بیرەوەری وەك ڕێبەرێك بۆ پێشكەوتنی وڵاتان

چیرۆكی فەرمانداری دوبەی بە نموونە

ئاشكرایە كە (دوبەی) یەكێكە لە شارە هەرە بەناوبانگ و گرنگەكانی لەسەر ئاستی جیهان و گەلێ وڵات هیواخوازن شارێكی وەكوو (دوبەی)ان هەبێت، یان بتوانن بنیاتی بنێن، لێرەدا پرسیار ئەوەیە، دوبەی چۆن بوو بەم شارە؟! هەڵبەت گەلێ باس و لێكۆڵینەوە بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە كراون و نووسراون، بەڵام هیچیان وەكوو ئەوە نییە، كە یەكێك لەوانەی لە سەرەتای دامەزراندنی ئەو وڵاتەوە بەشدار بووە و لەوساوە تا ئێستا لە پێگەكانی سەرەوەی دەسەڵاتدا بووە، باسی ئەوە بكات، كە چۆن ئەم وڵاتە گەیشتە ئەمڕۆ.


محەمەد بن ڕاشد ئال مەكتووم، لە سەرەتای دروستبوونی میرنشینە یەكگرتووەكان (وڵاتی ئیمارات) وەزیری بەرگریی ئەو وڵاتە بووە و ئێستاش جێگری سەرۆكی ئیمارات و سەرۆك وەزیران و وەزیری بەرگریی ئەو وڵاتە و فەرمانداری میرنشینی دوبەیە. ئەو لە هەموو ئەو قۆناغ و پڕۆژانە جێدەستی هەیە، كە ئیمارات بەگشتی و دوبەی بەتایبەتی پێی گەیشتوون.


ئەمساڵ (2019)، محەمەد بن ڕاشد، بیرەوەرییەكانی خۆی بە ناونیشانی (چیرۆكی من، 50 چیرۆك لە پەنجا ساڵدا) بڵاو كردەوە.


ئێمە لێرەدا نامانەوێ لە ژیان و كەسایەتیی ئەم فەرماندارە بكۆڵینەوە، بەڵكوو دەمانەوێ لە ڕێگای بیرەوەرییەكانییەوە، چەند بنەمایەك هەڵێنجین، كە دوبەی گەیاندووەتە ئەم ڕۆژە.


ئەو بنەمایانەی بۆ دوبەی ئەمڕۆ داندراون، وەكوو بن ڕاشد باسی دەكات، هی ڕۆژێك و دوو نین، بەڵكوو لە باپیرییەوە واتا لە (شێخ سەعید بن مەكتووم)ەوە دەستیان پێ كردووە، ئەو باسی ئەوە دەكات، كە باپیری بە ترس حوكمڕانیی شار و هۆزەكەی نەكردووە، بەڵكوو بە خۆشەویستی حوكمی كردووە و ئەمەش خۆشەویستیی ئەوی لە دڵی خەڵك چەسپاندووە، بۆیەش نەك لێی بێزار نەبوونە، بەڵكوو دەسەڵاتەكەی وەكوو میرات بۆ كوڕ و نەوەكانیشی ماوەتەوە.


یەكێك لەو خاڵە گرنگانەی محەمەد بن ڕاشد باسی دەكات ئەوەیە، كە دەسەڵاتدارانی وڵاتانی دی، هەرچی سامانی وڵاتەكە هەیە لەپێناوی خودی خۆیان خەرجی دەكەن، كەچی میللەتەكەیان لەوپەڕی نالەباری و ناخۆشیدان، ئەو شای ئێران بە نموونە دێنێتەوە، كە چۆن ئەم جۆرە دەسەڵاتدارە خۆیان پێ لە خەڵك گرنگترە و خوێنی خۆیان پێ لە خوێنی خەڵك پاكترە، خۆیان لە خەڵك دوور دەخەنەوە، تا خەڵكیش ئەوان لە دەسەڵات دوور دەخاتەوە. بن ڕاشد چیرۆكی سازدانی ئاهەنگێك بە نموونە دەگێڕێتەوە، كە شاهەنشا بە بۆنەی تێپەڕینی (2500) ساڵ بەسەر تێپەڕینی ئیمپراتۆرییەتی فارسدا سازی داوە و نزیكەی 100 ملیۆن دۆلاری تێچووە، كە ئەمەش بۆ ئەوكات پارەیەكی گەلێك زۆر بووە، ئەوان لەگەڵ باوكی بۆ ئەم ئاهەنگە بانگهێشت كراون و لە ڕێگادا دەیان گوندی نەداری ئێرانی بینیوە، ئەم گوندانە بێ خزمەتگوزاری و كارەبا بوونە، محەمەد بن ڕاشد دەڵێت، كە سەرەڕای ئەوەی بچووك بووم، بەڵام ئەوە بووە مایەی تێڕامان، كە چۆن ئەو ئاهەنگە ئەفسانەییە ساز دەكرێت و خەڵكی خوارەوەش بەم جۆرە نەدارن؟! ئەوان لە دوبەی بەم جۆرە حوكمڕانییان نەكردووە و ئەم دیمەنەش زیاتر بۆی بووەتە پەند: "جیاوازییەكی بنەڕەتی لەنێوان شێوازەكەی ئێمە لە فەرمانڕەواییكردن و شێوازی ئەم وڵاتانەدا هەیە، ئەویش ناوی نزیكییە لە خەڵك و بێفیزی نواندنە لەگەڵیان و خزمەتكردنیان و كاركردنە لەپێناوی بەختەوەری و دڵخۆشكردنیان، هەر ئەمەش جیاوازیی نێوان گەشەسەندن و هەرەسهێنان و ڕووخانە...ل27".


یەكێك لەو هۆكارانەی، كە ئەم پەردەیەش لەنێوان دەسەڵاتداران و خەڵك دروست دەكات، ڕاوێژكارە خراپ و خۆپەرستەكانن: "گەورە بووم و چەندان فەرمانداری گەورەی وڵاتە گەورەكانم بینی، كە گەورەترین هەڵەی مێژوویی و هۆكاری ڕووخانیان، ڕاوێژكارە دووڕووەكانیان بوو. بەڵێ ئەو كەسانەی لە چواردەوری خۆیان كۆكردبووەوە، ئەو كەسانە بوون، كە تەنیا ئەو شتانەیان بۆ دەگێڕانەوە، ئەو شتانەی دەسەڵاتدارەكان حەزیان دەكرد بیبیستن. تا ڕۆژگاری ئەمڕۆش هێشتا هەمان هەڵە دەبینم، كە بەردەوام دووبارە دەبێتەوە. خراپترین شت كە دەشێت فەرماندە یان فەرماندار بیكات، خراپهەڵبژاردنی ڕاوێژكارانە...ل95".


هەموومان (لە لوتكەی دەسەڵاتەوە تا سادەترین كەسی كۆمەڵگا) ئەوە دەزانین، كە شەڕوشۆڕ هیچ بەرهەمێكی نییە و جگە لە زیان، هیچ سوودێكی نییە، بەڵام محەمەد بن ڕاشد لەم كتێبەدا و لەمیانەی ئەزموونێكی قووڵەوە چەند نموونەیەك بۆ ئەمە دەهێنێتەوە، كە دەشێ هەموو دەسەڵاتدارانی جیهان سوودی لێ وەربگرن، ئەو باسی ئەوە دەكات، كە لەمیانەی هەڵگیرسانی شەڕی عێراق-ئێران، لەنێوان ساڵانی (1980-1988ز) لەكاتێكدا ئەم دوو وڵاتە خەریكی ماڵوێرانكردنی یەكتر و لەناوبردنی یەكتر بوون، بەڵام ئەوان لە دوبەی خەریكی بنیاتنان بوون، لەكۆتاییدا هەردوو دەوڵەتەكە ئابووری و خەڵكی یەكتریان تەفروتونا كرد، بەڵام ئەوان لە وڵاتەكەی خۆیان لە ماوەی ئەم هەشت ساڵەی شەڕ، بەشێوەیەكی بەرچاو، لە هەموو لایەنە ئابووری و مرۆییەكان گەشەیان كرد.


لەمە سەرنجڕاكێشتر ئەوەیە، كە باسی وڵاتی لوبنان و شاری بەیرووت دەكات: "شەقامە پاكەكان و گەڕەكە جوانەكان و بازاڕە نوێیەكانی بەیرووت، لە سەرەتای شەستەكاندا سەرچاوەی ئیلهامی من بوون و خەونێك بوو لە مێشكم دەخولایەوە، كە ئاخۆ دەبێت ڕۆژێك لە ڕۆژان دوبەی وەك بەیرووتی لێ بێت؟!...ل316". بەڵام شەڕە ناوەخۆییەكانی لوبنان بەجۆرێك ئەم وڵاتەیان تێكدا، كە تا ئێستاش وەكوو جارانی لێ نەهاتووەتەوە و لەبەرامبەریشدا دوبەی گەیشتە ئاستێك، كە نەك تەنیا بەیرووت، بەڵكوو لەسەر ئاستی جیهان زۆر وڵات هەن، هیواخوازن شارێكی وەكوو (دوبەی)ان هەبێت.


بێ گومان هەمیشە شەڕی ناوخۆی زۆربەی وڵاتان لەسەر دەسەڵات و لەسەر ئەوەیە، كە كێ ببێتە كەسی یەكەمی وڵاتەكە، دووركەوتنەوەش لەم بیركردنەوەیە (وەكوو بن ڕاشد دەڵێت)، یەكێكە لە بنەماكانی سەركەوتنی وڵاتی ئیمارات، ئەوەتا لە كاتی دامەزراندنی ئەم وڵاتە، كە لەژێر خێمەیەكدا بڕیاری لەسەر دراوە، شتێك ڕوو دەدات، كە لە زۆر وڵاتی دی ئەمە ڕوو نادات، بەڵكوو دەبێتە هۆكاری شەڕ و ئاژاوەش: "بەڵێ لە خێوەتەكەی باكوور لە 18ی شوباتی 1968، دەوڵەتی میرنشینەكان دەستی پێ كرد، لە خێوەتی باكوور هەردوو شێخ لەسەر دامەزراندن و یەكگرتنێكی دووقۆڵی ڕێك كەوتن، لە خێوەتی باكوور لەسەر ئەم بڕگانە ڕێك كەوتن: یەك ئاڵا، یەك سیستەمی تەندروستی، یەك سیستەمی فێركردن، سیستەمگەلی نیشتەجێكردنی هاوبەش. لە خێوەتی باكوور شتێك ڕووی دا، كە بۆ چەندان ساڵی دیش لە وڵاتانی عەرەبی ڕوو نادات، لەو خێوەتەدا هیچ كامیان نەیاندەویست ببن بە سەرۆك، زاید داوای لە ڕاشد دەكرد ببێ بە سەرۆكی یەكێتییە نوێیەكە و ڕاشدیش بزەیەكی دەهاتێ، تەسبیحەكەی هەڵدەگڵۆفی و دەیگوت تۆ سەرۆكیت، ئەم بابەتە تاوتوێ كرا و مشتومڕی لەسەر كرا، تا زاید قایل بوو ببێت بە سەرۆك و ڕاشدیش دەستی بۆ درێژ كرد و ڕێك كەوت، پەسندی كرد و پیرۆزبایی لێ كرد...ل167".


ڕاستە لە هونەری نووسینەوەی بیرەوەریدا دەشێ ڕاستگۆیی جێی گومان بێت، دەشێ ئەو كەسەی بیرەوەرییەكانی خۆی دەنووسێتەوە، هەندێ شت لە بەرژەوەندیی خۆی بنووسێتەوە، بەتایبەتیش كەسایەتییەكی سیاسیی وەكوو محەمەد بن ڕاشد، كە ماوەی 50 ساڵە حوكمڕانە و باسی ئەوە دەكرێت، چەندان كێشەی هەیە. ناكرێ كەسێكی وا وەكوو پەپوولە سەیر بكەین و پێمان وابێ تەنیا چاكەی هەبووە، ئەمە جێی باوەڕ نییە، بەڵام لە هەمان كاتدا، ناكرێ ئەوەش باوەڕ نەكەین، كە ئەو بنەمایانەی بن ڕاشد باسیان دەكات، هۆكاری گرنگن بۆ پێشكەوتنی هەر وڵاتێك، بەتایبەتیش كاتێك بەراوردی بیرەوەییەكانی ئەو لەگەڵ واقیعی پێشكەوتنەكانی میرنشینی دوبەی دەكەین، دەبینین هاوكۆكییەك هەیە و هەست بەوە دەكەین، كە بەڕاستی ئەو بنەمایانەی ئەو باسیان دەكات و ئەمانی بەم ڕۆژە گەیاندووە، ئەگەر هەر كەس و وڵاتێكی دی پەیڕەوییان لێ بكات، دەشێ بگاتە ڕەوشێكی وەكوو دوبەی.

* چیرۆكی من، 50 چیرۆك لە پەنجا ساڵدا- محەمەد بن ڕاشد ئال مەكتووم، وەرگێڕانی: گەرمیان محەمەد، چاپی یەكەم، هەولێر (2019).
** ئەو دەقانەی لە كتێبەكەم وەرگرتوون، لە ڕووی ڕێنووس و خاڵبەندی و نووسینەوە خۆم دامڕشتوونەتەوە.