆقێنن..".


له‌ 22 مارچى 1928، حه‌سه‌ن به‌ننا له‌ ماڵه‌كه‌ى خۆى، له‌گه‌ڵ شه‌ش هاوڕێى، كه‌ پێشتر كاریگه‌ر بوون به‌ تیۆر و تێچوونه‌كانى، به‌ناوه‌كانى: (حافز عه‌بدولحه‌لیم، ئه‌حمه‌د حوسه‌یڕى، فوئاد ئیبڕاهیم، عه‌بدولڕه‌حمان حه‌سه‌به‌ڵا، ئیسماعیل عەز، زه‌كى مه‌غریبى)، كه‌ من ناوم ناوه‌: (كۆڕبه‌ندى نهێنیى حه‌وت)، پلانى داڕشتنى ئافراندنى ئیخوانیزمیان په‌سه‌ند كرد.


له‌دواى ئیمام حه‌سه‌ن به‌ننا، ئیمام ئه‌بووئه‌علاى مه‌ودوودى 1903-1979ز، به‌ دووه‌م عه‌قڵى ئیخوان داده‌ندرێت، له‌ته‌ك بیرمه‌ند و ئه‌دیبى ئیخوانیزم، سه‌ید قوتب 1906-1966ز، كه‌سایه‌تیى ژماره‌ سێ. تاوه‌كوو ئێستایش ئه‌م سێ كه‌سایه‌تییانه‌ وه‌ك باوكى رۆحیى ئیخوانیزم سه‌یر ده‌كرێن.


ئه‌وان هێواش هێواش، زۆر بوون، به‌هێز بوون. ده‌یانویست له‌ رێگاى توندوتیژییەوە ده‌سه‌ڵات و پۆست وه‌ربگرن، بۆیه‌ بۆ ماوه‌ى چه‌ند ساڵێك ئاسایشى نه‌ته‌وه‌یى میسڕیان خستبووه‌ ژێر مه‌ترسییه‌وه‌، بۆیه‌ شا فاڕووقى یه‌كه‌م 1920-1965ز، له‌ رێكه‌وتى 8ی دێسه‌مبه‌رى 1948ز، بڕیارى قه‌ده‌غه‌كردنى ئیخوانیزمى دا. ئه‌م بڕیاره‌یش وای كرد ئیخوانیزم دڕنده‌تر بێت، ده‌ستیان كرد به‌ تیرۆركردنى كه‌سایه‌تییه‌كان. هه‌ر بۆیه‌ دواى بیست رۆژ، واته‌ له‌ 28ی دێسه‌مبه‌رى 1948ز، ئیخوانیزم توانى سه‌رۆك وه‌زیرانى میسڕ، موحه‌مه‌د فه‌همى نه‌قڕاشى، تیرۆر بكات. له‌ ساڵى 1954ز، له‌ هه‌وڵێكى تیرۆركردنى سه‌رۆك جه‌مال عه‌بدولناسڕ، شكستیان هێنا. بۆیه‌ دواجار له‌ ساڵى 1966ز، به‌ تۆمه‌تى پیلانگێڕان دژ به‌ سیسته‌مى حوكمڕانى، عه‌ماله‌تكردنى ژێره‌ و ژێر له‌گه‌ڵ به‌ریتانیا، كۆمه‌ڵێك له‌ سه‌رانى ئیخوانیزم له‌سێداره‌ دران، له‌نێویشیاندا سه‌ید قوتب.


به‌ڵام له‌ سه‌رده‌مى سه‌رۆك ئه‌نوه‌ر سادات 1918-1981ز، ئیخوانیزم له‌نێوان كرانه‌وه‌ و قه‌ده‌غه‌كردندا ژیان، ئاخر ئه‌و لێزانانه‌ به‌كاری ده‌هێنان، دژى بڵاوبوونه‌وه‌ و پێ راكێشانى فه‌لسه‌فه‌ى كۆمۆنیزم –الشیوعیه‌-، بۆ پاراستنى به‌رژه‌وه‌ندیى نیشتمانى و كه‌سیه‌تیى خۆى، به‌هۆى له‌ڕ و لاوازى، ئیدى ئیخوانیزم له‌نێوان 1962 تا 1965، وازیان له‌ توندوتیژى هێنا. به‌ڵام له‌ 6ی ئۆكتۆبه‌رى 1981ز، له‌ نماییشى سه‌ربازى، به‌ بۆنه‌ى یادى شه‌ڕى ئۆكتۆبه‌ر، سادات كوژرا، ئه‌گه‌رچى سه‌ره‌تا پڕوپاگه‌نده‌كان په‌نجه‌ى تۆمه‌تیان ده‌خسته‌ى سه‌ر ئیخوانیزم، لێ دوایى سه‌لمێندرا شوێنكه‌وتووانى رێكخراوى جیهادى ئیسلامى، تیرۆریان کردووە.


مه‌حموود محه‌مه‌د سه‌واف 1915-1992ز، دواى دیراسه‌ و چاوپێكه‌وتنى له‌گه‌ڵ حه‌سه‌ن به‌ننا، رێبازى ئیخوانیزمى هێنایه‌ عێراق، ئه‌ویش له‌ ساڵى 1944ز، لێ مۆڵه‌تى فه‌رمیى له‌ ساڵى 1949ز وه‌رگرت، ئه‌ویش له‌ژێر ناوى: (كۆمه‌ڵه‌ى برایانى ئیسلامى)، به‌ سه‌رۆكایه‌تیى ئه‌مجه‌د زه‌هاوى، خۆیشى چاودێرى گشتى بوو.


به‌ڵام هاتنى ئیخوان بۆ كوردستان زۆر روون نییه‌، ده‌گوترێت سه‌ره‌تا له‌ 1979ز له‌ شارى مه‌كه‌ به‌ نهێنى، ئیخوانیزمى موسته‌وره‌د دامه‌زراوه‌. ئه‌ها ئه‌گه‌ر بنواڕین ده‌بینن، ساڵى 1994ز گوتیان ئیخوانیزم راده‌گەیەنین! واته‌ بوونى هه‌بووه‌، لێ نهێنى بووه‌، ئێستا ئاشكراى ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌یش وه‌ك شوبهاندنێكى شۆخانه‌، به‌ ئاشكراكردنى بانگه‌وازى ئیسلام له‌ مه‌كه‌، دواى نهێنیبوونى سێ ساڵ.


به‌ڵام دواى داگیركردنى عێراق 2003ز، دووباره‌ ئیخوان هاته‌وه‌ نێو گۆڕه‌پانى سیاسیى عێراقى، ئه‌ویش به‌ ناوى (حزبى ئیسلامیى عێراقى)، كه‌ دواجار دكتۆر موحسین عه‌بدولحه‌مید، له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانى (25/5/2009ز)، به‌ چاودێریى گشتى و سه‌رۆكى ئه‌نجوومه‌نى شوورا هه‌ڵبژێردرا.
ئیخوانیزم ساڵى 2005ز، چوونه‌ نێو كێبڕكێى هه‌ڵبژاردنه‌كانى میسڕ، سه‌ره‌نجام هه‌شتا و هه‌شت كورسیى په‌رله‌مانییان چنگ كه‌وت، به‌مەیش قه‌باره‌یان گه‌وره‌تر و فراوانتر بوو، ئاخر له‌ژێره‌وه‌ كارى ته‌نزیمى و په‌روه‌رده‌ییان ده‌كرد، له‌ته‌ك ناشرینكردنى ده‌سه‌ڵات و حوكمڕانیى سیكۆلاریزم.


له‌ شۆڕشى جه‌نیوه‌رى 2011ز، ئیخوانیزم توانییان سوارى شه‌پۆلى ناڕه‌زایى خه‌ڵك بن و دژى حوسنى موباڕه‌ك بقیژێنن، بۆیه‌ له‌ هه‌مان ساڵ، حزبێكیان دامه‌زراند به‌ناوى (ئازادى و دادپه‌روه‌رى)، موحه‌مه‌د موڕسى، کرا به‌ سه‌رۆكى حزب. له‌ ساڵى 2012ز، توانییان ده‌سه‌ڵات وه‌ربگرن، سه‌رۆكى حزبه‌كه‌یان بوو به‌ سه‌رۆكى میسڕ. لێ دواى كه‌متر له‌ حوكمڕانیى ساڵێك، خه‌ڵك بینییان موڕسى ناتوانێت ئاوات و ئامانجه‌كانى شۆڕش جێبه‌جێ بكات، ته‌نانه‌ت بێڕێزیى به‌ قانوون و دامودوزگاى ده‌وڵه‌ت كرد، ئیتر جه‌ماوه‌ر پۆل پۆل لێى بێ هێوا بوون، بۆیه‌ له‌ رێگاى خۆپیشاندان و گردبوونه‌وه‌، هه‌ر له‌ ساڵى 2012ز، داواى هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خت و ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌یان لێ كرد، به‌ڵام موڕسى به‌ توندى به‌رپه‌چى دانه‌وه‌، ئیخوانیزمیش داواكاریى خه‌ڵكى ره‌ت كرده‌وه‌، بۆیه‌ سه‌ره‌نجام له‌شكرى سه‌ربازیى میسڕ ده‌خاله‌تى كرد، به‌ رابه‌رایه‌تیى عه‌بدولفه‌تاح سیسى، موحه‌مه‌د موڕسی به‌ زه‌برى هێز له‌ ده‌سه‌ڵات لابرد. ئیتر دووباره‌ ئیخوانیزم دژ به‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌كان، له‌شكر و سه‌ربازگه‌، داموده‌زگاكانى ده‌وڵه‌ت، په‌ناى بۆ به‌كارهێنانى توندوتیژى برده‌وه‌.


ئیخوانیزم هه‌میشه‌ له‌ نێوه‌خۆیان خه‌ریكى ململانێ و ملشكاندنى یه‌كترن. له‌ میسڕ سه‌ید قوتب، كوده‌تاى به‌سه‌ر جه‌مال عه‌بدولناسڕدا كرد. له‌ سودان عومه‌ر حه‌سه‌ن به‌شیر، كوده‌تاى به‌سه‌ر حه‌سه‌ن توڕابیدا كرد. له‌ توركیا ره‌جه‌ب ته‌یب ئۆردوگان، كوده‌تاى به‌سه‌ر فه‌تحوڵا گۆلەندا كرد.


ئه‌وان له‌ سه‌ره‌تاوه‌ وه‌سفى خۆیان ده‌كه‌ن به‌وه‌ى: (چاكسازى فره‌لایه‌نن)، هه‌ڵگرى مه‌شخه‌ڵى: ئیسلام چاره‌سه‌ره‌– الاسلام هو الحل-، خاوه‌ن دونیابینێكى دانسقه‌ن، له‌توانایاندایه‌ ته‌واوى گرفته‌ سیاسى و سۆسیۆلۆژییەکان چاره‌سه‌ر بكه‌ن، ئه‌ویش به‌ په‌یڕه‌وى له‌ژێر رۆشنایى تێگه‌شتنى حه‌سه‌ن به‌ننا بۆ قورئان و فه‌رمووده‌! به‌ڵام ئه‌گه‌ر سه‌یرى واقیعیان بكه‌یت، ده‌بینین ئه‌وان گه‌وره‌ترین ئۆپۆزسیۆنى سیاسى و سۆسۆلۆژیین، له‌ ته‌واوى وڵاتانى ئیسلامى، به‌درێژایى هه‌شت ده‌یه‌، بوونه‌ته‌ مایه‌ى توندوتیژى و ئیڕهاب و ته‌خه‌لوف.


ئێستا ئیخوانیزم له‌ شه‌ش كیشوه‌رى جیهاندا هەیه‌، له‌ حه‌فتا و دوو وڵات چالاكیى هه‌یه‌، ده‌یان حزب و رێكخراو و كۆمه‌ڵه‌ى ئاشكرا و نهێنییان هه‌یه‌. ئیمام یوسف قه‌ڕه‌زاوى باوكى رۆحییانه‌. ئال ته‌میمى قه‌ته‌ڕ سپۆنسه‌ریانه‌. داد و گه‌شه‌پێدانى توركیایش هێزى بازوویانه‌.


ئیخوان له‌ دیدى چه‌ندین كه‌سایه‌تیىەوە، ئێستایش ته‌كفیر و ته‌جریم كراون، ئیبن عوسه‌یمین 1929-2001ز، ده‌ڵێت: "دواى ئه‌وه‌ى ئیخوانیزم سه‌ری هه‌ڵدا، بێ حیكمه‌تانه‌ په‌رش و بڵاو بوون، زیاتر وێنه‌ى ئیسلام له‌ دیدى رۆژئاوا و رۆژهه‌ڵات بێزرایه‌وه‌، بۆمب ده‌خه‌نه‌ نێو موسڵمانان، ده‌شڵێن ئه‌مه‌ جیهاده‌ له‌ رێگاى خودا! له‌ڕاستیدا ئه‌وان خراپه‌یان كرد به‌رامبه‌ر ئیسلام. من ده‌پرسم ئه‌وانه‌ چییان كرد؟ ئایا كافرانیان هێنایه‌وه‌، یان زیاتر له‌ ئیسلام دوور كه‌وتنه‌وه‌؟! واى لێ هاتووه‌ مرۆڤ رووخسارى له‌ ئیخوانیزم بپۆشێت! ئه‌وان تائیفه‌یه‌كى له‌رزۆكى تۆقێنه‌رن، ئیسلام به‌ریئه‌ لێیان".

بنه‌ماكانى ئیسلامیى ئیخوانیزم

یه‌ك: جێبه‌جێكردنى شه‌ریعه‌ت..
گرنگترین بنه‌ما و ئامانجى ئیخوانیزمه‌، ئه‌وان دژى جه‌نگى داگیركاریى جه‌سته‌یی: (به‌ریتانى و فه‌ڕه‌نسى و ئیتاڵى)، دژى جه‌نگى داگیركاریى هزرى ئه‌ورووپى گوتیان: پێویسته‌ حوكمى ئیسلامى بگه‌ڕێته‌وه‌، شه‌رعه‌تیش رۆژانه‌ په‌یڕه‌ویى لێ بكرێت. ئاخر ئیمام حه‌سه‌ن به‌ننا گوتبووى: "ئیسلام؛ عه‌قیده‌یه‌، عیباده‌ته‌، نیشتمانه‌، ره‌گه‌زنامه‌یه‌، ئایینه‌، ده‌وڵه‌ته‌، رۆحانیه‌ته‌، قورئانه‌، شمشێره‌".


هه‌ر كاتێك حزبێكى ئیسلامى، كۆمه‌ڵێكى ئیسلامى، گرووپێکی ئیسلامى دژى ده‌سه‌ڵاتى سیكۆلاریزم سه‌رهه‌ڵبدات، ئاماده‌ن به‌ ماڵ و گیان له‌باوه‌شیان بگرن، سوارى ته‌وژمه‌كه‌یان ببن. هه‌ر كات حاكمێك شه‌ریعه‌ت جێبه‌جێ بكات، ئیخوانیزم ئاماده‌یه‌ خزمه‌تكاریى بكات.


سه‌ید قوتب، له‌ كتێبه‌كه‌ى (معالم فی الطریق، ل60)دا ده‌ڵێت: "شانشینى خودا– مملكه‌ الله- ئه‌و كاته‌ دێته‌ بوون، كه‌ شه‌ریعه‌تى خودا حاكم بێت، فه‌رمانه‌كان بۆ لاى خودا بگه‌ڕێندرێنه‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ى له‌ شه‌ریعه‌ت روون كراوه‌ته‌وه‌".

دوو: ته‌كفیر..
له‌ دیدى ئیخوانیزمدا ته‌واوى كۆمه‌ڵگا كافره‌، بۆیه‌ ده‌بێت سه‌رله‌نوێ موسڵمان ببێته‌وه‌، هه‌ر وه‌ك چۆن له‌ سه‌رده‌مى جاهیلیدا په‌یامهێن خه‌ڵكى به‌ موسڵمان كرد. ئیخوانیزم به‌ئاشكرا كۆمه‌ڵگاى ئیسلامى به‌ جاهیلى وه‌سف ده‌كات، سا جاهیلى مه‌به‌ستى نه‌خوێنده‌وار نییه‌، به‌ڵكوو مه‌به‌ستى كۆمه‌ڵگاى پێش ئیسلام! ئه‌وان خوێنده‌وار حه‌كیمیشیان تێدابوو، لێ جاهیل بوون به‌ ته‌وحید و قورئان و ئیسلام –سیسته‌مى ئیلاهی-. سه‌ید قوتب، له‌ كتێبه‌كه‌ى (معالم فی الطریق، ل8)دا ده‌ڵێت: "ئیمڕۆ هه‌موو جیهان له‌ جاهیلییه‌ت ده‌ژیێت، له‌ ئاراسته‌ى بنه‌ماى هه‌ڵقوڵانى به‌رگرییه‌كانى ژیان و سیسته‌مه‌كانى، جاهیلییه‌تێك ئه‌و كاریگه‌رییه‌ ماددییه‌ زه‌به‌لاحانه‌ هیچى لێ ته‌نك ناكاته‌وه‌، ئا ئه‌مه‌ داهێنراوه‌ باڵاكه‌یه‌! ئه‌و جاهیلییه‌ته‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ى سنووربه‌زاندنى سوڵتانى ئیلاهیى دامه‌زراوه‌، به‌ تایبه‌تتریش تایبه‌تمه‌ندییه‌كانى ئیلاهییات. كه‌ حاكیمیه‌ته‌ –الحاكمیه‌-، ئه‌وان حاكمیه‌ت بۆ مرۆڤ ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌، هه‌ندێكیان به‌سه‌ر هه‌ندێكیاندا ده‌كه‌ن به‌ خودا، نه‌ له‌ وێنه‌ سه‌ره‌تا ساكاره‌كه‌ى، كه‌ جاهیلیه‌تى پێشتر زانیبوویان، به‌ڵكوو له‌ وێناى بانگى حه‌ق، دانانى ئه‌ندێشه‌ و به‌هاكان، شه‌ریعه‌ته‌كان و قانوونه‌كان، سیسته‌م و هه‌ڵسوڕاندن، دوور له‌ میتۆدى خودا بۆ ژیان، ئه‌وه‌ى خودا مۆڵه‌تى پێ نه‌داوه‌".

سێ: پارێزكاری– التقیه‌-
ئیخوانیزم بۆ به‌رده‌وامیى ژیان و رێبازه‌كه‌یان، پارێزكارى به‌ زه‌ڕووڕه‌تێكى ئیعتیقادى داده‌نێن. ئه‌وان جلى جیاواز له‌به‌ر ده‌كه‌ن، بە زمانى جیاواز قسه‌ ده‌كه‌ن، میتۆدى جیاواز ده‌نوێنن، سیماى جیاواز نمایش ده‌كه‌ن، نووسینى جیاواز ده‌نووسن، راى جیاواز ده‌رده‌بڕن! هه‌موو ئه‌وانه‌ وه‌ك ئامرازى خۆحه‌شاردان به‌كار ده‌هێنن، بۆیه‌ به‌ ئاسته‌م ده‌ناسرێنه‌وه‌.


ئه‌وان وه‌ك حه‌ربا خۆیان ده‌گۆڕن، له‌ سعوودیە چوونه‌ته‌ به‌رگى رابوونیزم، له‌ میسڕ چوونه‌ته‌ به‌رگى ئه‌شعه‌ریزم، له‌ توونس چوونه‌ته‌ به‌رگى ئیعتیزالیزم، له‌ توركیا چوونه‌ته‌ به‌رگى ماتوردیزم، له‌ قه‌ته‌ڕ چوونه‌ته‌ به‌رگى وه‌هابیزم، ته‌نانه‌ت له‌ عێراق چوونه‌ته‌ به‌رگى دوازده‌ ئیمامى– حزبى ده‌عوه‌-. لاى ئه‌وان هیچ رێبازێكى ئیعتیقادى و كه‌لامى و هزرى و فیقهى گرنگ نییه‌، گرنگ جێبه‌جێكردنى عه‌قڵ و هاوكێشه‌كانى ئیخوانیزم، له‌پێناو چاكسازیى سیاسى.