چراخان و شه‌وه‌زه‌نگ - 21

له‌ حوكمڕانیی رێژیمی پێشوودا، كۆت و پێوه‌ند خرایه‌ گه‌رده‌نی كه‌رتی تایبه‌ت

مه‌حموود ئه‌حمه‌د عوسمان
له‌عه‌ره‌بیه‌وه‌: ئیسماعیل به‌رزنجێ

 

ئابووریی عێراق، وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی بۆ داهات پشتی به‌ نه‌وت به‌ستبوو، له‌ ئه‌نجامی ئه‌و پشت پێبه‌ستانه‌، پێداچوونه‌وه‌ ده‌ورییه‌كان له‌ بودجه‌ی گشتیی ده‌وڵه‌تدا ڕه‌نگی دایه‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌به‌ر رۆشناییی هه‌ڵبه‌زێن و دابه‌زینی نرخی نه‌وت له‌ پلانه‌كانی په‌ره‌پێداندا، ئه‌و پشتبه‌ستنه‌ به‌ نه‌وت و كه‌رته‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌كانی وه‌ك كشتوكاڵ و پیشه‌سازی فه‌رامۆش و په‌راوێز كرد.


تاكه‌ ماوه‌یه‌ك، كه‌ تێیدا هه‌وڵی ڕژد بۆ په‌ره‌پێدانی ئه‌لته‌رناتیڤه‌كان و ته‌رخانكردنی داهاتی نه‌وت له‌ پڕۆژه‌ی كشتوكاڵی و ئاودێری و ژێرخان درابێت ساڵانی په‌نجاكانی سه‌ده‌ی رابردوو بوو، له ‌75%ی داهاتی نه‌وت له‌جیاتی بچێته‌ سه‌ر بودجه‌ی به‌كاربردن، درا به‌ ئه‌نجوومه‌نی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌.


له‌ وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كاندا، بڕیاره‌ سیاسییه‌كان له‌به‌ر رۆشنایی ئیعتیباره‌ ئابوورییه‌كان وه‌رده‌گیرێن، به‌داخه‌وه‌ له‌ عێراقدا و له‌ ساڵانی رابردوودا بڕیاره‌ ئابوورییه‌كان بۆ بڕیاره‌ سیاسییه‌كان وه‌رده‌گیران، بۆ نموونه‌: ئه‌گه‌ر بۆ سه‌ره‌تایه‌كان بگه‌ڕێینه‌وه‌، ده‌بینین ده‌وڵه‌ت دوای چه‌سپاندنی دروشمه‌ سیاسییه‌كان، كه‌رتی كشتوكاڵی به‌ره‌و تێكچوون برد، عێراق ورده‌ ورده‌ له‌ وڵاتێكی تێربوو بووه‌ وڵاتێك، كه ‌80%ی پێداویستییه‌كانی دانه‌وێڵه‌ی له‌ده‌ره‌وه‌ ده‌هێنا.


ته‌وه‌ری سیاسیی ئابووری له‌ عێراق، پێویسته‌ ئامانجی ئه‌وه‌ بێت، عێراق له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی به‌كارهێنه‌ر بكات به‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی به‌رهه‌مهێن، كه‌رتی پیشه‌سازی له‌ نیوه‌ی سه‌ده‌ی رابردوودا ده‌ستی به‌ ده‌ستپێشخه‌رییەكی گرنگ كردووه‌، ئه‌میش به‌ دامه‌زراندنی پیشه‌سازیی خۆجێیی و ناردنی به‌رهه‌مه‌كانی بۆ وڵاتانی دراوسێ، ئه‌وه‌ی كه‌ بووه‌ هۆی سه‌رخستنی ئه‌و ده‌ستپێشخه‌رییه‌ له‌و كاته‌دا، ده‌سته‌به‌ربوونی بارودۆخی له‌بار و بانكه‌ بازرگانییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان بوون، كه‌ به‌گوێره‌ی بنه‌ما و پێوه‌ره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان كاریان ده‌كرد. ئه‌و بارودۆخه‌ ئابوورییه‌ هانده‌ره‌، له‌گه‌ڵ هه‌ژموونی ده‌وڵه‌ت به‌سه‌ر هۆكاره‌كانی به‌رهه‌مهێنان، گۆڕانكاریی به‌سه‌ردا هات، له‌ شه‌سته‌كان حكوومه‌ت كارگه‌ و بانكه‌كان و دامه‌زراوه‌ تایبه‌تییه‌كان، له‌مانه‌ كۆمه‌ڵه‌ بازرگانییه‌كانی وه‌ك ئۆرزدیی باكی خۆماڵی كرد، به‌م جۆره‌ كه‌رتی تایبه‌ت رۆڵی له‌ ئابووریی عێراق كه‌م بووه‌وه‌، تاكی عێراق له‌ داهێنان و پێشبڕكێ بۆ به‌دیهێنانی توانا له‌ ئابووریی عێراقدا وه‌ستا، له‌ ماوه‌ی حوكمڕانیی رێژیمی پێشوودا، كه‌رتی تایبه‌ت په‌راوێز خرا، یاسا و بڕیاری وا ده‌ركران، كه‌ رۆڵی ده‌وڵه‌ت زیاتر چه‌سپا و كۆت و پێوه‌ندیش خرایه‌ گه‌رده‌نی كه‌رتی تایبه‌ت.


له ‌كۆتایی حه‌فتاكاندا، یه‌ده‌گی نه‌ختینه‌ی بانكی ناوەندیی عێراق، له‌ ئه‌نجامی به‌رزبوونه‌وه‌ی، نرخی نه‌وت گه‌یشته‌ 40 ملیار دۆلار، عێراق وه‌ك وڵاتێكی گه‌وره‌ی خاوه‌ن نه‌وت توانی شوێنێكی دیار له‌ دامه‌زراوه‌ دارایی و هه‌رێمی و عه‌ره‌بییه‌كان و سیپه‌ی دراوی بانكی نێوده‌وڵه‌تی و سیپه‌ی عه‌ره‌بی بۆ په‌ره‌پێدانی ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و سیپه‌ی دراوی عه‌ره‌بی و ده‌یان دامه‌زراوه‌ی دارایی تر داگیر بكات، به‌ڵام له‌گه‌ڵ به‌رده‌وامبوونی شه‌ڕی عێراق ـ ئێران، شوێن و پێگه‌ی عێراق له‌و دامه‌زراوه‌ داراییانه‌دا لاواز بوو، به‌تایبه‌تی دوای ئه‌وه‌ی نه‌یتوانی ئیلتیزاماتی به‌رامبه‌ر ئه‌وان جێبه‌جێ بكات، هه‌ندێك له‌ دامه‌زراوه‌كان هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌وه‌یان كرد، ئه‌ندامێتیی عێراق هه‌ڵپه‌سێرن.


عێراق له‌ دامه‌زرێنه‌رانی سیپه‌ی دراوی نێوده‌وڵه‌تی بوو، به‌ حوكمی ئه‌ندامێتی و پشتبه‌ستن به‌ ماده‌ی چواره‌م له‌ رێككه‌وتننامه‌، پێویست بوو عێراق ساڵانه‌ پێشوازیی له‌ شاندی سیپه‌ بكردایه‌، تا گفتوگۆی ساڵانه‌ له‌باره‌ی ئابووریی عێراق بکەن، ئه‌مه‌ش وه‌ك رێگه‌خۆشكردنێك، تا راپۆرتی ساڵانه‌ پێشكێش به‌ هه‌ردوو به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی جێبه‌جێكردن بكه‌ن، هه‌روه‌ها ده‌بووایه‌ عێراق ساڵانه‌ زانیاری و سه‌رژمێریی ئابووری و دارایی و دراوی بدابا به‌ سیپه‌، به‌ڵام ئه‌م كارانه‌ی نه‌كرد و مادده‌ی چواره‌می رێككه‌وتنامه‌كه‌ی له‌كۆتایی ساڵی 1979 پێشێل كرد، به‌بیانووی نهێنیی ئه‌و زانیارییانه‌، له‌به‌ر رۆشنایی شه‌ڕی عێراق ـ ئێراندا.


قه‌رزه‌ ده‌ره‌كییه‌كانی عێراق ورده‌ ورده‌ كه‌ڵه‌كه‌ بوون، تا له‌ كۆتاییدا گه‌یشته‌ 140 ملیار دۆلار، هه‌روه‌ها به‌هۆی چاپكردنی پاره‌ له‌لایه‌ن بانكی ناوه‌ندی، تا كورتهێنانه‌كانی دابپۆشێت، نرخی دیناری عێراقی به‌رامبه‌ر دۆلاری ئه‌مه‌ریكایی گه‌یشته ‌3% بۆ 3000 دینار به‌رامبه‌ر هه‌ر دۆلارێك، شه‌ڕێكی ملهوڕانه‌ی تریشی به‌دوادا هات و عێراق كوێتی داگیر كرد و ساڵانی ئابڵووقه‌ و بێبه‌شی ده‌ستیان پێ كرد و ئینجا 9ی نیسانی 2003ی به‌سه‌ردا هات.


له‌ تشرینی یه‌كه‌می ساڵی 2003، وڵاتانی پاره‌به‌خش، به‌پشتبه‌ستن به‌ بڕیاری ئه‌نجوومه‌نی ئاسایش ژماره‌ 1511 له‌ ئیسپانیا كۆنگره‌یه‌كیان ساز دا، له‌و كۆنگره‌یه‌دا سه‌یری ئه‌و راپۆرته‌یە كرا، كه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان و سیپه‌ی دراوی نێوده‌وڵه‌تی له‌باره‌ی پێداویستییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی عێراق و بنیاتنانه‌وه‌ی ژێرخانه‌ ته‌پیوه‌كه‌ی ئاماده‌یان كردبوو، له‌به‌ر رۆشنایی ئه‌و راپۆرته‌یەدا، وڵاته‌ پاره‌به‌خشه‌كان بڕیاریان دا یارمه‌تییه‌ك به‌ بڕی 33 ملیار دۆلار به‌شێوه‌ی به‌خشین و قه‌رزی درێژخایه‌ن و كه‌مسوو بده‌ن به‌ عێراق و له‌ ماوه‌ی نێوان 2004 ـ 2007 خەرج بكرێت، ئه‌مه‌ش به‌مه‌به‌ستنی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی عێراق و پاڵپشتیكردنی پرۆسه‌ی وه‌رچه‌رخان و گواستنه‌وه‌ له‌ رێژێمێكی تاكڕه‌وی تۆتالیتاریی خنكێنه‌ر بۆ ئابووریی بازاڕ و بۆ رێژێمێكی دیموكراسی.


ئه‌و گۆشه‌گیرییه‌ی كه‌ رێژیمی عێراق بۆ زیاتر له‌ 20 ساڵ به‌سه‌ر گه‌لی عێراقدا سه‌پاندی، وای كرد، كه‌ له‌ په‌ره‌سه‌ندنه‌ فره‌ بواره‌كاندا دووری بخاته‌وه‌، ئه‌مه‌ش وای له‌ وڵاته‌ پاره‌به‌خشه‌كان كرد، به‌شێكی زۆر له‌ یارمه‌تییه‌كانیان بۆ په‌ره‌پێدان و بنیاتی تواناكان ته‌رخان بكات، له‌لایه‌كی تره‌وه‌، بارودۆخی ئاسایش له‌ عێراقدا شڵه‌ژا و وای له‌و وڵاتانه‌ كرد، دیسان به‌شێكی زۆر له‌ یارمه‌تییه‌كانیان بۆ كاروبار و خه‌رجییه‌كانی ئاسایش ته‌رخان بكه‌ن، جگه‌ له‌مه‌ش، رێژه‌یه‌كی زۆر له‌و یارمه‌تییانه‌ بۆ ئه‌و پڕۆژانه‌ ته‌رخان كرا، كه‌ وڵاته‌ پاره‌به‌خشه‌كان خۆیان هه‌ڵیان ده‌بژارد و عێراق هیچ رۆڵێكی تێدا نه‌بوو.


وه‌رچه‌خانی عێراق له‌ رێژێمێكی تاكڕه‌وی تۆتالیتارییه‌وه‌ بۆ ئابووریی بازاڕ، یه‌كه‌م هه‌نگاوهه‌ڵێنان بوو بۆ خۆگونجاندن له‌گه‌ڵ ئابووریی جیهانیدا، به‌ڵام بارودۆخی تایبه‌تی عێراق وای ده‌خواست، ئه‌و گواستنه‌وه‌یه‌ جۆرێك خۆپارێزی بێت و کارەکە به‌ قۆناغ بكرێت، بۆ نموونه‌: لابردنی باج و رسوومی گومرگی دوای ساڵی 2003 بازاڕه‌كانی عێراقی نغرۆ كرد له‌ كه‌لوپه‌لی كاره‌بایی، له‌كاتێكدا عێراق به‌ده‌ست كه‌میی سووته‌مه‌نی و به‌رهه‌مه‌كانی نه‌وت و كاره‌باوه‌ ده‌یناڵاند.


داگیركردنی بازاڕه‌كانی عێراق به‌و كه‌لوپه‌لانه‌، به‌رهه‌می كشتوكاڵی و پیشه‌سازیی خۆجێیی له‌ناو برد، ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك، له‌لایه‌كی تره‌وه‌، جۆری ژیانی تاكی عێراقی، جگه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان، هیچ باشییه‌كی به‌خۆوه‌ نه‌بینی، به‌هۆی شڵه‌ژانی بارودۆخی ئه‌منییه‌وه‌ رێگریی له‌ په‌ره‌پێدان و ده‌سته‌به‌ركردنی كارگوزارییه‌ بنه‌ڕەتییه‌كانی وه‌ك كاره‌با و ئاو و ته‌ندورستی و په‌روه‌رده‌ و پرۆژه‌كانی بنیاتنانه‌وه‌ی ژێرخان كرا.


ئامانجه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ستراتیژیه‌تی په‌ره‌پێدانی نیشتمانی له‌ هه‌ر دوو ماوه‌ی 2004 ـ 2007 و 2007 ـ 2010 وه‌ك راگه‌یه‌ندرا، ئه‌م خاڵانه‌ بوون.


1 ـ چاككردنی جۆری ژیان له‌ عێراقدا.
2ـ به‌هێزكردنی پێداویستییه‌كانی بووژانه‌وه‌ی ئابووری.
3ـ چه‌سپاندن و به‌هێزكردنی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی.
4ـ په‌ره‌پێدانی كه‌رتی تایبه‌ت.


له‌ په‌یماننامه‌ی نێوده‌وڵه‌تیدا، كه‌ عێراقیش له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی ئیمزای كردووە، جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌و ئامانجانه‌ كراوه‌ته‌وه‌.


په‌ره‌پێدانی كه‌رتی تایبه‌ت ئامانجی ستراتیجیی ده‌وڵه‌تە، به‌ڵام په‌ره‌پێدانی ئه‌و كه‌رته‌ پرۆسه‌یه‌كی فره‌ لایه‌ن و ئاڵۆزه‌، كه‌رتی تایبه‌ت نابووژێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر تا راده‌یه‌كی زۆر سه‌ربه‌خۆ و ئازاد نه‌بێت و كه‌شوهه‌وای وه‌به‌رهێنان و هاندان و پاڵپشتی و پێویستیی حكوومه‌تی له‌ قۆناغی یه‌كه‌مدا له‌گه‌ڵدا نه‌بێت، ئه‌و یاسا و بڕیار و رێنوێنییانه‌ی، كه‌ رێژیمی پێشوو بۆ كۆتكردنی رۆڵی كه‌رتی تایبه‌ت تا ئێستا كاری پێ ده‌كرێت و هیچ هه‌وڵێك بۆ لابردنی نه‌دراوه‌.


ماوه‌ی وه‌رچه‌رخان، سه‌ره‌ڕای ئاسته‌نگه‌كان، چه‌ند په‌ره‌سه‌ندنێكی ئیجابیی به‌خۆوه‌ بینی، له‌مانه‌: سڕینه‌وه‌ی 80%ی قه‌رزه‌ ده‌ره‌كییه‌كانی عێراق، ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆكاری زیادبوونی داهاتی وڵات له‌ ئه‌نجامی به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخی نه‌وت، سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش، به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت وه‌ك خۆی مایه‌وه‌، كه ‌2،4 ملیۆن به‌رمیله‌ له‌ رۆژێكدا.


جگه‌ له‌مانه‌ش، ئێستاش وه‌رچه‌خانێكی له‌ ره‌گه‌وه‌ له‌ دیدی سیاسی و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تیی عێراق له‌ئارادایه‌، عێراق له‌ تاكڕه‌ویی خنكێنه‌ر دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌.


ئه‌مه‌ش به‌ بنیاتنانی چه‌مك و بنه‌مای تازه‌، كه‌ سه‌رجه‌م پێكهاته‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ وه‌رگرتنی بڕیاردا به‌شداریی تێدا ده‌كه‌ن، رۆڵی هه‌رێمی كوردستان و پارێزگاكان وه‌ك هاوبه‌شێك له‌گه‌ڵ مه‌ڵبه‌ند، بۆ ره‌سمكردنی سیاسه‌ت و پرۆسه‌ی په‌ره‌پێدان به‌دیار كه‌وت، له‌و په‌ره‌سه‌ندنه‌ ئیجابییانه‌ی شایه‌نی باس بن، دوای ده‌رچوونی یاسای وه‌به‌رهێنان و دامه‌زراندنی ده‌سته‌ی وه‌به‌رهێنان، راسته‌وخۆ وه‌به‌رهێنانی بیانی هاته‌ ناو عێراقه‌وه‌ و به‌و هیوایه‌ی وه‌ك چۆن له‌ زۆر ناوچه‌ی جیهانیدا گه‌شه‌ی كردووه‌، لێره‌ش ئه‌وها ببووژێته‌وه‌.


زیاتر له‌ چاره‌گه‌ سه‌ده‌یه‌ك، گه‌لی عێراق له‌ جیهان دابڕابوو، سه‌فه‌ركردن ته‌نانه‌ت بۆ ده‌ره‌وه‌ی سنووریش قه‌ده‌غه‌ بوو، ئه‌و كتێب و كۆوار و رۆژنامانه‌ی له‌ده‌ره‌وه‌ ده‌رده‌چوون، لێره‌ قه‌ده‌غه‌ كرابوون، به‌كارهێنانی سه‌ته‌لایت و مۆبایل هه‌ر قه‌ده‌غه‌ بوو، ئه‌مڕۆ هاووڵاتی هه‌ر كاتێك بیه‌وێت ده‌توانێت سه‌ردانی ده‌ره‌وه‌ی عێراق بكات و به‌ ئاره‌زووی خۆی قسه‌ ده‌كات و ده‌نووسێت و بۆ یه‌كه‌م جاریش به‌شداریی له‌ هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی ئازادا كردووه‌، ئه‌مه‌ یه‌كه‌م هه‌نگاو بوو بۆ بنیاتنانی عێراقی هاوچه‌رخ و شارستانی، زاراوه‌ی تازه‌ هاتنه‌ ناو زمانی رۆژانه‌ی عێراقییه‌كان، كه‌ به‌رده‌وام له‌سه‌ر زاریانه‌، وه‌ك مافی مرۆڤ، فه‌رمانڕه‌وایی، رووبینی، ئه‌و وشانه‌ هه‌رچه‌نده‌ زۆر ده‌گوترێنه‌وه‌، به‌ڵام به‌ كردار زۆر كاریان بۆ نه‌كراوه‌.