یارانى قورئان (195ك-811ز)

ئیلاهییات - 27

رێبازێكى ئیعتیقادى، كه‌لامى، عه‌قڵانى، ئیسلامییه‌. له ‌سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى دووه‌مى كۆچى، سه‌ده‌ى نۆیه‌مى زایینى له‌ شارى به‌سڕا سه‌ری هه‌ڵدا. ئیمام ئیبڕاهیم ئه‌لنه‌ززام (165-229ك/ 782-844ز)، به‌ یه‌كه‌مین دامه‌زرێنه‌رى ئه‌م رێبازه‌ داده‌ندرێت، ئه‌و بوێرانه‌ ده‌سه‌ڵاتى فه‌رمووده‌ى ره‌ت كرده‌وه‌، ئیمامه‌تیى قورئان و عه‌قڵى راگه‌یاند، قوتابییه‌كه‌یشى ئیمام عه‌مڕى كوڕى به‌حر –ئه‌لجاحز- (159ك-868ز)، شوێن پێى ئه‌وى هه‌ڵگرت، ره‌خنه‌ى توندى ئاراسته‌ى یارانى فه‌رمووده‌ كرد، به‌ كه‌مهۆش و كه‌مویژدان له‌قه‌ڵه‌می دان. لێ یه‌كه‌م تیۆریستى ئه‌م رێبازه‌ (سه‌یید ئه‌حمه‌د خان)ه‌، (1817-1898ز)، ناودێر به‌ (ریفۆرمیستى سه‌ده‌ى نۆزده‌ى ئیسلام)، پێش ئه‌و ته‌نیا كه‌سایه‌تی هه‌بوو، لێره‌ و له‌وێ، جارێ وه‌ك رێبازێكى كامل و شامل چالاك نه‌بوو.


له‌ دیدى ئه‌وان، قورئان تاكه‌ سه‌رچاوه‌ى ته‌شریعیى كۆمه‌ڵگا، تاكه‌ سه‌رچاوه‌ى ئیمانى تاكى موسڵمانه‌، جگه‌ له‌ قورئان، هیچ شتێك به‌ڵگه‌ نییه‌ بۆ به‌ڵگه‌یى ئایین. فه‌رمووده‌ به‌ هه‌موو جۆره‌كانى، هێزه‌كانى، رێبازه‌كانى، ئاسته‌كانى، ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌، هه‌رگیز فه‌رمووده‌ به‌ سرووشى ئیلاهى نازانن، ته‌نانه‌ت ئه‌و بانگه‌شانه‌یش ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ ده‌ڵێن: "فه‌رمووده‌ سرووشى دووه‌مه‌ دواى قورئان"، به‌ڵكوو ئه‌وان گوتیان: ”فه‌رمووده‌ فاكته‌رى سه‌ره‌كیى لێكترازان و دوژمنایه‌تیى موسڵمانانه‌“.


ئه‌م رێبازه‌ چه‌ندین ناویان هه‌یه‌، له‌وانه‌یش:
1- ره‌تكارانى فه‌رمووده‌.. ئه‌مه‌ كۆنترین ناوى ئه‌م رێبازه‌یه‌، ئه‌م ناوەیش بۆ یه‌كه‌مین جار ئیمام شافعی (150-204ك)، له‌ كتێبه‌كه‌ى: (الام، ب9، ل5)دا ده‌ڵێت: "حیكایه‌تى ئه‌و تایه‌فه‌ى، كه‌ سه‌رجه‌م فه‌رمووده‌كانیان ره‌ت كرده‌وه‌.. تاد"، لێره‌ ده‌بیندرێت شافعى باس له‌ یارانى قورئان ده‌كات، به‌ڵام به‌ (ره‌تكەرەوانى فه‌رمووده‌) ناودێریان ده‌كات.


2- قورئانیزم.. نه‌یارانیان ئه‌م ناوه‌یان بۆیان هه‌ڵبژاردووه‌، ئه‌میش وه‌ك هێمایه‌ك، كه‌ ئه‌وان ته‌نیا قورئانیان لاى په‌سه‌نده‌، هه‌موو سه‌رچاوه‌كانى دیكه‌ى ته‌شریع و ئیمان ره‌ت ده‌كه‌نه‌وە. ئه‌گه‌رچى ئه‌م ناوه‌ لاى ئه‌م رێبازه‌ په‌سه‌ند نییه‌، لێ به‌م دواییه‌ به‌شێكیان په‌سه‌ندیان كرد، وه‌ك شه‌ره‌فێكیش شانازییان پێوه‌ ده‌كرد. ئه‌وه‌یش بڵێم، ئه‌م ناوه‌ به‌ربڵاوترین ناوه‌ بۆ ئه‌م رێبازه‌، نه‌خاسمه‌ له‌سه‌ر ئاستى گوتار و وتار.


3- موسڵمانانى پاك – مسلمین حنفا-.. ئه‌م ناوه‌یش له‌م دواییه‌ به‌شێكیان به‌رزیان كردبووه‌وه‌، تەنیا نیازیان بوو له‌ رێگایه‌وه‌ ئه‌م په‌یامه‌ بگەیەنن: "ئه‌وان رێبازگه‌لى له‌ ئیسلام ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌".


4- یارانى قورئان.. خۆیان ئه‌م ناوه‌یان بۆ خۆیانیان هه‌ڵبژاردووه‌، ئه‌مه‌یش وه‌ك نێوه‌ندییه‌ك له‌نێوان رێبازى یارانى را، رێبازى یارانى فه‌رمووده‌، بگرن، به‌ موسڵمانانیش بڵێن: "یارانى فه‌رمووده‌ زیاده‌ڕۆ بوون، هه‌روه‌ها یارانى را كه‌مڕۆ بوون، لێ رێبازه‌كه‌ى ئێمه‌ ویستى خودایه‌ له‌نێوان زیاده‌ڕۆیی و كه‌مڕۆیی، ئه‌ها قورئان له‌ ئایه‌تى (143)، سووڕه‌تى (ئه‌لبه‌قه‌ڕه‌)دا ده‌فه‌رموێت: "ئا به‌م شێوه‌یه‌ ئێوه‌مان كرد به‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كى نێوه‌ند، تا ببن به‌ گه‌واهیده‌ر به‌سه‌ر خه‌ڵك، په‌یامهێنیش ببێت به‌ گه‌واهیده‌ر به‌سه‌رتانەوە..".


یارانى قورئان ده‌ڵێن: "خودى په‌یامهێن قورئانیست بووه‌، ئه‌و تەنیا په‌یڕه‌وى له‌ قورئان كردووه‌، ته‌نانه‌ت له‌سه‌رده‌مى خۆى قه‌ده‌غه‌ى كرده‌وه‌ كه‌س كردار و گوتارى ئه‌و بنووسێته‌وه‌، ئاخر خودى رێبازه‌كانى دیكه‌ ده‌یگێڕنه‌وه‌، وه‌ك له‌ فه‌رمووده‌كه‌ى موسلیم هاتووه‌: "جگه‌ له‌ قورئان هیچ شتێكى دیكه‌ى من نه‌نووسنه‌وه‌، ئه‌وه‌ى نووسیویه‌تیشه‌وه‌ با بیسڕێته‌وه‌..". به‌م ئه‌ندازه‌یش ناوه‌ستن، به‌ڵكوو ئه‌وان به‌ڵگه‌ى ئه‌وه‌ ده‌هێننه‌وه‌، كه‌ (عومه‌رى كوڕى خه‌تاب)یش قورئانیست بووه‌، ئاخر ئه‌و له‌ (نه‌هامه‌تییه‌كه‌ى رۆژى پێنجشه‌م)، نه‌یهێشت په‌یامهێن وه‌سیتنامه‌كه‌ى بنووسێته‌وه‌! "حسبنا كتاب الله"، ئه‌مه‌یش له‌ (سه‌حیحى بوخارى و موسلیم)دا، هه‌روه‌ها (الارشاد، اوائل المقالات) به‌ ده‌ق هاتووه‌. له‌ته‌ك ئه‌وه‌یشدا، عومه‌ر له‌ سه‌رده‌مى خه‌لافه‌تى خۆى نووسینه‌وه‌ى فه‌رمووده‌ى قه‌دەغه‌ كرد، به‌ مه‌شنات =مه‌سنات-ى جووه‌كانى چواندووه‌، چه‌ندین جار ئه‌بوهوره‌یڕه‌ى داركارى كرد، له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى داده‌نیشت و فه‌رمووده‌ى به‌ ناوى په‌یامهێن ده‌گێڕایه‌وه‌.


له‌ ناوه‌ڕاستى سه‌ده‌ى هه‌ژده‌ى زایینى، كۆمه‌ڵێك رۆژهه‌ڵاتناس گومانیان له‌ فه‌رمووده‌ دروست كرده‌وه‌، تا دواجار ئه‌م رێبازه‌ جارێكى دیكه‌ تیۆریست بكرێته‌وه‌، سه‌رئه‌نجام فه‌رمووده‌ى له‌ به‌ به‌ڵگه‌یى و حوجیه‌تى خۆى بكه‌وێت. سا یه‌كێك له‌ گرنگترین ئه‌و رۆژهه‌ڵاتناسانه‌ (جۆزێف شاخت) 1902-1969ز، دكتۆر موحه‌مه‌د موسته‌فا ئه‌لئه‌عزه‌مى، له‌ كتێبى (مناهج المستشرقین فی دراسات العربیه‌ الاسلامیه‌، ب1، ل67)دا ده‌ڵێت: "لێ ئه‌وه‌ى توانى تیۆرێكى نوێى كامل دروست بكات، پڕۆفیسۆر (جۆزێف شاخت)، رۆژهه‌ڵاتناسى ئه‌ڵمانى بوو، ئه‌و تیۆره‌كانى له‌سه‌ر فیقهى ئیسلامى –فه‌رمووده‌-دا چه‌سپاند، سا ئه‌و مه‌نزڵگایه‌ى ئه‌وى پێی گه‌یشت، هیچ رۆژهه‌ڵاتناسێك له‌پێش ئه‌و پێی نه‌گه‌یشت، لێره‌وه‌ كتێبێكى ئافراند، ئه‌ویش: (مدخل الى فقه‌ الاسلامی) بوو".


هیچ ده‌مارگیرییه‌كیان بۆ هاوه‌ڵان و ماڵبات و شوێنكه‌وتووان نییه‌، به‌ڵكوو به‌ مرۆڤگه‌لى ئاساییان ده‌زانن، هه‌موو پرنسیپه‌كان و تیۆره‌كانى پارێزبه‌ندى و دادپه‌روه‌رى و ریزبه‌ندى ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌، تەنیا تایبه‌تمه‌ندییان ئه‌وه‌ بوو، كه‌ په‌یامهێنیان بینیوه‌، ئه‌مه‌یش هیچ پایه‌ و پله‌یه‌ك نابه‌خشێته‌وه‌ به‌ خاوه‌نه‌كه‌ى، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى كافر و موشریك و نه‌یارانیش په‌یامهێنیان بینیوه‌، گوێیان لێ ڕاگرتووه‌، دایالۆگیان لەگه‌ڵدا كردووه‌، بگره‌ به‌شێك له‌ هاوبه‌شیاران و كافران یارمه‌تى و خۆشه‌ویستیشیان بۆ په‌یامهێن هه‌بووه‌، چه‌شنى (ئه‌بووتاڵیبى مامى، موتعیمى كوڕى عه‌دى).
لێ ئه‌م رێبازه‌ هه‌ر زوو ته‌كفیر كران، له‌لایه‌ن زۆربه‌ى رێبازه‌ ئیلاهییسته‌كان، ئه‌گه‌رچى ئه‌وانیش كه‌مته‌رخه‌م نه‌بوون له‌ ته‌فسیق و ته‌بدیعى باقى رێبازه‌كانى دیكه‌. ئیمام ئیبن حه‌زمى ئه‌نده‌لووسى (384-456ك / 994-1064ز)، دامه‌زرێنه‌رى رێبازى زاهیریزم، له‌ كتێبه‌كه‌ى (الاحكام فی اصول الاحكام، ب2، ل80)دا ده‌ڵێت: "هه‌ر كه‌سێك بڵێت جگه‌ له‌ قورئان كار به‌ شتى تر ناكه‌م –فه‌رمووده‌-، به‌ كۆده‌نگیى موسڵمانان ئه‌و كه‌سه‌ كافره‌".


ئێستا ژماره‌ قورئانیسته‌كان روو له‌ زیادبوونه‌ له‌ جیهاندا، شوێنكه‌وتووانى ئه‌م رێبازه‌یش زۆربه‌ى كه‌سى ئه‌كادیمى و خوێنده‌وار و ئه‌هلى بیركردنه‌وه‌ و تێفكرین و ئیجتیهادن، به‌ڵام به‌هۆى هێرشى به‌رده‌وامى رێبازه‌كانى دیكه‌ بۆ سه‌ریان، نه‌خاسمه‌ ئه‌شعه‌ریزم و شیعه‌ و به‌شێك له‌ رێبازه‌كانى دیكه‌، واى له‌ ئه‌وان كردووه‌، زیاد پارێزگار بن، كه‌م ده‌ربكه‌ون، كه‌متر بنووسن، هه‌ر بۆیه‌یش زۆربه‌یان به‌ تۆمه‌تى (شێواندنى ئایین) تووشى دادگاییكردن ده‌كرێنه‌وه‌، جا بۆیه‌ ئێستاكه‌ به‌ئاشكرا ده‌بیندرێت، به‌شێكى زۆر له‌ ئه‌وان بۆ پاراستنى ژیانیان و سه‌رخستنى رێبازه‌كه‌یان، روو ده‌كه‌نه‌ رۆژئاوا.

بنه‌ماكانى ئیسلامیى یارانى قورئان

یه‌ك: قورئان..
له‌ دیدى ئه‌واندا، قورئان په‌یامى نه‌مریى خوداییه‌، ئینجا ویستى خودا له‌ قورئان روون و ئاشكرایه‌، ده‌توانیت به‌ئاسانى تێی بگه‌یت، به‌بێ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ته‌فسیر و راڤه‌. قورئان كامله‌، هیچ كه‌موكوڕیى تێدا نییه‌، هیچ گومانى تێدا نییه‌. هه‌موو ئه‌و فه‌رموودانه‌یش ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ ئاماژه‌ بۆ كه‌م و زیادیى سووڕه‌ت و ئایه‌ت، قسه‌ و حیكایه‌ت ده‌هێننه‌وه‌، ئاخر یارانى قورئان لێره‌ بێ سڵكردنه‌وه‌ ئایه‌تى (9)، سووڕه‌تى (ئه‌لحیجر) ده‌هێننه‌وه‌: "ئه‌وا ئێمه‌ یادمان دابه‌زانده‌وه‌، ئێمه‌یش بۆ ئه‌و ده‌بین به‌ پارێزگارى".


خاڵێكى زۆر گرنگى ئه‌وان له‌وه‌دایه‌، كه‌ قورئان تاكه‌ كتێبه‌، سه‌رجه‌م رێبازه‌ جیاوازه‌كانى ئیسلامى له‌سه‌رى كۆكن، ئاخر كه‌ باس ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر قورئان، هه‌موویان كۆك و هاوڕا ده‌سته‌وه‌ستان ده‌مێننه‌وه‌ له‌ نیقاش و جیدال و ته‌كفیر و ته‌فسیق. لێ ئه‌مه‌ رێژه‌یی راسته‌ نه‌ك به‌ شێوه‌یه‌كى ره‌ها، ئاخر قورئان زیاتر له‌ مانایه‌ك و دەلاله‌تێك هه‌ڵده‌گرێ، گوێتان لێ بێت، ئیمام ئه‌لسیوتى له‌ كتێبه‌كه‌ى (الاتقان فی علوم القران، ب1، ل409)دا ده‌ڵێت: ئیمام عه‌لى له ‌سه‌روبه‌ندى دیبه‌یتى ئیبن عه‌باس له‌گه‌ڵ یارانى رێبازى خه‌واریج، ئاوا ئامۆژگاریى ئیبن عه‌باسى كرد: "نه‌یاریان نه‌كه‌یت به‌ قورئان، ئاخر قورئان هه‌ڵگرى زیاتر له‌ رووخسارێكه‌، رووخسارگه‌لێكى هه‌یه‌، شتێك ده‌ڵێیت و شتێك ده‌ڵێن، به‌ڵكوو به‌ فه‌رمووده‌ به‌ڵگه‌ بهێنه‌وه‌، ئا ئه‌وان ده‌ربازبوونیان لێى نییه‌".

دوو: فه‌رمووده‌..
بە رای یارانی قورئان، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك فەرموودە سه‌رچاوه‌ى ئایین نییه‌، بیدعه‌یه‌كى زۆر هه‌ڵه‌یه‌، ئه‌مه‌ تەنیا چاولێكه‌رى بوو له‌ ئایینه‌كانى دیكه‌ى چه‌شنى یه‌هوودى. گه‌وره‌ترین نه‌هامه‌تى و وێرانكارى بوو بۆ موسڵمانان، دوازده‌ سه‌ده‌یه‌ هه‌موو جیهان باجى ئه‌م هه‌ڵه‌یه‌ ده‌ژمێرێت.


ئه‌و كتێبانه‌ى ئێستا به‌رده‌ستن، به‌ناوى سوننه‌ت –فه‌رمووده‌-ى په‌یامهێن، دروستكراو و بوهتانن بۆ به‌ڕێزیان، ئاخر ئه‌گه‌ر ورد ببینه‌وه‌، ده‌بینین سێ سه‌ده‌ دواى مردنى په‌یامهێن نووسراونه‌ته‌وه‌، سا له‌وه‌یش گه‌ڕێ هیچ یه‌كێك له‌م كتێبه‌ فه‌رموودانه‌ى چه‌شنى دوو سه‌حیحه‌كه‌ى بوخارى و موسلیم ده‌ستنووسه‌كانیان بوونى نییه‌!


ئه‌گه‌ر سه‌د ده‌ر سه‌د سه‌لمێندرا– شتێكى مه‌حاڵه‌- فه‌رمووده‌یه‌ك هى په‌یامهێن بێت، ئه‌وسایش به‌ بڕاوه‌یى قه‌ت قه‌ت له‌ ئاستى قورئان نابێت، به‌ڵكوو ئه‌مه‌ تێگه‌شتنى مرۆڤێكى ئاساییی –مه‌حكووم به‌ قانوونى كات و شوێن و ژینگه‌- شتێك زیاتر یان كه‌متر نییه‌، ئاخر ئه‌گه‌ر سه‌رنج بده‌ینه‌ قورئان، ده‌بینین له‌ ده‌یان شوێن ره‌خنه‌ و عیتاب و گازانده‌ له‌ په‌یامهێن ده‌كات، له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێ گوتار و كردار، كه‌ ئه‌نجامى داوه – له‌ چركه‌ساته‌كاتى په‌یامهێنیى خۆى-.


ئه‌مه‌وییه‌كان گرنگییان به‌ فه‌رمووده‌ دا، له‌پای به‌رزڕاگرتنى مه‌نزڵگاى خۆیان، نه‌خاسمه‌ موعاویه‌ به‌رامبه‌ر پێگه‌ى ئیمام عه‌لى و نه‌وه‌كانى، له‌وه‌لایشه‌وه‌ عه‌بدوڵاى كوڕى زوبه‌یر. ئینجا حیكایه‌تخوان و مه‌لا و كاهینیان ئافراند، تا له‌ شه‌قام و مزگه‌وت و شوێنه‌ گشتییه‌كان بازاڕى بۆ بكه‌ن. دواى ئه‌وانیش عه‌باسییه‌كان هه‌مان میتۆدیان گرته‌ به‌ر، (ئیبن عه‌باس) باپیره‌ى ئه‌بوولعه‌باس و ئه‌بووجه‌عفه‌رى مه‌نسووڕ، به‌ دروستكردنى چه‌ند فه‌رمووده‌یه‌ك كردیان به‌ فه‌قیهى ئه‌وه‌ل، موئه‌ویلى به‌حر، حه‌كیمى زه‌مانه‌، له‌كاتێكدا، كه‌ په‌یامهێن مرد، ئه‌و تەنیا شه‌ش و حه‌وت ساڵێك ته‌مه‌نى بوو!


هه‌ردوو خه‌لافه‌ته‌كه‌ى باسم كردن، فاكته‌ر بوون له‌ دروستبوونى رێبازه‌ توندڕۆ و خوڕافییه‌كان، ئاخر نیازى ئه‌وان سه‌رقاڵكردنى خه‌ڵكى بوو به‌ پرسى بێ وه‌ڵام، گومانى لا به‌لا، تا دواجار خه‌ڵك بیرى بچێته‌وه‌، كه‌ ده‌بێ به‌ ده‌نگى به‌رز و خێرا داواى ئازادى و نان له‌ ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تى ئیسلامى–ئه‌مه‌وى و عه‌باسى- بكات. به‌م جۆره‌ فه‌رمووده‌ ده‌كرێت به‌ شمه‌كى بازرگانى و سیاسه‌ت.

 

سێ: هه‌ڵوه‌شێنه‌ر و هه‌ڵوه‌شاوه‌ -الناسخ والمنسوخ-
قورئانیسته‌كان به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك پرنسیپى هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ى قورئان به‌ قورئان ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌وان ده‌ڵێن: "مه‌حاڵه‌ خودا له‌ یه‌ك قسه‌ى خۆى پاشگه‌ز ببێته‌وه‌، چ جاى ئه‌وه‌ی له‌ ماوه‌ى 23 ساڵى سرووش بۆ په‌یامهێن، له‌ ده‌یان، بگره‌ سه‌دان ئایه‌تدا پاشگه‌ز ببێته‌وه‌، ئایه‌تى دیكه‌ وه‌ك هه‌ڵوه‌شێنه‌رى ئایه‌تى پێشوو دابه‌زێنێت".


ئاخر تەنیا شتێك، كه‌ نه‌یارانیان بیكه‌ن به‌ به‌ڵگه‌ به‌سه‌ریانه‌وه‌، ئایه‌تى (106)ی سوڕه‌تى (ئه‌لبه‌قه‌ڕه‌)یه‌، "هیچ ئایه‌تێ– به‌ڵگه‌یه‌ك- هه‌ڵناوه‌شێنینه‌وه‌، یان له‌بیرى ناكه‌ین، مه‌گه‌ر شتێكى له‌و باشتر یان هاوشێوه‌ى نه‌هێنینه‌وه‌، ئه‌ى نه‌تزانیوه‌ ئه‌ڵا به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا توانایه‌"، به‌ڵام یارانى قورئان به‌ خه‌نده‌وه‌ ده‌ڵێن: "ئایه‌ت مه‌به‌ستى مۆجیزه‌یه‌، نه‌ك ئایه‌تى قورئان"، له‌ولایشه‌وه‌ دكتۆر سوبحى گوتى: هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ –النسخ- واته‌: نووسینه‌وه‌، سه‌لماندن، نه‌ك هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ و كه‌نسڵ كردن.