وه‌هابیزم 1157ك - 1744ز

ئیلاهییات - 26

رێبازێكى ئیعتیقادى، سیاسى، سه‌ربازى، رادیكاڵى، ئیسلامییه‌. له‌ سه‌ده‌ى دوازده‌ى كۆچى، سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى هه‌ژده‌ى زایینى، له‌ (نه‌جد) ناوه‌ڕاستى نیمچه‌ دوورگه‌ى عه‌ره‌بى سه‌ری هه‌ڵدا. تیایدا جیهادیان دژى هاوبه‌شیاران و بتپه‌رستان و كافران و موبته‌دیعه‌كان راگه‌یاند، به‌ بیانووى پاراستنى عه‌قیده‌ى راست و دروست و پاك و خاوێن. ئیمام (موحه‌ممه‌د كوڕى عه‌بدولوه‌هاب ئه‌لته‌میمى)، (1115-1206ك/ 1703-1791ز)، ناسراو به‌ (الامام المجدد –رابه‌رى نوێكار)ى سه‌ده‌ى دوازده‌، به‌ دامه‌زرێنه‌رى ئه‌م رێبازه‌ داده‌ندرێت، له‌كاتێكدا ئه‌و پێشتر شوێنكه‌وته‌ى رێبازى ته‌یمییزم بوو، لێ دواجار ئه‌م رێبازه‌ى راگه‌یاند. شوێنكه‌وتووانى گوتیان: ئیمام له‌سه‌ر هه‌مان میتۆدى پێشینیانى چاكه‌یە، له‌ شوێنكه‌وتنى قورئان و فه‌رمووده‌.


ناوى رێبازه‌كه‌یش له‌ ناوى باوكى ئیمام موحه‌ممه‌د هاتووه‌، به‌ڵام خودى خۆیان ئه‌م ناوه‌یان قه‌بووڵ نییه‌، ئه‌وان ده‌ڵێن ئێمه‌ هاتووین بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م ناو و ناتۆرانه‌ بنبڕ بكه‌ین! به‌ڵام هه‌ر خۆشیان ده‌ڵێن ئێمه‌ (یارانى سوننه‌ت و جه‌ماعه‌ت)ین! ئاخر كوڕى عه‌بدولوه‌هاب گوتوویه‌تى: "عه‌قیده‌ و ئیمانى من، كه‌ خوداى پێ ده‌بینمه‌وه‌، هه‌مان عه‌قیده‌ى یارانى سوننه‌ت و جه‌ماعه‌ته‌، ئه‌وه‌ى رابه‌رانى موسڵمانان له‌سه‌ریین، وێنه‌ى چوار ئیمامه‌كه‌، شوێنكه‌وتووانیان تا رۆژى دوایی". وه‌لێ به‌شێكیشیان ئه‌ڵێن ئێمه‌ سه‌له‌فیزمى ساڵحى حه‌قیقین، ئه‌گه‌رچى به‌م دواییه‌ ناچار كران ناوى وه‌هابیزم په‌سه‌ند بكه‌ن. لێ ناوی دیكه‌یشى هه‌یه‌، وه‌ك (بانگه‌وازه‌كه‌ى محه‌مه‌د عه‌بدولوه‌هاب)، یان (یاوه‌رانى فه‌رمان به‌ چاكه‌ و نه‌هى له‌ خراپه‌)، یان (گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئیسلامى راسته‌قینه‌)، به‌ڵام زۆر له‌ نووسه‌ره‌كان (وه‌هابیزم)، له‌گه‌ڵ (وه‌هبیزم)ى رێچكه‌ى جیابووه‌وه‌ى رێبازى (خه‌واریج) تێكه‌ڵ ده‌كه‌ن، هه‌ڵبه‌ت ئه‌میان له‌ سه‌ده‌ى دووه‌مى كۆچى له‌ باكوورى ئه‌فریقا سه‌ری هه‌ڵداوه‌.


وه‌هابیزم به‌ بانگه‌شه‌ى پاكتاوى له‌ ئیعتیقادى ئیسلامى هاته‌ بڵندگۆ، ئه‌وان گوتیان: پێویسته‌ هه‌موو ئه‌و دابونه‌ریت و شه‌عائیرانه‌ بێنه‌ كۆتایى، كه‌ دژن له‌گه‌ڵ كڕۆكى ئیسلام و یه‌كتاناسى، وه‌ك: (ته‌وه‌سول، ته‌به‌ڕوك، ئیستغاسه‌ به‌ په‌یامهێن و پیاوچاكان)، هه‌ر بۆیه‌ ده‌بیندرێت، ئه‌وان زۆر به‌توندى دژى دوازده‌ ئیمامى و ته‌سه‌وف و ماڵباتى په‌یامهێن وه‌ستانه‌وه‌.


ئه‌وان گوتیان ئیسلامى راسته‌قینه‌ بۆ سه‌دان ساڵه‌ له‌نێو براوه‌، به‌ده‌ستى ئانقه‌ست، یان به‌ نائه‌نقه‌ست، ئێستا موسڵمان له‌ سه‌رده‌مى جاهیلیى یه‌كه‌مدا ده‌ژیین، بۆیه‌ ده‌بێت به‌ هێزى گوتار و ده‌ست بیانگه‌ڕێنینه‌وه‌ سه‌ر ره‌چه‌ڵه‌كى خۆیان، ئاخر موسڵمانان ئێستا له‌برى خودا، تاغووت و كه‌سه‌كان ده‌په‌رستن، ئا به‌م جۆره‌ كوڕى عه‌بدولوه‌هاب، له‌ كتێبه‌كانى، نه‌خاسمه‌ (التوحید)، رێبازه‌كه‌ى راده‌خات. لێ ئه‌وه‌یشمان بیر نه‌چێت، وه‌هابیزم پێناس و شوناسێكى زۆر ته‌نگ و كورتى هه‌یه‌ بۆ پرسى یه‌كتاناسى، ئینجا سه‌ربارى ئه‌وه‌ى خستوویه‌تییه‌ نێو بازنه‌ى مێشكى ئیبن ته‌یمییه‌، ئه‌ویش به‌ تێگه‌شتنى كوڕى عه‌بدولوه‌هاب.


وه‌هابیزم بانگه‌شه‌ى گه‌ڕانه‌وه‌ى موسڵمانان ده‌كات بۆ ئایینى پاك، ئه‌وه‌ى هاوه‌ڵان، چوار ئیمامه‌كه‌: (ئه‌بووحه‌نیفه‌، مالیك، شافعى، ئه‌حمه‌د). لێ ئه‌گه‌ر به‌وردی سه‌رنج بده‌ین، ده‌بینین ئه‌م قسه‌یه‌ جگه‌ له‌ بانگه‌شه‌یه‌كى بریقه‌دار شتێكى دیكه‌ نییه‌، ئاخر وه‌هابیزم و دامه‌زرێنه‌ره‌كه‌یشى، تەنیا و تەنیا وابه‌سته‌ى سێ كه‌سایه‌تین:


1- ئه‌حمه‌د كوڕى حه‌نبه‌ل (164ك/780ز – 241ك/855ز- دامه‌زرێنه‌رى رێبازى حه‌نبه‌لیزم)، ته‌واوى را و بۆچوونه‌كانى له‌ فیقهى شه‌ریعه‌ت، له‌ ئه‌حمه‌د وه‌رده‌گرن، ته‌نانه‌ت ناودێرى ده‌كه‌ن به‌: (ئیمامى ئه‌هلى سوننه‌ت و جه‌ماعه‌ت)، جاروباریش له‌ پرسه‌ ئیعتیقادییه‌كان قسه‌ى ئه‌و ده‌هێننه‌وه‌. به‌ڵام له‌ پرسه‌كانى (ته‌ڵاق، ته‌وه‌سول) پشتیان له‌ ئه‌حمه‌د كرد. هه‌روه‌ها ده‌ڵێن، ئه‌گه‌ر ده‌قێك بۆمان پشتڕاست بێته‌وه‌، ئه‌حمه‌د ته‌رك ده‌كه‌ین.


2- عه‌بدولحه‌مید كوڕى ته‌یمییه‌ (693ك-1294ز- دامه‌زرێنه‌رى رێبازى ته‌یمیزم)، زۆر له‌ را و بۆچوونه‌كانى، له‌ عه‌قیده‌، به‌تایبه‌ت له‌ یه‌كتاناسیى خودایی وه‌رده‌گرن، ته‌نانه‌ت ئه‌و به‌ (شێخى ئیسلام) ناودێر ده‌كه‌ن، جاروباریش له‌سه‌ر مێژووى رێبازه‌ ئیسلامییه‌كان قسه‌ى ئه‌و ده‌هێننه‌وه‌.


3- ئیبن قه‌یم ئه‌لجه‌وزییه‌ (691-751ك _1292-1350ز)، زۆر له‌ را و بۆچوونه‌ ئیعتیقادى و ئیمانى و فیقهى له‌ ئه‌و وه‌رده‌گرن، به‌ڵام له‌سه‌ر پرسى ته‌سه‌وف، دوا به‌دواى نووسینى كتێبه‌كه‌ى، به‌ناوى (مدارج السالكین، بین منازل ایاك نعبد وایاك نستعین)دا، وه‌هابیزم به‌توندى ره‌تى كرده‌وه‌، تاوه‌كوو ئێستایش دژایه‌تیى ئه‌م كتێبه‌ى ده‌كرێت.


وه‌هابیزم به‌ هیچ جۆرێك باوه‌ڕیان به‌ ئیجتیهاد نییه‌، ئه‌وان لایان وایه‌ ده‌رگاى ئیجتیهاد داخراوه‌، پێویسته‌ موسڵمانان له‌ هه‌موو فه‌رمانێكى ئایینى چاولێكه‌ر –المقلد- بن، ئینجا ده‌ق به‌ تێگه‌شتن و عه‌قڵى هاوه‌ڵان وه‌ربگرن، چونكه‌ ئه‌وان نزیكترن له‌ سرووشى ئیلاهى، ویستى په‌یامهێن. بۆیه‌ هه‌ر كتێبێكى موسڵمانان له‌گه‌ڵ ده‌قه‌كان به‌راورد ده‌كرێت، كۆك بوو، كۆكین، ناكۆك بوو، ناكۆكین.


وه‌هابیزم هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ ده‌ستێكى هه‌واڵگریى (ئێس، ئاى، ئێس)ى به‌ریتانیا بوو له‌نێو جه‌رگه‌ى وڵاتانى ئیسلامى، دۆكیومێنته‌ بێ ژماره‌كان گه‌واهیده‌رى ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ن، ئه‌وان یارمه‌تیى (سه‌ربازى، ستراتیژى، پلاندانان، لۆجستى)ی وه‌هابیزم بوون، له‌ ته‌ك غه‌نیمه‌ى غه‌زاكانیان به‌سه‌ر موسڵمانان، چه‌ك و پاره‌یان له‌ به‌ریتانیا وه‌رگرتووه‌، به‌ڵام دواى دۆزینه‌وه‌ى پتڕۆڵ له‌ نیشتمانى وه‌هابیزم، بووه‌ فاكته‌رى زیاتر ته‌شه‌نه‌كردن و بڵاوبوونه‌وه‌ى ئه‌م رێبازه‌ به‌ته‌واوى جیهاندا، به‌رده‌وامبوونیشیان تا ئەمڕۆ.


ئه‌وان زۆر به‌ئاسانى شتگه‌لێ عه‌قڵ و نه‌قڵیان نه‌یبڕێت ده‌یخه‌نه‌ بازنه‌ى شیرك و هاوبه‌ش دانان بۆ خودا. موحه‌مه‌د جه‌واد موغنییه‌، له‌ كتێبى (هذه هی الوهابیة‌، ل25-26)دا ده‌ڵێت: "له‌ دیدى ئه‌وان ته‌وه‌سول شیركه‌. به‌نیازى په‌یامهێن به‌ره‌و مه‌دینه‌ رێ بكه‌ى شیركه‌. داواى شافیع بوون بۆ په‌یامهێن بخوازرێ، نزایه‌ له‌به‌ده‌م بت. سوێندخواردن به‌ په‌یامهێن، یان جگه‌ له‌ خودا، شیركى ئه‌عزه‌مه‌".


هه‌موو ئه‌و گرووپه‌ تیرۆریستانه‌ى چه‌شنى: (تاڵیبان، قاعیده‌، داعش، بۆكۆحه‌رام، به‌ره‌ى نوسڕه‌، سه‌له‌فیزمى جیهادیى جه‌زائیر) زاده‌ى هزر و بیركردنه‌وه‌ى وه‌هابیزمن، هه‌موویشیان به‌ئاشكرا كتێبه‌كانى وه‌هابیزم ده‌خوێنن، ده‌یكه‌نه‌ سه‌رچاوه‌ى ئاكار و گوتاریان، ئه‌مه‌یش نه‌ك هەر به‌ئاشكرا، به‌ڵكوو شانازییشى پێوه‌ ده‌كه‌ن.


هه‌ر له‌ كۆنه‌وه‌ وه‌هابیزم چه‌كێكى كارامه‌ بوو به‌ده‌ست ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مەریكا، له‌ پێشیش به‌ده‌ست به‌ریتانیاى مه‌زن، له‌ ده‌یان كات و شوێن بۆ مه‌رامى سیاسى و ئابوورى به‌كاری هێناون، دژى نه‌یاران و ركابه‌ره‌كانى، بۆ وێنه‌ له‌ سه‌ده‌ى رابردوودا رۆژئاوا وه‌هابیزمى وه‌ك جه‌نگێكى سارد دژ به‌ یه‌كێتیى سۆڤێت به‌كار هێنا، ئه‌مه‌یش به‌ ئامانجى رێگریكردن له‌ زیاتر ته‌شه‌نه‌سه‌ندنى (كۆمۆنیزم). یان زۆر جار وه‌هابیزم بۆ په‌شێوى نانه‌وه‌، تێكدانى ئاشتیى كۆمه‌ڵایه‌تى، یان ناشیرنكردنى مرۆڤه‌كانى رۆژهه‌ڵاتى ناوین، یان زڕاندن و نیشاندانى رووێكى دیكه‌ و فۆرمێكى دیكه‌ى ئیسلام و موسڵمانان به‌كار هێنراوه‌.


له ‌كۆتایى هه‌شتاكانى سه‌ده‌ى رابردوودا، ئه‌م رێبازه‌ خۆى خزانده‌ به‌شێكى زۆرى وڵاتانى ئیسلامى و ئه‌ورووپى و ته‌نانه‌ت ئه‌مەریكا، جا كوردستانیش له‌م نه‌هامه‌تى و نه‌گریسییه‌ بێ به‌ش نه‌بوو، لێره‌یش وه‌هابیزم له‌ژێر ناوى (رابوونى ئیسلامى) سه‌ری هه‌ڵدا، گه‌نجانێكى جوان و توانایانى توانده‌وه‌.


زۆر له‌ زانا و موته‌كه‌لیم و موفه‌سیر و فه‌رمووده‌ناسه‌كان، رێبازى وه‌هابیزم به‌ رێچكه‌یه‌ك، یان به‌ رێبازێكى خاریجى – ده‌رچوو له‌ ئیسلام- ده‌ناسێنن، به‌ڵگه‌یشیان ئه‌وه‌یه‌، كه‌وا ئه‌وان له‌ خه‌لافه‌تى عوسمانى ده‌رچوون، له‌كاتێكدا عوسمانى خه‌لافه‌تێكى ئیسلامیى حه‌قیقى بوو. پاشان تۆمه‌تى ئه‌وه‌یان بۆ ده‌به‌خشرێته‌وه‌، ئه‌وان له‌سه‌ر هه‌مان میتۆد و بیركردنه‌وه‌ى خه‌واریج كار ده‌كه‌ن، ده‌یان ده‌قى قورئان و فه‌رموودە بۆ كافر و موشریك هاتووه‌، كه‌چى وه‌هابیزم به‌سه‌ر موسڵمانان جێبه‌جێى ده‌كه‌ن.

بنه‌ماكانى ئیسلامیى وه‌هابیزم

یه‌ك: خودا..
خودا جه‌سته‌یه‌، لێ جه‌سته‌یه‌كى جیاواز له‌ هه‌موو جه‌سته‌كانى دیكه‌. ئینجا خودا شوێنه‌كه‌ى له‌ ئاسمانه‌، له‌ سەرووى حه‌وت نهۆمى ئاسمانه‌وه‌، له‌ بان عه‌رش دانیشتووه‌، قاچیشى خستووەته‌ سه‌ر كورسى– ئه‌و كورسییه‌ى له‌ سووڕه‌تى ئه‌لبه‌قه‌ره‌، ئایه‌تى كورسیى 255دا هاتووه‌-. خودا هه‌موو ئه‌و شتانه‌ى هه‌یه‌: (دوو ده‌ست، هه‌ردووكیشیان ده‌ستى راستن. دوو چاو، دوو قاچ، رووخسار، په‌نجه‌كان..تاد)، ئینجا تووڕه‌ ده‌بێت، پێده‌كه‌نێت، له‌ززه‌ت له‌ گریان و نووزانه‌وه‌ى به‌نده‌كانى ده‌بات. داده‌به‌زێته‌ ئاسمانى دونیا، هه‌ڵده‌كشێته‌وه‌ بان عه‌رش.


هه‌موو ئه‌و چواندن و لاڕێیه‌ له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، وه‌هابیزم نه‌یتوانى ته‌ئویل– هێرمۆنۆتیگا- په‌سه‌ند بكات، بۆیه‌ زۆر ساویلكانه‌ كه‌وته‌ داوى رووكه‌شى ده‌قه‌كان، نه‌خاسمه‌ ده‌قه‌كانى به‌ ناوى فه‌رمووده‌، ئه‌وانه‌یش كه‌ له‌ نه‌وه‌كانى ئیسڕائیل ده‌ماوده‌م خزانه‌ نێو میراتى ئیسلامى.

دووه‌م: ته‌كفیر..
وه‌هابیزم به‌ یه‌كێك له‌ توندڕۆترین رێبازه‌ ئیسلامییه‌كان داده‌ندرێت له‌ ته‌كفیركردن، لاى ئه‌وان سه‌رجه‌م موسڵمانان كافرن، تەنیا رێبازه‌كه‌ى خۆیان موسڵمانى راسته‌قینه‌ن. بۆیه‌ پێویسته‌ ته‌كفیر به‌ دڵ په‌سه‌ند بكرێت، ئینجا به‌ زمان پێیان بگوترێت، پاشان به‌ زه‌برى هێز و شمشێر له‌ناو ببرێن، ئه‌گەر له‌كاتێكدا ته‌وبه‌یان نه‌كرد و رێبازى وه‌هابیزمیان قه‌بووڵ نه‌كرد.


وه‌هابیزم به‌ئاشكرا ئیعتیقادى ته‌كفیر باس ده‌كات، ته‌نانه‌ت سیمبوله‌ دیاره‌كانى وه‌هابیزم له‌ سه‌رده‌مى خۆیشمان، ته‌كفیر ده‌نووسنه‌وه‌، بۆ وێنه‌ ئه‌ندامێكى ده‌سته‌ى باڵاى زانایانى سعوودیە، ساڵح فۆزان فۆزان، له‌ كتێبى (الارشاد الى صحیح الاعتقاد، ل144-145)دا ده‌ڵێت: "جه‌همیزم و موعته‌زیله‌ و ئه‌شعه‌ریزم، له‌سه‌ر میتۆدى هاوبه‌شیارانى قوڕه‌یش رێ ده‌كه‌ن، كافرن به‌ خودا، مولحیدن به‌ ناوه‌كانى ئه‌و".

سێ: بیدعه‌..
له‌ دیدى وه‌هابیزم هه‌موو بیركردنه‌وه‌ و ئیجتیهاد و ته‌ئویلێك بیدعه‌یه‌، سا هه‌موو بیدعه‌یه‌ك گومڕابوونه‌، هه‌موو گومڕابوونێكیش كۆتاییه‌كه‌ى دۆزه‌خه‌. لێره‌یشه‌وه‌ سه‌رجه‌م ئایین و رێبازه‌ ئیلاهییه‌كانیان به‌ یارانى بیدعه‌ و داهێنراو له‌ ئایین له‌ قه‌ڵه‌م دا.


به‌ڵام له‌ هه‌مووى سه‌مه‌ره‌تر ئه‌وه‌یه‌، وه‌هابیزم له‌ حاڵه‌تێك، كه‌ یاوه‌ران، یاخود كه‌سایه‌تییه‌ك بیدعه‌یه‌كى کردبێت، بیانه‌وێت رزگارى بكه‌ن له‌ تۆمه‌ته‌كانى سه‌ره‌وه‌، بیدعه‌ دابه‌ش ده‌كه‌ن بۆ بیدعه‌ى باش و بیدعه‌ى خراپ! ئیبن ته‌یمییه‌ له‌ كتێبه‌كه‌ى (در‌ء تعارض العقل والنقل، ب1، ل248-249)دا ده‌ڵێت: "ئیمام به‌یهه‌قى له‌ كتێبى (المدخل)دا ده‌ڵێ: شافعى گوتوویه‌تى دوو جۆر بیدعه‌ هه‌یه‌، بیدعه‌یه‌ك ناكۆكیى قورئان و فه‌رمووده‌ و كۆده‌نگ بكات، یان دژى پاشماوه‌ى به‌شێك له‌ هاوه‌ڵان بێت، ئه‌م جۆره‌ بیدعه‌ى گومڕاكه‌ره‌. بیدعه‌یه‌كیش ناكۆكیى هیچ ئه‌مانه‌ى سه‌ره‌وه‌ى نه‌بێت، ره‌نگه‌ شتێكى باش بێت، چونكه‌ عومه‌رى كوڕى خه‌تاب– ده‌رباره‌ى بیدعه‌ى نوێژى ته‌راویح- گوتى: ئه‌مه‌ بیدعه‌یه‌كى باشه‌".

چوار: حه‌رام..
له‌ ئیعتیقادى وه‌هابیزمدا زۆرترین ئه‌و شتانه‌ى له‌ ته‌واوى ئایینه‌كان و رێبازه‌كان باش و په‌سه‌ندن، له‌ دیدى ئه‌وان حه‌رامن. هونه‌ر به‌ هه‌موو جۆره‌كانى: (میوزیك، گۆرانى، شانۆ، دراما، فیلم، وێنه‌، په‌یكه‌ر، سه‌ما.. تاد) حه‌رامه‌! ته‌نانه‌ت هه‌موو ئه‌و شتانه‌یش سه‌ری لێ ده‌رناكه‌ن حه‌رامه‌، بۆ نموونه‌، كاتێك له‌سه‌ره‌تای سه‌ده‌ى رابردوودا ته‌له‌فۆن هاته‌ نێو نیمچه‌ دوورگه‌ى عه‌ره‌بى، مه‌لاكانى سعوودیە كۆ بوونه‌وه‌، به‌ كۆى ده‌نگ گوتیان، ئه‌م ده‌نگه‌ى له‌م ئامێره‌ قسه‌ ده‌كات، ئه‌وه‌ جنۆكه‌یه‌، بۆیه‌ ئه‌م ئامێره‌ –ته‌له‌فۆن- حه‌رامه‌، جنۆكه‌ گاڵته‌ و وه‌سوه‌سه‌ و سیحر له‌ مرۆڤى موسڵمان ده‌كات!


ته‌نانه‌ت له‌ دانیشتنێكى زانستیى شه‌رعیى ئیبن جبریین له‌ مزگه‌وتى په‌یامهێن، له‌ شارى مه‌دینه‌ى مونه‌وه‌ر، له‌ وه‌ڵامى پرسیارێكى پیاوێكى به‌ته‌مه‌نى میسڕى، دیار بوو كوڕه‌كه‌ى بووبوو به‌ لیبرالیست، دواى ئه‌وه‌ى شێخ نه‌شیزانى لیبرالیزم چییه‌! گوتى ئه‌مه‌ حه‌رام و كوفره‌!