رابوونیزم 1289ك - 1873ز

ئیلاهییات - 30

 

رێبازێكى هزرى، سیاسى، رێنیسانسى، رادیكاڵى ئیسلامییه‌. له‌ سه‌ده‌ى سێزده‌ى كۆچى، سه‌ده‌ى نۆزده‌ى زایینى له‌ میسڕ سه‌ری هه‌ڵدا. سیمبولى رێنیسانس و چاكسازیى ئایینى ئیسلام، له‌ سه‌ده‌ى نۆزده‌، بیرمه‌ند: (جه‌ماله‌دینى ئه‌فغانى) 1838-1897ز، به‌ دامه‌زرێنه‌رى ئه‌م رێبازه‌ داده‌ندرێت. له‌ته‌ك ئه‌ویشدا، موفتى دیارى میسڕى، ئیمام (موحه‌مه‌د عه‌بدۆ) 1849-1905ز، قوتابى و هاوڕێى ئه‌فغانى، به‌ ته‌واوكار و هاریكارى یه‌كه‌م دێت، له‌ سه‌رخستنى رێبازه‌كه‌.


رابوونیزم، واته‌: رابوون له‌ خه‌وى غه‌فڵه‌ت و بێدارى، چونكه‌ ئه‌وان لایان وابوو، ئوممه‌تى ئیسلام له‌ غه‌فڵه‌ت و نائاگاییدایه‌. له‌ زمانى عه‌ره‌بى به‌ (الصحوه‌ الاسلامیه‌)، ناسراوه‌. ئاخر مه‌به‌ست له‌ ناوى رێبازه‌كه‌، ئاماژه‌یه‌ بۆ چه‌مكى زیندووبوونه‌وه‌ى، ئایینى ئیسلام، سه‌ر له‌ نوێ. ئه‌گه‌رچى خۆیان ئه‌م ناوه‌یان له‌ خۆیان نه‌ناوه‌، لێ دواجار به‌م ناوه‌ ناسێندران، ئه‌ویش سه‌ره‌نجامى پڕۆژه‌ هزرییه‌كه‌یان بوو.


سه‌رهه‌ڵدانى ئه‌م رێبازه‌ وه‌ك كاردانه‌وه‌یه‌ك بوو، به‌رامبه‌ر به‌ هه‌ڕه‌شه‌كانى رۆژئاواى تازه‌، ئه‌ویش ترس له‌ پێكدادانى سه‌ربازى نه‌بوو، هه‌ر وه‌ك چۆن له‌ سه‌ده‌كانى ناوه‌ڕاست– جه‌نگه‌كانى خاچ-، كاریان پێ ده‌كرد. لێ هه‌ڕه‌شه‌ى رۆشنبیرى و شارستانى و ئازادى و ئایینى بوو.


رابوونیزم رۆژئاواى به‌ وێنه‌یه‌كى (نائه‌خلاقى، نائینسانى، نائیلاهى)، وه‌سف كرد. وێنایه‌كى هه‌ڵه‌ى خه‌یاڵى، دوور له‌ واقیع و حه‌قیقه‌تی خسته‌ مێشكى موسڵمانان. رابوونیزم گوتى: "رۆژئاوا هه‌ڕه‌شه‌یه‌كى مه‌ترسیداره‌ له‌سه‌ر بوونى مرۆڤى موسڵمان و ئایینى ئیسلام، بۆیه‌ ده‌بێ رۆحى ئیسلام رابوون بكه‌ینه‌وه‌".

رابوونیزم گه‌یشته‌ باشوورى ئاسیا، له‌وێ كۆمه‌ڵێك بیرمه‌ند و كه‌سایه‌تى بوون به‌ ده‌مڕاستى رێبازه‌كه‌، دیارترینیان:
1- سه‌ید ئه‌حمه‌د خان 1817-1898ز.
2- موحه‌مه‌د عه‌لى جه‌ناح 1876-1948ز.
3- موحه‌مه‌د ئیقبال 1877-1938ز.


سا به‌ هه‌وڵ و تیكۆشانى رابوونیزم، له‌ته‌ك ئه‌م سێ عه‌قڵه‌ دانسقه‌یه‌دا، كاریان له‌سه‌ر (تیۆرى ناسیۆنالیزم و ئایینى دوالیزم) كرد له‌ نیمچه‌ دوورگه‌ى هیندستان، سه‌ره‌نجام توانییان له‌ 14ی ئۆگه‌ستسی 1947ز، كۆمارى ئیسلامیى پاكستان دابمه‌زرێنن.


رابوونیزم كۆمه‌ڵێك تایبه‌تمه‌ندییان بۆ خۆیان بڕیار دا، بۆ ئه‌وه‌ى هه‌م بناسرێنه‌وه‌، هه‌م له‌نێو كۆمه‌ڵگاى ئیسلامیدا جیاوازییه‌ك به‌ خۆیان ببه‌خشن، سا دیارترین ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ ئه‌مانه‌ن: (خۆپارێزى، رۆشنبیریى ئیسلامى، به‌رگ، چه‌مكه‌كان، دابڕان له‌نێوان دوو ره‌گه‌زه‌كه‌، ده‌ربڕین، سانسۆر له‌سه‌ر ئامرازه‌كانى راگه‌یاندن، په‌یوه‌ستبوون به‌ ئاكار و ئه‌خلاقى ئیسلامى).


جه‌وهه‌رى ئه‌م رێبازه‌ بوو به‌ هه‌ڵگیرسێنه‌رى شۆڕشى عوڕابى، به‌ سه‌ركردایه‌تیى ئه‌حمه‌د ئه‌لحوسه‌ینى عوڕابى 1841-1911ز، ئه‌میش له‌ ساڵانى 1879-1882ز دژى ئه‌لخدێوى تۆفیق 1852-1892ز له‌لایه‌ك، له‌ لایه‌كى دیكه‌وه‌ دژى ده‌ستوه‌ردانى بێگانه‌ له‌ كاروبار و سه‌روه‌ریى وڵاتى میسڕ. لێره‌وه‌ قۆناغى یه‌كه‌مى رێبازى رابوونیزم– په‌یمانى میسڕ- كۆتایى دێت.


قۆناغى دووه‌مى رێبازى رابوونیزم– په‌یمانى سعوودیا-، له‌ كۆتایى ساڵى 1979ز له‌ شانشینى عه‌ره‌بى سعوودیا ده‌ست پێده‌كات. ئه‌میش پاشماوه‌ى هزرى قۆناغى یه‌كه‌مى رابوونیزمه‌، لێ لێره‌وه‌ یارانى ئه‌م رێبازه‌ نیازمه‌ند بوون بۆ كامڵبوونى به‌دیهێنانى ئامانجه‌كانیان، پێگه‌شتنى هزره‌كانیان، به‌ره‌و لوتكه‌ى گشتاندن. جا بۆیه‌ ئه‌گه‌ر قۆناغى یه‌كه‌مى رابوونیزم نه‌بوایه‌، قه‌ت ئه‌م قۆناغه‌ نه‌ده‌بوو، یان به‌م شێوه‌ سستماتیكی و بنچینه‌ییه‌ نه‌ده‌هاته‌ بوون. سا گرنگترین رووداوه‌كان، كه‌ بوونى فاكته‌رى سه‌ره‌كى، قۆناغى دووه‌مى رابوونیزم، ئه‌مانه‌ن:
1- دژواریى كه‌میى وزه‌ له‌ حه‌فتاكان: دوابه‌داى (جه‌نگى لێخۆشبوون)– حرب الغفران- له‌ ساڵى 1973ز، قه‌یرانى كه‌میى په‌تڕۆڵ رووى له‌ وڵاته‌ پیشه‌سازییه‌كان كرد، وه‌ك: (ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مەریكا، كه‌نه‌دا، ئه‌ورووپاى رۆژئاوا، یابان، ئوستڕالیا، نیوزله‌ندا)، ئه‌ویش دواى ئه‌وه‌ی وڵاتانى رۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست، ناردنى نه‌وتیان راگرت. ئه‌مه‌یش درێژه‌ى كێشا تا ساڵى 1980ز.


2- گه‌ڕانه‌وه‌ى ئایه‌توڵا خومه‌ینى: دواى رووخانى رژێمى شاه، له‌ 1ی فێبریوه‌رى 1979ز، ئایه‌توڵا خومه‌ینى– هه‌ڵگیرسێنه‌رى شۆڕشى ئیسلامیى ئێران- له‌ ده‌ربه‌ده‌رى گه‌ڕایه‌وه‌ تاران، به‌ دووریى ٣٤ كیلۆمه‌تر، زیاتر له‌ پێنج ملیۆن كه‌س چوونە پێشوازیى ئه‌و.


3- داگیركردنى كه‌عبه‌ى پیرۆز: له‌ 20ی نۆڤه‌مبه‌رى 1979ز، كۆمه‌ڵێك له‌ شوێنكه‌وتووانى رێگه‌ى سڕوڕیزم، نزیكه‌ى ٢٠٠ كه‌س، له‌ ١٢‌ ره‌گه‌زنامه‌ى جیاواز، به‌ سه‌ركردایه‌تیى (جهێمان عتێبى)، دواى نوێژى به‌یانى، له‌ رێگای مایكه‌كان، داوایان له‌ موسڵمانان كرد، به‌یعه‌ت بده‌ن به‌ شێخ (موحه‌مه‌د عه‌بدوڵا قه‌حتانى)، به‌ سیفه‌تى ئه‌وه‌ى ئه‌و ئیمامی مه‌هدییه‌. سا ده‌ستیان گرت به‌سه‌ر كه‌عبه‌ى پیرۆزدا، ده‌رگاكانیان داخست، دواى ئه‌وه‌ى له‌ رێگاى چه‌ندیدن داره‌بازه‌ چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نییان به‌حه‌شاردراوى هێنابووه‌ نێو كه‌عبه‌. نزیكه‌ى سه‌د هه‌زار موسڵمانیان ده‌ستبه‌سه‌ر كرد، دواى سێ رۆژ، ژن و منداڵه‌كانیان ئازاد كردن. به‌م شێوه‌یه‌ گه‌مارۆدانه‌كه‌ به‌رده‌وام بوو، تا دواجار (ده‌سته‌ى گه‌وره‌ زانایانى ئیسلامى)، فه‌توایان ده‌ركرد به‌ داخڵبوونى هێزى سه‌ربازى بۆ ناو كه‌عبه‌. به‌م جۆره‌ له‌ 4ی دێسه‌مبه‌رى 1979ز، واته‌ دواى دوو هه‌فته‌، هێزه‌كانى سعوودیا، به‌ یارمه‌تیى راوێژكارى دژه‌تیرۆر، توانییان (موحه‌مه‌د قه‌حتانى) بكوژن، ئیتر وره‌ى شوێنكه‌وتووانى دابه‌زى، ٢٨ كه‌س كوژران. به‌م شێوه‌یه‌ ٦١ كه‌س، له‌ سڕوڕیزم به‌ دیل گیران، پاشان به‌ شمشێر سه‌ریان په‌ڕێندرا، له‌ گۆڕه‌پانه‌كانى چوار ئارى جیاواز.


ئه‌م فاكته‌ره‌ سه‌ره‌كییانه‌ بوونه‌ هۆى ته‌قینه‌وه‌یه‌كى گه‌وره‌، له‌نێو هزرى ئیعتیقادى و ئیمانىدا، به‌تایبه‌ت له‌نێو خوێنده‌وار و توێژه‌ر و بانگخوازاندا.


پێویسته‌ موسڵمانان دوور بكه‌ونه‌وه‌ له‌ رێبازگه‌رى و چاولێكه‌رى و ده‌مارگیرى، ئه‌وان ده‌بێ وه‌ك یه‌ك جه‌سته‌ كار بكه‌ن، ئه‌گه‌ر ئه‌ندامێكیان نه‌خۆش و گرفتار بوو، ته‌واوى جه‌سته‌كه‌ بكه‌وێته‌ ئێش و ئازار، ئه‌گینا هیچ كات موسڵمانان نابنه‌ ویستى ئیلاهى.


دواجار رابوونیزم له‌ ساڵی 1992ز گه‌یشته‌ كوردستانى باشوور، ئه‌وسا هێزێكى زۆرى سه‌ربازى و ماددى و مه‌عنه‌وییان هه‌بوو، لێ دواى داگیركردنى عێراق له‌ لایه‌ن وڵاتانى هاوپه‌یمانان و ئه‌مەریكا، رۆڵیان له‌ گۆڕه‌پانى سه‌ربازیدا نه‌هێشترا، ئێستایش ئه‌وان زۆر لاوازن، وای ده‌بینم له‌ ده‌یه‌ى داهاتوودا هەر نه‌مێنن، به‌هۆى ته‌وژمى رۆشنگه‌رى و گوڕانكارییه‌ به‌رده‌وامه‌كانى ناوچه‌كه‌.


ئێستا گوتارى رابوونیزم، مۆركێكى ئیڕهابیى خوڕافیى پێوه‌یه‌، هه‌ر كاتێک بچنه‌ گیانى نه‌یارانیان– فینومینۆلۆژیاى مۆدێرنه‌ته‌- ده‌بنه‌ مایه‌ى گاڵته‌جاڕى، بۆیه‌ ئیتر له‌به‌رچاوى خه‌ڵك كه‌وتوون، ئێستا خه‌ڵك ئه‌م جۆره‌ رێبازانه‌ى ناوێت، چونكه‌ ته‌واوى گوتاره‌كانیان، له‌ ئه‌لفەوە تا یێ، هه‌موو خه‌ڵك ده‌یزانێت.

دیارترین فاكته‌ره‌كانى له‌نێوچوونى رێبازى رابوونیزم

یه‌كه‌م: گۆڕانى فاكته‌ره‌كانى دروستبوونى..
سه‌رده‌مانێك جه‌هل زۆر بوو، ئه‌وان به‌زوویى توانییان هزرى خۆیان به‌سه‌ر دەماغى خه‌ڵكدا بتوێننه‌وه‌، لێ ئێستا هۆكاره‌كانى رووناكى ده‌چنه‌ ژوورى خه‌وتنى هه‌مووان، نێت و مۆبایل و سۆشیال میدیا، په‌رده‌ له‌سه‌ر هه‌موو حه‌قیقه‌ته‌كان لا ده‌دەن. له‌ته‌ك ئه‌وه‌یشدا، حكوومه‌ته‌كان له‌ سه‌ره‌تا یارمه‌تیده‌ر بوون، لێ ئێستا نه‌ك یارمه‌تییه‌كانیان بڕاندووه‌، به‌ڵكوو بوونه‌ته‌ هۆى هه‌ڕه‌شه‌ له‌سه‌ر بوونیان، له‌ گۆڕه‌پانى هزرى، به‌هۆى دروستكردنى مه‌ترسى له‌سه‌ر ئاسایشى نه‌ته‌وه‌یی.

دووه‌م: كات..
رابوونیزم له‌سه‌ره‌تا وه‌ك چاره‌سه‌رێك هاته‌ بوون، به‌رامبه‌ر به‌و قه‌یرانه‌ سیاسى و هزرییانه‌ى ئه‌وكات بابه‌ت بوون، به‌ڵام ئێستا ئه‌و قه‌یرانانه‌ نه‌ماون، به‌ڵكوو بوونه‌ته‌ به‌شێك له‌ مێژوو، ئێستا ئێمه‌ كۆمه‌ڵێك گرفتى دیكه‌مان هه‌یه‌، كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ى چوارچێوه‌ى عه‌قڵى رابوونیزم.

سێیه‌م: هه‌ره‌سهێنانى پڕۆژه‌ى ده‌وڵه‌تى ئیسلامى..
دوازده‌ ئیمامی لە ساڵى 1979ز، له‌ ئێران ده‌وڵه‌تى ئیسلامییان دروست كرد. وه‌هابیزم ساڵى 1986ز، رێكخراوى ته‌نزیمى قاعیده‌ى دروست كرد. رابوونیزم ساڵى 1994ز، له‌ ئه‌فغانستان تاڵیبانى دروست كرد. ئیخوانیزم ساڵى 2001ز، له‌ توركیا داد و گه‌شه‌پێدانى دروست كرد. ئینجا وه‌هابیزم و رابوونیزم و ئیخوانیزم ساڵى 2014ز به‌یه‌كه‌وه‌، له‌ مووسڵ داعش– ده‌وڵه‌تى ئیسلامى له‌ عێراق و شام-یان دروست كرد. لێ سه‌ره‌نجام بینرا ئه‌وان ته‌نیا دواكه‌وتوویى و نه‌هامه‌تى و كاولكارییان خولقاند، بۆیه‌ ئیتر هه‌موو دونیا، ته‌نانه‌ت موسڵمانان خۆیشیان، دژى خه‌ونى زیندووكردنه‌وه‌ى خه‌لافه‌ت و ده‌وڵه‌تى ئیسلامى وه‌ستانه‌وه‌.

بنه‌ماكانى ئیسلامى رابوونیزم

یه‌كه‌م: چاكسازیى ئایینى..
بەر لە هه‌موو ئیعتیقادێك، ده‌بێ ئیمانمان به‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كى عه‌قڵانى هه‌بێت بۆ ئایین، ئاخر ئێستا سه‌رده‌مى عه‌قڵانیه‌ته‌، بۆیه‌ مرۆڤه‌كان داواى شتێكى مه‌عقوڵ ده‌كه‌ن، هه‌رچى زووه‌ ئایین پاكتاو بكرێت له‌ ئه‌فسانه‌ و خوڕافه‌. پێویسته‌ جیهانى ئیسلامى به‌ره‌نگارى دواكه‌وتوویى ببێته‌وه‌، دیراساتى ورد بكرێن، ئه‌و هۆكارانه‌ چیین، كه‌ بوونه‌ته‌ هۆى دواكه‌وتووییمان؟ پاشان چاره‌سه‌ره‌كان كامانه‌ن، كه‌ ده‌بنه‌ هۆى رزگاربوونمان له‌ دواكه‌وتوویى، ئینجا بیر له‌ میتۆدێكى تۆكمه‌ و سه‌ركه‌وتوو بكرێته‌وه‌، به‌ ئامانجى پێشكه‌وتنى جیهانى ئیسلامى، هه‌ر وه‌ك چۆن له‌ سه‌ده‌كانى پێشوودا شارستانه‌یه‌تى ئیسلامى سه‌ركردایه‌تیى پێشه‌كه‌وتنخوازیى هه‌موو جیهان بوو.
ریفۆرم له‌ ئایینى ئیسلامى پێویستییه‌كى گرنگه‌، ئاخر زۆر له‌ پرسه‌ ئایینییه‌كان بۆ سه‌رده‌مانى خۆى گونجاو بوون، چونكه‌ عه‌قڵى ئه‌و سه‌رده‌مه‌ وه‌ها وه‌ڵامێكى ده‌ویست، بۆیه‌ ئیمام موحه‌مه‌د عه‌بدۆ، نكۆڵیی له‌ بوونى مۆجیزات كرد! ئه‌و گوتى: "مۆجیزات كۆمه‌ڵێ حیكاتى مێژوویین، ته‌نیا بۆ عیبره‌ت و ده‌رس هاتوونه‌ته‌وه‌، ئه‌گینا هه‌رگیز خودا ده‌ستكاریى قانوونه‌كانى خۆى ناكات".

دووه‌م: به‌رپه‌چدانه‌وه‌ى داگیركار..
رابوونیزم دژ به‌ هه‌ژموونى داگیركاران، به‌ ده‌ست و به‌ زمان و به‌ دڵ، بانگه‌شه‌ى شۆڕشى كرد. ئاخر بۆچى ده‌بێت‌ جیهانى ئیسلامى داگیر بكرێت؟ پاشان داگیركار بۆ داگیرى كردووین؟ ئینجا موسڵمانان بۆچ داگیركردنیان قبووڵ كردووه‌؟ ئه‌ى ئێستا كه‌ داگیر كراون، بۆ بێده‌نگن؟ ئایا ئه‌مه‌ كه‌مایه‌تیى نییه‌ له‌ مڕووه‌ت و موسڵمانییه‌ت! سا بۆ ئه‌وه‌ى ببین به‌ موسڵمانى حه‌قیقى، ئه‌وه‌ى خودا و په‌یامهێن چاوه‌ڕوانن، پێویسته‌ دژى داگیركار بوه‌ستینه‌وه‌، شۆڕش بكه‌ین، بیانتۆقێنین، وه‌ده‌ریان بنێین.

سێیه‌م: خه‌لافه‌ت..
یان ده‌وڵه‌تى ئیسلامى، پێویسته‌ بێته‌ خولقاندن، له‌پێناو یه‌كێتیی موسڵمانان و ئیسلام، ئاخر ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تى ئیسلامى یان خه‌لافه‌تى ئیسلامیى نه‌بێت، ئه‌وسا ئیسلام بوونى نابێت، چونكه‌ قانوونه‌كانى شه‌ریعه‌ت ته‌نیا و ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌ى ده‌وڵه‌تى ئیسلامیدا جێبه‌جێ دەكرێن.

چواره‌م: عه‌قیده‌..
رابوونیزم خۆیان له‌ شیعیزم و سه‌له‌فیزم به‌ پێشكه‌وتووتر و به‌رزتر ده‌بینن، به‌ڵكوو ئه‌وان رای ده‌گەیەنن، خاوه‌ن ئیعتیقادێكى سه‌رده‌میانه‌ن، پتر له‌سه‌ر میتۆدى فه‌یله‌سووفان و یارانى كه‌لامن، هه‌ر بۆیه‌ زۆر دژایه‌تیى ئه‌شعه‌ریزم ده‌كه‌ن، سا ئه‌مه‌یش بووه‌ هۆى ئه‌وه‌ى، زانكۆى ئه‌زهه‌ر رقیان به‌رامبه‌ر هه‌ڵبگرێت، كه‌ ئیعتیقادى ئه‌شعه‌ریزم حوكمى ده‌كات.
له‌لایه‌كى دیكه‌یشه‌وه‌، ئه‌وان بانگى موسڵمانان ده‌كه‌ن، بۆ گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ ئیعتیقادى پێشینیان، به‌ بیانووى ئه‌وه‌ى ئه‌وان له‌سه‌ر عه‌قیده‌یه‌كى ساده‌ و پاك و پێشكه‌وتوو بوونه‌، چونكه‌ راسته‌وخۆ له‌ په‌یامهێنیان وه‌رگرتووه‌، ئه‌و چركه‌ساتانه‌یش ده‌ستى ده‌رەكى نه‌هاتووەته‌ نێو گێڕانه‌وه‌ و ریوایه‌ته‌كان، نه‌خاسمه‌ ریوایه‌تى ئیسڕائیلى!.