داعش درێژەپێدەری تەعریب بوو

گۆڕینی دیموگرافی لە عێراقدا - 7

 

مووسڵ سێیەمین گەورە شاری عێراق كە دوای ئەو زەبرەی بەر بەسرا كەوت، ئیدی مووسڵ بوو بە دووەمین گەورە شاری عێراق، دەوڵەتی عێراق لە رووی ئەوەی ئەو شارە ناوەندێكی بیری عەرەبایەتییە و زۆرینەی دانیشتووانی عەرەبی سوننەیە، حكوومەتی عێراق بەتایبەتی لە سەردەمی بەعسدا بایەخێكی زۆری پێ دەدا، مووسڵ شێرەبەشی هەبوو لە سوپای عێراقدا، بەشێكی زۆری ئەفسەرانی سوپا خەڵكی مووسڵ بوون. مووسڵ لە شارێكی فرەكولتوور و فرەئەتنی كولتوورەوە، وردە وردە بەرەو شارێك بە ناسنامەیەكی ساغ عەرەبییانەوە هەنگاوی نا، بەتایبەتی كە خەڵكی مووسڵ خۆیان بە باڵاتر و شارستانیتر لە خەڵكی دیكە دەزانن، جا ئەو خەڵكی دیكەیە (لە روانگەی ئەوانەوە) كوردی خێڵەكی و گوندنشین بێت یان عەرەبی بیاباننشین. وێڕای هەموو ئەوە، شارەكە بە شێوەیەكی شەرمنانە وەنەوزێكی كوردانە و هەناسەیەكی كریستیانانەی تێدا بەدی دەكرا، هەڵبەت هەتا ئەو كاتەی گرووپەیلی دژ بە دەوڵەت لە پاش ساڵی 2004وە پەیدا بوون، ئەو گرووپانە بەیداخی ئیسلامەتییان هەڵدا، لە ناوەڕۆكیشدا درێژەپێدەری رەوت و میتۆدی بەعس بوون كە كرۆكەكەی كاركردن بوو بۆ سەروەری و باڵادەستیی نەتەوەی عەرەب. ئەو گرووپانە خەڵكانێكی زۆر لە عەرەبی مووسڵ هاوسۆزیان بوون، بەتایبەتی ئەوانەی كۆنەبەعسی بوون و ئەوانەی لە ئاكامی رووخانی دەسەڵاتی بەعس لە ساڵی 2003دا زیانیان كرد.


بەدرێژایی 83 ساڵ لە دەسەڵاتی دەوڵەتی عێراق بەسەر مووسڵەوە، كار بۆ بەهێزكردنی پێگەی عەرەبییانە و عەرەبەوارییانەی ئەو شارە و پارێزگاكە كرا، لەگەڵ ئەوەشدا ئەو گۆڕانە ئەتنی كولتوورەی بەسەر دۆخی مووسڵ و تێكڕای پارێزگای نەینەوادا هات، لە ئاكامی چالاكبوونی رێكخراوەكانی دژبەری حكوومەتی عێراق، ئەو رێكخراوانەی بە زۆری هەڵگری ئایدیۆلۆژیایەكی توندڕەوی ئایینی (ئیسلامی) بوون، كە لە پەنابردنە بەر هەموو شێوازێكی تیرۆر و نامرۆڤانە سڵیان نەدەكردە، (گۆڕانی پاش كارابوونی گرووپەیلی توندڕەو) زۆر كاریگەرتر بوو لەو گۆڕانە دیموگرافییەی بەدرێژایی 83 ساڵ حوكمڕانیی دەوڵەتی عێراق بەسەر ئەو ناوچەیەدا هات، بەتایبەت لە سێ ساڵی قەڵەمڕەوی دەسەڵاتی داعش (2014-2017) بەسەر مووسڵ و بەشی هەرە زۆر پارێزگای نەینەوا، كە پاكتاوێكی ریشەكێشانەی نەژاد و ئەتنی كولتووری لە پارێزگای نەینەوا و شاری مووسڵ كە ناوەندەكەیەتی، رووی دا. ئاكامەكەی ئەوەبوو كە نەك هەر لە شاری مووسڵ (دوو ملیۆن دانیشتووانی بوو) نە كورد (بە موسڵمانی سوننە و شەبەك و ئێزیدی و كاكەییەوە) و نە كریستیان (بە هەموو پێكهاتە و ئاینزاكانییەوە) نەمان، بەڵكوو لە سەرانسەری پارێزگای نەینەوا ئیدی نە كورد (بە موسڵمان و ئێزیدی و شەبەك و كاكەییەوە) و نە كریستیان و نە توركمانی شیعە، نەمان و هەموو لە ترسی سزای توندی رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) بەرەو ناوچەكانی ئازادی باشووری كوردستان و هەندێكیان بەرەو هەندەران، كۆچیان كرد. لە پاڵ ئەوەشدا بەشێكی زۆر لە عەرەبی سوننەی مووسڵ كە بەرگەی ئەو حوكمڕانییە توندڕەوەی داعشیان نەدەگرت، ئەوانیش بەرەو كوردستانی ئازاد و هەندێكیان بەرەو هەندەران كۆچیان كرد.


دوای شەڕێكی سەخت كە نزیكەی یەك ساڵی خایاند كە هێزی هاوپەیمان بە فەرماندەیی ویلایەتەكانی یەكگرتووی ئەمەریكا و پێشمەرگەی كوردستانیش، هاوكاریی سوپای عێراق و هێزەیلی دیكەی ئەو وڵاتەیان كرد، شاری مووسڵ و تەواوی پارێزگاكە لە چنگی داعش دەرهێنرا، شاری مووسڵ و بەشێكی زۆر لە شارۆچكەكانی سەر بەو پارێزگایە خاپوور كران. ئەم دۆخە باری ئەتنی كولتووری شارەكە و سەرانسەری پارێزگاكەی بە تەواوی گۆڕی، گۆڕانێك كە بە درێژایی یەك سەدە لە تەمەنی دەوڵەتی عێراق رووی نەدابوو.


دۆخی ئێستەی نەینەوا دیمەنێكی بەم جۆرە دەخاتە روو، بەشێكی زۆری دانیشتوانی پارێزگاكە تا ئەم كاتەش پەراگەندە و ئاوارەن، بەشێكی زۆری كریستیانی پارێزگاكە بەرەو هەندەران كۆچیان كرد، بەشێكیشیان بە یارمەتیی كڵێسە و رێكخراوەیلی فریاگوزاری بیانییەوە، گەڕاونەتەوە شوێنانی خۆیان بە تایبەت لە دەشتی نەینەوا، كوردی شنگال (لە پەیڕەوانی ئایینی ئێزیدی) تا ئێستە پتر 80%یان نەگەڕاونەتەوە، توركمانی تەلەعفەر بەشێوەیەكی باشتر لە خەڵكانی دی گەڕاونەتەوە دەڤەرەكەی خۆیان. كورد (لە تیرەی شەبەك و پەیڕەوانی ئایینی یارسان، هەروەها كوردی موسڵمانیش)، وەك پێویست نەگەڕاونەتەوە سەر زێد و شوێنی خۆیان.


لە راپۆرتێكدا كە ماڵپەڕی (خەندان) لە 29/10/2019 بە ناونیشانی (میراتی بەغدادی بۆ مووسڵ چی بوو)، بڵاوی كردەوە. لەو راپۆرتەدا نووسراوە: "دانیشتوانی مووسڵ دەڵێن، بەغدادی ریشێكی درێژی هەبوو، جلی رەشی لەبەر دەكرد، زۆر بەجوانی دەیتوانی بدوێت، لەو جێگەیەی دەردەكەوت، تۆڕی پەیوەندیی دەپچڕان، كۆمەڵێك فڕۆكەی بێ فڕۆكەوان و چاودێری تایبەتی هەبوون كە زۆربەیان بیانی بوون." ئەبووعومران پیاوێكی تەمەن 60 ساڵانی مووسڵە دەڵێ: "ئەو كاتەی ئەو پیاوە لە مزگەوتەكەمان دەركەوت، زانیم لەو رۆژە بەدواوەی تووشی نەهامەتی دەبینەوە، بە كوڕەكەمم گوت ئەم پیاوە كوشتار و توندوتیژیی لەگەڵ خۆیدا هێناوە." ئەبووعومران دەشڵێ: "لەو كاتەی خەڵكی مووسڵ زۆر برسی و بێ ئاو بوون، هیوا دەخوازم ئەوەی رووی دا، دوژمنەكەشم نەیبینێت." هەروەها دەشڵێ من ئەو كاتە بە كوژرانی ئەبووبەكری بەغدادی "دڵخۆش دەبووم ئەگەر ماڵەكەم بە مووشەك بۆردمان نەكرایە، كوڕەكەمیان شەهید نەكردایە، ئێمە هەرگیز تامی سەركەوتنمان نەكرد، ئاخر چۆن دەتوانم دڵخۆش بم؟"


داود عومەر داود تەمەنی 42 ساڵە، باسی سەردەمی دەسەڵاتی داعش لە شاری مووسڵ دەكات، ئەو دەڵێت: "ئێمە لەبەر جگەرەكێشان سزای لێدانمان دەخوارد، یان ئەگەر ژنەكانمان بێ پەچەی دەموچاو دەربچوونایە یان مۆبایلمان بەكار بهێنایە، لێدانمان دەخوارد. مردنی بەغدادی بۆ ئێمە گرنگ نییە، ئەو كە پێی نایە شارەكەمانەوە، هەموومانی كوشت."


گەورە شارانی قووڵایی خاكی باشووری كوردستان، وەك هەولێر و سلێمانی و دهۆك بە حوكمی ئەوەی دەوڵەتی عێراق ناسنامەی كوردستانییانەی ئەوانی لە ساڵی 1974ەوە سەلماندووە، ئیدی لە سەردەمی بەعسدا بەشێوەیەكی نیمچەئاسایی، دوای نەمانی بەعسیش بەشێوەیەكی زۆر ئاسایی گەشەیان كرد، هەموو ئەو گۆڕانە ئەتنی كولتوورەی بەسەریاندا هاتووە، بەگشتی بە ئاراستەی تێرتركردنی ناسنامەی كوردستانییانەیان بووە، ئەگەرچی حكوومەتی عێراق تا ساڵی 1991یش بەشێوەیەك لە شێوەكان لە هەوڵی كاڵكردنەوەی ناسنامەی كوردستانییانەی ئەو گەورە شارانەی باشووری كوردستانیش، هەر بەردەوام بووە.