بایه‌خى ستراتیجیى نه‌وت له‌ ڕوانگه‌ى جیۆپۆڵەتیكه‌وه‌

 

هه‌ریه‌كه‌ له‌ (په‌ترۆڵ و گاز و خەڵووزى به‌ردین به‌ هه‌موو جۆره‌كانى) له‌ دابه‌شبووندا به‌ربڵاوترن له‌چاو كانزاكانى تردا له‌ جیهاندا. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌بینین زۆرترین ده‌وڵه‌تى سه‌ربه‌خۆى جیهان خه‌ڵووزى به‌ردینیان نییه‌، (80) ده‌وڵه‌ت هه‌یه‌ نه‌وت به‌رهه‌م ناهێنن، به‌ (6) ده‌وڵه‌تیش (82%)ی خه‌ڵووزى جیهان به‌رهه‌م دێنن. به‌ (5) ده‌وڵه‌تیش (76%)ی په‌ترۆڵى جیهان به‌رهه‌م دێنن. بێ گومان ئه‌مه‌ش كاره‌ساتێكى گه‌وره‌ به‌جێ ده‌هێڵن، له‌سه‌ر ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ى كه‌ سووته‌مه‌نى به‌رهه‌م ناهێنن تا ئه‌و ئاسته‌ى وایان لێ ده‌كات په‌ره‌ بده‌ن به‌ هه‌ندێك ده‌رامه‌تى سووته‌مه‌نیى تر، كه‌ تێچوونى كه‌متره‌، یان سووته‌مه‌نى له‌ده‌ره‌وه‌ بهێنن.


ئه‌وه‌ى تایبه‌ته‌ به‌ په‌ترۆڵ، ده‌بینین مه‌زه‌نده‌كردنى بڕه‌كه‌ى و ده‌ستلێنه‌دراوه‌كه‌ى له‌ كاتێكه‌وه‌ بۆ كاتێكى تر ده‌گۆڕدرێت. ئه‌مه‌ش به‌نده‌ به‌ پێشكه‌وتن و زۆربوونى ئه‌و توێژینه‌وانه‌وه‌، كه‌ له‌سه‌ر په‌ترۆڵ ده‌كرێت. گه‌رچى باوه‌ڕ وایه‌ ده‌ست لێنه‌دراوێكى گه‌وره‌ هه‌بێت له‌نزیك زنجیره‌ چیاكانى رۆكى و ئه‌ندیز له‌ جیهانى نوێ و ‌له‌ده‌وروبه‌رى زنجیره‌كانى ئه‌تڵه‌س، كریات، قه‌وقاز، ئۆراڵ، زاگرۆس. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ باشوورى خۆرهه‌ڵاتى ئاسیا، به‌ڵام رووبه‌رێكى زۆر فراوان هه‌یه‌، هه‌ژاره‌ به‌م ده‌رامه‌ته‌، وه‌ك ئه‌فریقاى خواربیابان، نیوه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كه‌ى ئه‌مەریكاى باكوور، زۆرینه‌ى به‌رازیل، كیشوه‌رى ئه‌ورووپا، ئه‌ویش پێكهاته‌ى نه‌وتییه‌كه‌ى كه‌مه‌. بازرگانیى نێوده‌وڵه‌تیى په‌ترۆڵ و وه‌رگیراوه‌كانى پایه‌ و پله‌یه‌كى گرنگى زۆرى هه‌یه‌ و له‌ خه‌ڵووز زۆرتره‌. جیهانى عەره‌بى و ده‌ریاى كاریبى، هه‌رێمه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ى په‌ترۆڵن. وڵاتانى خۆرئاواى ئه‌ورووپاش پشت به‌و هه‌رێمانه‌ ده‌به‌ستن، هه‌روه‌ها ویلایه‌ته‌ یه‌گكرتووه‌كانیش په‌ترۆڵ له‌و هه‌رێمانه‌وه‌ ده‌هێنن، ئه‌وه‌ش بۆ ئه‌وه‌ى پارێزگارى له‌ ده‌ستلێنه‌دراوه‌كه‌ى په‌ترۆڵى خۆى بكات.


له‌ روانگه‌ى ئه‌وه‌وه‌، كه‌ په‌ترۆڵ كه‌ره‌سته‌یه‌كى ستراتیجیى زۆر پێویسته‌ بۆ گواستنه‌وه‌ى پیشه‌سازى، بۆیه‌ پێویست ده‌كات ره‌وشى په‌ترۆڵى ده‌وڵه‌ته‌كه‌، وه‌ك فاكته‌رێك له‌به‌رچاو بگیرێت. باشترین نموونه‌ش بۆ ئه‌م حاڵه‌ته‌، قه‌یرانه‌كه‌ى سوێس و په‌ككه‌وتنى بۆڕییه‌كانى سووریاى ساڵى 1956ه،‌ كه‌ بووه‌ هۆى كه‌مبوونه‌وه‌ى نه‌وتى ئه‌ورووپا هه‌تا ئاستێكى مه‌ترسیدار. هه‌روه‌ها قه‌یرانى په‌ترۆڵ له‌ شه‌ڕى نێوان (عەره‌ب– ئیسرائیل) له‌ ساڵى 1973، كه‌ ده‌وڵه‌ته‌ عەره‌بییه‌كان بڕى به‌رهه‌میان كه‌م كرده‌وه‌ و نه‌شیان ده‌نارد بۆ ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ى پاڵپشتییان له‌ ئیسرائیل ده‌كرد. ئه‌مه‌ بووه‌ هۆى ترسێكى گه‌وره‌ له‌ناو ده‌وڵه‌تانى ئه‌ورووپا، ئه‌مەریكاى باكوور، هۆڵەندا، كه‌ له‌سه‌ره‌تادا پاڵپشتیى فەرمیی له‌ ئیسرائیل ده‌كرد، له‌ سه‌ره‌تاى شه‌ڕه‌كه‌دا پاشگه‌ز بووەوه‌ و نوێنه‌رى نارد بۆ وڵاته‌ عەره‌بییه‌كان.


ده‌وڵه‌تانى بازاڕى ئه‌ورووپاى هاوبه‌ش كۆ بوونه‌وه‌ و پشتگیرییان له‌ بڕیاره‌كه‌ى ئه‌نجوومه‌نى ئاسایش ژماره‌ (242)ی ساڵى 1967 كرد، كه‌ داواى كرد ئیسرائیل بكشێته‌وه‌.


بۆ چله‌كانى ساڵى 1967، وڵاتانی عەره‌ب 80%ی پێداویستییه‌كانى هۆڵەندا و فەرەنسا و ئه‌ڵمانیا و به‌لجیكایان پڕ ده‌كرده‌وه‌ و له‌ 90%ی پێویستیى سویسرا و پورتوگال، 50%ی پێویستیى سوید و نەرویج، 85%ی ئیتالیا و ئیسپانیا نه‌وتى وڵاتانی عەره‌ب پڕى ده‌كردەوه‌.


پاشان وزه‌ى ئه‌تۆم هاته‌ مه‌یدانى پیشه‌سازییه‌وه‌، بەڵام هێشتا له‌ پشتێنه‌یه‌كى به‌رته‌سكدایه‌ و هه‌ندێك ده‌وڵه‌ت ده‌گرێته‌وه‌، وه‌كوو (ئه‌مەریكا و بەریتانیا و رووسیا). رێکخراوى ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌ورووپییه‌كان بۆ وزه‌ى ئه‌تۆم له‌كاردایه‌، بۆ هاوكارى له‌پێناو ئه‌م به‌كارهێنانه‌دا.


نه‌وت له‌ناو كانزا نافلزییه‌كاندا به‌ پله‌ى یه‌كه‌م دێت، له‌ رووى بایه‌خه‌وه‌ به‌ كه‌ره‌سته‌یەكى ستراتیجیى گرنگ داده‌ندرێت، چونكه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌كى جووڵه‌ و گه‌رمییه‌ له‌ كاتى شه‌ڕ و ئاشتیدا. له‌لایه‌كى تریشه‌وه‌ وه‌ك كه‌ره‌سته‌یه‌كى خاو ده‌چێته‌ ناو زۆر پیشه‌سازییه‌ په‌ترۆكیمیاییه‌كان، به‌ جۆرێك نزیكه‌ى (30) هه‌زار مادده‌ى جیاواز له‌ نه‌وت و غازى سروشتى له‌ پیشه‌سازییه‌ په‌ترۆكیمیاییه‌كان ده‌رده‌هێندرێت.


هه‌ر بۆیه نه‌وت بووەته‌ ته‌وه‌ره‌یه‌ك بۆ به‌ربه‌ره‌كانیى رامیارى و ئابوورى له‌ رۆژگاری ئەمڕۆدا، به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ سه‌رچاوه‌كانى ترى وزه‌دا. له‌ رووى گرنگییه‌وه‌ به‌ پله‌ى یه‌كه‌م دێت، ئه‌ویش به‌هۆى ئه‌و خاسیه‌ته‌ باشانه‌ى هه‌یه‌تى.


له‌گه‌ڵ دۆزینه‌وه‌ى سه‌رچاوه‌كانى دیکەی وزه‌، وه‌ك (گازى سروشتى و یۆرانیۆم و كاره‌با و .....هتد)، بەڵام ده‌وڵه‌تان ناتوانن ده‌ستبه‌ردارى نه‌وت ببن، ئه‌ویش له‌به‌ر ئه‌وه‌ى مادده‌ى (گریز و رۆن)ی لێ ده‌رده‌هێندرێت، ئه‌م دوو مادده‌یه‌ش زۆر پێویستن بۆ جووڵه‌كردنى مه‌كینه‌ و ئامێره‌كان، بۆ ئه‌وه‌ى كردارى سوانیان تیایدا روو نه‌دات.


جا له‌به‌ر ئه‌و گرنگى و بایه‌خه‌ى، كه ‌نه‌وت هه‌یه‌تى، ده‌وڵه‌تان ناتوانن ده‌ستبه‌ردارى ببن. نه‌وت وه‌ك كه‌ره‌سته‌یه‌كى سروشتى و ئابووری، وه‌ك ئه‌و خوێنه‌ وایه‌، كه‌ له‌ جه‌سته‌ى ئاده‌میزاددایه‌. به‌ جۆرێك كه‌میى یاخود نه‌بوونى ئه‌و سامانه‌ له‌نێو سنوورى ده‌وڵه‌ته‌كه‌دا، واتا تووشبوونى ده‌وڵه‌ته‌كه‌ به‌ كه‌مخوێنى، چونكه‌ كاریگه‌ریى له‌سه‌ر ته‌واوى لایه‌نه‌ ئابوورى و پیشه‌سازی و كشتوكاڵی و خزمه‌تگوزارییەکان ده‌بێت.


نه‌بوونى ئه‌م سامانه‌ له‌ كاتى ئاشتیدا، واتا ئیفلیجبوونى ژیان، له‌ كاتى شه‌ڕیشدا واتا ئیفلیجبوونى چالاكییه‌ سه‌ربازییه‌كان.