ئه‌و به‌غدایه‌ی كه‌ ده‌مانناسی له‌ناو شووره‌ی كۆنكرێتیی ناشیریندا ون بووه‌

چراخان و شه‌وه‌زه‌نگ - كۆتایی - 22

مه‌حموود ئه‌حمه‌د عوسمان
له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: ئیسماعیل به‌رزنجی

 

پرۆسه‌ی گواستنه‌وه‌ له‌ عێراقدا، له‌ واقیعدا جۆره‌ له‌دایكبوونێكی پڕ له‌ ئێش و ئازار بوو، له‌ مێژووی 20/3/2006دا هاووڵاتییه‌كی عێراقی له‌ كه‌نه‌دا، ئه‌م نامه‌ ئه‌لیكترۆنییه‌ی له‌ براده‌رێكی خۆی له‌ به‌غداوه‌ به‌ده‌ست گه‌یشت:


"چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك به‌سه‌ر راگه‌یاندنی پلانی ئه‌منیی تازه‌ له‌لایه‌ن حكوومه‌تی عێراقه‌وه‌ ده‌رچووه‌، كه‌ له‌ به‌غدا جێبه‌جێ ده‌كرێت، سه‌ره‌ڕای بانگه‌شه‌ی راگه‌یاندن، وتاری گه‌شبین له‌ ته‌له‌ڤزیۆن و رۆژنامه‌كان، به‌ڵام ژیان له‌ به‌غدا وه‌كوو خۆیه‌تی و چاك نه‌بووه‌، قه‌ده‌غه‌كردنی هاتوچۆ له‌ کاتژمێر 8ی ئێواره‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كات و تا 6ی به‌یانی ده‌خایه‌نێت، جگه‌ له‌ قه‌ده‌غه‌كردنی هاتوچۆ له‌ رۆژانی هه‌ینی له‌ کاتژمێر 11ی به‌یانی تا 3ی دوای نیوه‌ڕۆ، هه‌ندێك جار شه‌قامه‌كان سه‌عاتێك تا دوو سه‌عات به‌ر له‌واده‌ی دیاریكراوی قه‌ده‌غه‌كردنی هاتوچۆ چۆڵ ده‌بن.


قه‌ده‌غه‌كردنی هاتوچۆ نه‌بووەته‌ هۆی نه‌مانی توندوتیژی، به‌رده‌وام ژیانی به‌غداییه‌كان له‌مه‌ترسیدایه‌، ناوچه‌ی ئێمه‌، بۆ نموونه‌: له‌چاو هه‌ندێك شوێنی تر هێورتره‌، كه‌چی به‌رده‌وام به‌ چه‌ك هه‌ڵده‌كوتنه‌ سه‌ر ماڵان و خه‌ڵك ده‌ڕفێنن و ده‌كوژن، بۆ نموونه‌: به‌ر له‌ چه‌ند رۆژێك، كۆمه‌ڵه‌ چه‌كدارێكی ده‌مامكدار هه‌ڵیانكوتایه‌ سه‌ر ماڵی مامۆستایه‌كی زانكۆ له‌نزیك ماڵی ئێمه‌، به ‌قۆنداغه‌ ده‌مانچه‌ له‌سه‌ری خۆی و ژنه‌كه‌یان دا و به‌ بووراوه‌یی جێیان هێشتن، به‌ر له‌م رووداوه‌ به‌ چه‌ند رۆژێك، هه‌ر له‌ ناوچه‌كه‌ی ئێمه‌دا ئه‌ندازیارێك و پزیشكێكی ناسراویان رفاند.


له‌و رووداوه‌ دڵته‌زێن و ترسناكانه‌ی، كه‌ له‌م چه‌ند مانگه‌دا له‌گه‌ڵیان ژیاین، (شه‌یما) كه‌ له‌ ماڵی ئێمه‌ كار ده‌كات و بووه‌ته‌ به‌شێك له‌ خانه‌واده‌ و زۆر به‌ڕێزه‌ و هه‌ڵسوكه‌وتی له‌گه‌ڵ هه‌مووان زۆر باشه‌، جووته‌ برای له‌لایه‌ن چه‌كدارانه‌وه‌ له‌ ناوچه‌یه‌كی كه‌رخدا له‌به‌رچاوی خه‌ڵك دڕندانه‌ ئازاریان داون و به‌ پاڵنه‌ری تایه‌فی كوژران.


جگه‌ له‌ خراپیی بارودۆخی ئه‌منی، به‌غداییه‌كان گیروگرفتێكی راسته‌قینه‌ی تریان هه‌یه‌، كه‌ نه‌بوونی كارگوزارییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانه‌، كاره‌با له‌ شه‌و و رۆژێكدا دوو سه‌عات هه‌یه‌، له‌به‌ر نه‌بوونی كاره‌با، تۆڕه‌كانی ئاوه‌ڕۆ په‌كیان كه‌وتووه‌ و هه‌ڕه‌شه‌ له‌ چه‌ند ناوچه‌یه‌ك ده‌كات و كاره‌ساتی ته‌ندروستیی به‌دواوه‌یه‌، له‌به‌ر نه‌بوونی كارگوزاریی پزیشكی، هه‌ر هاووڵاتییه‌كی به‌غدایی تووشبوونی به‌ نه‌خۆشیی شتێكی ئاساییه‌.


ژماره‌ی په‌نابه‌ره‌ عێراقییه‌كان له‌ وڵاتانی دراوسێ گه‌یشتووه‌ته‌ چه‌ند ملیۆنێك و له‌ بارودۆخێكی ناهه‌مواردا ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن، له‌ناوه‌وه‌ی وڵاتیشدا سه‌دان هه‌زار كه‌س ماڵی خۆیان جێ هێشتووه‌ و له‌ ئۆردوگا و خێوه‌تاندا ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن.


ئه‌و به‌غدایه‌ی، كه‌ ده‌مانناسی، له‌ناو شووره‌ی كۆنكرێتیی ناشیریندا ون بووه‌، به‌غداییه‌ رەسەنەكان شوێنی خۆیان بۆ سه‌دان هه‌زار چه‌كداری هه‌مه‌چەشن چۆڵ كردووه‌، شاره‌ جوانه‌كه‌یان بووه‌ته‌ چه‌ند ناوچه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆی وه‌ك كه‌سك و سوور و ره‌ش، عێراقییه‌كان بوونه‌ته‌ دوو به‌ش، عێراقییانی ده‌ره‌وه‌ و عێراقییانی ناوه‌وه‌، بۆی هه‌یه‌ ئه‌مانه‌ هه‌مووی به‌سه‌ر بچن، به‌ڵام ئه‌م تۆقێنه‌ خنكێنه‌ره‌ی، كه‌ من و هاوسه‌ره‌كه‌م رۆژانه‌ ده‌ژین، تا (زه‌ینه‌ب)ی كچمان له‌ ده‌وام ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ زۆر بكوژه‌ و جووڵه‌ و بیركردنه‌وه‌ راده‌گرێت، به‌غداییه‌كان هه‌موو رۆژێك له‌گه‌ڵ ئه‌و تۆقێنه‌دا ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن".


دكتۆر حوسێن ساڵح، سه‌رۆكی كۆمه‌ڵه‌ی ده‌روونناسانی عێراق، له‌ كۆواری ـ الحوار ـ ژماره‌ (16)ی رۆژی 16ی تشرینی دووه‌می ساڵی 2008، وتارێكی به‌ ناونیشانی (چه‌ند وانەیەک له‌ 9ی نیسان)دا نووسیوه‌. ئه‌مه‌ چه‌ند بڕگه‌یه‌كی وتاره‌كه‌یه‌:


ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی عێراقی، دوای 9ی نیسان 2003 رووی دا، گریمانه‌یه‌كی ده‌روونیمان له‌باره‌ی سروشتی به‌شه‌ریه‌ته‌وه‌ پێشان ده‌دات، كه‌ ده‌توانێت دایبڕێژیت:


كه‌ ده‌وڵه‌ت رووخا و یاسا په‌كی كه‌وت و ژیان بووه‌ فه‌وزا. ئه‌وا ترس له‌نێوان خه‌ڵك بڵاو ده‌بێته‌وه‌ و كانتۆنات دروست ده‌بێت، یان تاك تاكه‌ كار ده‌كه‌ن و له‌ هه‌ڵسوكه‌وتیاندا پێویستیان به‌ مانه‌وه‌یه‌، ئه‌و كاته‌ش په‌نا بۆ سه‌رچاوه‌ی هێز یان كۆمه‌ڵێك ده‌به‌ن، تا بیانپارێزێت و له‌نێوانیاندا جۆره‌ گرێبه‌ستێك دروست ده‌بێت کە له‌سه‌ر بنه‌مای پاراستنی به‌رامبه‌ره‌.


ئه‌و وه‌رچه‌رخانه‌ سایكۆلۆجییه‌ سه‌ره‌تاییه‌ی كه‌ عێراقییه‌كان بینیان و دوای ئه‌و شادییه‌ی كه‌ زۆربه‌یان له‌ ئه‌نجامی نه‌مانی دیكتاتۆریه‌ت هه‌ستیان پێ كرد، شتێك بوو زیاتر له‌ خه‌یاڵ ده‌چووه‌، عێراقییه‌كان رۆژی 9ی نیسان له‌ خه‌و هه‌ستان و بینییان ئه‌و مۆته‌كه‌ی، كه‌ چاره‌گه‌ سه‌ده‌یه‌ك خنخنۆكی گرتبوون نه‌ما، شادیی عێراقییه‌كان تێكه‌ڵاو بوو به‌ سه‌رسامی، ئه‌وه‌ی رووی دا به‌زه‌حمه‌ت بڕوا ده‌كرا، بۆ یه‌كه‌م جار له‌ مێژوویاندا عێراقییه‌كان دڵیان به‌وه‌ خۆش بوو، ئه‌و فه‌رمانڕه‌وا زۆرداره‌ی كه‌ وڵاته‌كه‌ی وێران كردن و له‌ شه‌ڕی ملهوڕانه‌دا رۆڵه‌كانیانی به‌كوشت دا و له‌ گرتیگه‌ تاریكه‌كان و شه‌قامه‌كاندا به‌ نوێژی نیوه‌ڕۆ مرۆڤی له‌ناو ده‌برد، به‌ڵێ ئه‌و فه‌رمانڕه‌وا دڕنده‌یه‌ نه‌ما.


ئه‌و خۆشی و شادییه‌ ته‌نیا چه‌ند رۆژێكی خایاند، عێراقییه‌كان ئه‌و كاته‌ نه‌یانده‌زانی ئه‌وه‌ی رووخا رێژیمی سه‌دام حوسێن نه‌بووه‌، بگره‌ ته‌واوی ده‌وڵه‌ت رووخا، ره‌شماڵی ده‌وڵه‌ت رووخا، ره‌شماڵی ده‌وڵه‌ت، كه‌ رووخا هیچ ره‌شماڵێكی تر خه‌ڵكی نیشتمان به‌یه‌كه‌وه‌ كۆ ناكاته‌وه‌، خه‌ڵك تووشی شڵه‌ژان ده‌بن و پێویستیان به‌ مانه‌وه‌ی هه‌یه‌، بۆیه‌ هه‌ن په‌نا بۆ عه‌شیره‌ت، یان مه‌رجه‌عی ئایینی، یاخۆ گردبوونه‌وه‌ی مه‌ده‌نی و پێكهاته‌ی سیاسی و هی تر ده‌به‌ن، ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ستی ترسی له‌نێوان خه‌ڵكدا زیاد كردووه‌ و به‌سه‌ر مه‌رجه‌عیاتی كۆمه‌ڵایه‌تی و نه‌ته‌وایه‌تی و ئایینی دابه‌شی كردوون، له‌ ژماره‌ نایه‌ن، سیمای شادی به‌ نه‌مانی دیكتاتۆریه‌ت له‌گه‌ڵ هه‌ستكردن به‌ ئازار و مه‌ینه‌تی تێكه‌ڵاو بوون، به‌غدا تاڵان و بڕۆ كرا، دامه‌زراوه‌كانی ده‌وڵه‌تی سووتێندران و ژماره‌یان گه‌یشته‌ بیست دامه‌زراوه‌ و له‌ مێژوویاندا كاره‌ساتی وا نه‌بووه‌، ئه‌و كاره‌ساته‌ ئه‌وه‌نده‌ شێتانه‌ په‌لی هاوێشت، كار گه‌یشته‌ ئه‌و راده‌یه‌ی وڵات له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌كه‌یه‌وه‌ تاڵان بكرێت".

 

دانه‌ری ئه‌م كتێبه‌:
ـ بایه‌خ پێدانه‌كانی دانه‌ری ئه‌م كتێبه‌ هه‌مه‌جۆر و هه‌مه‌لق و پۆپه‌، جگه‌ له‌وه‌ی، كه‌ شاره‌زای بواری داراییه‌، به‌ڵام بایه‌خێكی سه‌ره‌كیی به‌ ئه‌ده‌ب و رۆشنبیری و هونه‌ر ده‌دا.


ـ له‌ زانكۆ ـ كامبردج ـ ی به‌ریتانیا خوێندوویه‌تی، له‌ كۆمپانیای نه‌وتی عێراق و پاشان له‌ وه‌زاره‌تی دارایی كاری كردووه‌، له‌ كاتی كاركردنی له‌و وه‌زاره‌ته‌دا ئه‌ندامی چه‌ندان ئه‌نجوومه‌نی كارگێڕی و پارێزگاری چه‌ندان دامه‌زراوە و ده‌سته‌ی دارایی نیشتمانی و عه‌ره‌بی و نێوده‌وڵه‌تی بووه‌، وه‌ك ده‌سته‌ی عه‌ره‌بی بۆ بووژاندنه‌وه‌ی ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ كوێت، بانكی عه‌ره‌بی بۆ په‌ره‌پێدانی ئابووری له‌ ئه‌فریقیا ـ خه‌رتووم، سندووقی ئۆپێك بۆ په‌ره‌پێدانی نێوده‌وڵه‌تی له‌ ڤیه‌ننا، كه‌ تێیدا چه‌ند ساڵێك به‌ نۆره‌ پارێزگاری سندووقه‌كه‌ بووه‌.


ـ ساڵی 1995 وازی له‌ وه‌زیفه‌ی میریی هێناوه‌ و له‌ كه‌رتی تایبه‌تدا كاری كردووه‌، له‌وانه‌: سه‌رۆكی ئه‌نجوومه‌نی كارگێڕیی كۆمپانیای وه‌به‌رهێنانی دارایی بۆ ماوه‌ی پێنج ساڵ، هه‌روه‌ها دامه‌زرێنه‌ر و ئه‌ندامی كارگێڕیی یه‌ك له‌ بانكه‌ بازرگانییه‌كان و كۆمپانیایه‌كی تایبه‌تی بۆ دڵنیایی.


ـ دوای نیسانی 2003، وه‌ك ئه‌ندامی چه‌ندان ده‌سته‌ و لێژنه‌ی ئابووری و دارایی هه‌ڵبژێردراوه‌، وه‌ك ده‌سته‌ی ستراتیجیی بنیاتنانه‌وه‌ی عێراق، ده‌سته‌ی راوێژكاریی ئاست به‌رزی به‌رنامه‌كانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ نشینگه‌ مرۆییه‌كان له‌ عێراق.


ـ له‌ ماوه‌ی وه‌رچه‌رخانه‌ رۆشنبیرییه‌كاندا ژیاوه‌، شایه‌دی بزاڤه‌ نوێخوازییه‌كانی شیعر و هونه‌ری شێوه‌كارییه‌ له‌ عێراقدا، له‌ چله‌كان و په‌نجاكان هاوچه‌رخی ره‌مزه‌ دیاره‌كانیان بووه‌، هه‌روه‌ها شایه‌دی بزاڤه‌ رۆشنبیرییه‌كانی ساڵانی شه‌سته‌كانه‌ و وه‌ك نووسه‌ر و ره‌خنه‌گر چه‌ندان وتاری له‌ بواری رۆشنبیری و هونه‌ردا بڵاو كردووه‌ته‌وه‌.


ـ له‌ شه‌وه‌زه‌نگه‌كانی هه‌شتاكان و نه‌وه‌ته‌كان و له‌ سێ شه‌ڕی كاولكه‌ردا، به‌غدای جێ نه‌هێشتووه‌، هه‌روه‌ها له‌ ساڵانی تۆقاندن و لێكترازانی دوای 2003 هه‌ر له‌و شاره‌دا ماوه‌ته‌وه‌.
ـ شه‌وه‌زه‌نگه‌كانی به‌غدا و رۆژانی چراخان و ئومێدیشی بینیوه‌.