گۆڕینی دیمۆگرافی لە عێراقدا

6

- لە ساڵی 2003 بەدواوە كورد لە زۆربەی پارێزگاكانی عەرەبستانی عێراقەوە بەرەو پارێزگاكانی باشووری كوردستان كۆچیان كرد، بۆ نموونە لە رومادی ناوەندی پارێزگای ئەنبار، دوو گەڕەكی كوردنشین هەبوون، ئێستە كوردیان تێدا نەماوە. بێ لە رومادی، لە شاری فەلووجەش كوردێكی زۆر هەبوون. ئێستە كوردی بەغدا لە نزیكی یەك ملیۆنەوە بۆ كەمتر لە 100 هەزار كەس ژمارەی دابەزیوە، لە پارێزگای نەینەواش كوردێكی زۆر بەرەو هەولێر و دهۆك كۆچیان كرد، دوایین هەزار خێزانی كوردیش لە قەزای حەویجە لەگەڵ گەیشتنی داعش، ئەوێیان بەرەو شاری كەركووك و ناوچەكانی دیكەی باشووری كوردستان جێ هێشت.


- لە ساڵی 2014دا پتر لە 400 هەزار كورد (لە پەیڕەوانی ئایینی ئێزدی) دوای هێرشێكی دڕندانەی داعش، شنگال و رۆژاوا و رۆژهەڵاتی دیجلەیان لە پارێزگای نەینەوا جێ هێشت و روویان كردە ناوچەكانی كوردستانی ئازاد، پتر لە 100 هەزار كوردی شنگالیش پەنایان بردە بەر چیای شنگال. لەپاڵ ئەو شاڵاوی عەرەباندنەی دەوڵەتی عێراق لە سەردەمی بەعسدا كردی، قەزای شنگال كە بەر لە نیو سەدە 90%ی كورد بوو، ئێستە لە پاش شاڵاوە دڕندانەكەی داعش، لە رووی ئەتنی كولتوورەوە لە رەوشێكی دژواردایە، نزیكەی 100 هەزار كوردی شنگال (لە پەیڕەوانی ئایینی ئێزیدی) بەرەو هەندەران كۆچیان كردووە، جگە لەوەی نزیكەی 300 هەزار كوردی شنگالیش تا ئێستە ناتوانن بگەڕێنەوە سەر زێد و ماڵ و حاڵی خۆیان.


- لە ساڵی 2014دا، هاوكات لەگەڵ داگیركردنی شاری مووسڵ ناوەندی پارێزگای نەینەوا و بەشی هەرە زۆر جوگرافیای پارێزگاكە، هەرچی كریستیانی ئەو پاێزگایە هەبوو كە ژمارەیان چەند سەد هەزار كەسێك دەبوو، ناچار بوون كۆچ بكەن، بەشێكی زۆریان بەرەو هەندەران رۆیشتن، بەشێكیشیان لە پارێزگاكانی كوردستانی ئازاد، بەتایبەتی لە دهۆك و هەولێر گیرسانەوە. گۆڕانێكی زۆر بەسەر دیموگرافیای ناوچەكانی كریستیاننشینی دەشتی نەینەوادا هات، بەتایبەتی كە رێژەیەكی زۆری كریستیانی ئەوێ و تەواوی عێراق، بەرەو هەندەران كۆچی یەكجارەكییان كرد.


- هەر لە ساڵی 2014دا، 72 گوندی كوردنشین (لە تیرەی شەبەك) هاوكات لەگەڵ شاڵاوی داگیركردنی بەشێكی زۆری دەشتی نەینەوا لەلایەن گرووپی توندڕەوی داعشەوە چۆڵ كران. ئەو كوردانەی دەشتی نەینەوا بەرەو هەولێر و دهۆك كۆچیان كرد، تەنانەت هەندێكیان بەرەو ناوەڕاستی عێراقیش چوون. بەشە كوردستانی شەبەكنشین لە كەناری باكوری رۆژهەڵاتی مووسڵەوە، لە گوند گەڕەكی گۆگجەلیلەوە دەست پێدەكات و بەرەو چیای مەقلووب و چیای زەردك درێژ دەبێتەوە، ژمارەی كوردی ئەو ناوچەیە بە 400 هەزار كەس مەزندە دەكرێت كە بەشی هەرە زۆریان ئاوارە و پەراگەندە بوون. جگە لەوەی خەڵكانێكی زۆری كورد (تیرەی شەبەك) لەلایەن گرووپەیلی تیرۆریستەوە لەنێو شاری مووسڵ و دەوروبەریدا، راستەوخۆ یان بە تەقینەوەی خۆكوژی، شەهید كران.


- هەر لە ساڵی 2014دا، هاودەم لەگەڵ پەلهاویشتنی رێكخراوی داعش بەرەو هەردوو پارێزگای نەینەوا و كەركووك، گوندەكانی كورد (لە پەیڕەوانی ئایینی یارسان -كاكەیی) لە رۆژهەڵاتی مووسڵ و لە باشووری كەركووك رووبەڕووی شاڵاوێكی دژواری كوشتوبڕ هاتن، تەنانەت شانە و رێكخستنەكانی سەر بە داعش، لەنێو شاری كەركووك و لە گوندەكانی كاكەیینشیندا دەستیان لە كوردی كاكەیی نەدەپاراست. ژمارەیەكی زۆریان لێ شەهید كران، بەشێكی زۆری گوندەكانی كوردنشینی باشووری كەركووك و رۆژهەڵاتی مووسڵ (لە پەیڕەوانی ئایینی یارسان) چۆڵ كران.

كۆچ بەرەو پایتەخت
دەڵێن لە كۆی 10 ملیۆن دانیشتووی یۆنان، نیوەیان (5 ملیۆن كەس) لە ئەسینای پایتەختدا نیشتەجێن. وا باوە هەردەم پایتەخت ناوەندی هەرە مەزنی راكێشانی دانیشتووانە، شاری بەغداش كە نزیكەی 13 سەدە بەر لە ئێستە وەك پایتەخت دروست كراوە، ئێستەش بۆ ماوەی یەك سەدەیە پایتەختی عێراقە، هەمان رێسای پایتەختی بەسەردا پیادە دەبێت، هەردەم گەورەترین شاری وڵاتەكە بووە، بەلای كەمەوە 20%ی دانیشتووانی وڵاتەكە لە بەغدا ژیاون.


لە دروستبوونی دەوڵەتی عێراق لە 1920ـەوە بگرە پێشتریش، لەبەرئەوەی بەغدا شارێكە لە رووی جوگرافییەوە ناوەندییە، واتە كەوتووەتە ناوەندی جوگرافیای وڵاتی عێراقەوە، هەردەم لە چوار لای وڵاتەوە خەڵك، بەتایبەتی توێژی دەستەبژێر، لە هەموو ناوچە و پارێزگاكانی عێراقەوە بەرەو بەغدا كۆچیان كردووە. ئەم رواڵەتە تا ساڵی 1991 درێژەی كێشاوە، بۆیە دەبینین بەغدا تەواوی پێكهاتەكانی گەلی عێراقی لەخۆ گرتووە.


لەبەرئەوەی زۆرینە دانیشتووانی عێراق عەرەبی شیعەن، ئیدی كۆچی بەرەو پایتەخت وردە وردە بە قازانجی ئەوان دەشكایەوە، تا لە ساڵی 2003 بە رووخانی رژێمی سەدام، شیعە دەسەڵاتی وڵاتیان گرتە دەست، ئیدی باڵادەستیی ئەتنی كولتوورییانەی عەرەبی شیعە بەسەر بەغداوە چووە قۆناغێكی پێشكەوتووترەوە، بەتایبەتی كە لە 9 پارێزگاوە عەرەبی شیعە بەچڕی بەرەو پایتەخت كۆچیان كرد. هاوكات كورد بە دامەزراندنی حكوومەتی هەرێمی كوردستان، پاشان بە هەڵایسانی شەڕی ناوخۆی نێوان شیعە و سوننە كە دۆخی بەغدای زۆر تێك دا، ئەمە وای كرد رێژەی هەرە زۆری كوردی نیشتەجێی بەغدا ئەو شارە جێ بهێڵن و بەرەو شارەكانی كوردستان كۆچ یان كۆچی پێچەوانە بكەن. ئەم دۆخە (بەجێهێشتنی بەغدا) بۆ كریستیان و مەندایی نیشتەجێی بەغداش هەر راست بوو.


دەبێ ئەوەش بڵێین كە شاری بەغدا لە گەرمەی شەڕی ناوخۆی شیعە و سوننەدا، ئەگەری دابەشبوونی هەبوو بە سەر رۆژهەڵاتی زۆرینە شیعەنشین و رۆژئاوای زۆرینە سوننەنشین، واتە بەشی رۆژهەڵاتی رووباری دیجلە بۆ شیعە ساغ ببێتەوە، بەشی رۆژئاواشی بۆ سوننە، ئەویش لە سۆنگەی ئەوەی قورسایی شیعە لە بەشی رۆژهەڵاتی شارەكەدایە، بەتایبەتی كە گەورە گەڕەكی سەدر (سەورە -سەدام) كە دانیشتووانی لەنێوان دوو بۆ سێ ملیۆن عەرەبی شیعەیە، كەوتووەتە بەشی رۆژهەڵاتی بەغداوە، بەشی رۆژئاوای شارەكەش جوگرافیای فراوانی ناوچەی سوننەنشینە هەر لە پارێزگای پان و بەرینی ئەنبارەوە تا بەشی باكوری بابل كە هەردوو شاری پیرۆزی شیعە (نەجەف و كەربەلا) لە بەغدا دادەبڕن، جگە لەوەی هەردوو پارێزگای سەڵاحەدین (تكریت ناوەندیەتی) و نەینەوا (مووسڵ ناوەندیەتی) قورسایی ناوچەی عەرەبنشینیان كەوتووەتە رۆژاوای دیجلەوە، بەمە هوروژمی دیموگرافیای عەرەبی سوننە لە رۆژاوای دیجلەدا، هەر لە پشتێنەی شاری بەغداوە بیگرە تا دەگاتە تەواوی سنووری عێراق لەگەڵ سووریا و ئوردن و سعوودیە، باڵادەستە.


ئەوەی رێی لە دابەشبوونی بەغدا بەسەر رۆژهەڵاتی شیعە و رۆژاوای سوننە گرت، چەند مەزارێكی پیرۆز بوو، گەورە مەزاری جووت ئیمامی كازم (كازمێن) لە كازمیەی باكوری رۆژاوای بەغدا وەك یەكێك لە مەزارانی ناوداری شیعە، هەروەها مەرقەد و مەزاری شێخ عەبدولقادری گەیلانی و ئیمامی ئەعزەم ئەبووحەنیفە، وەك دوو مەزاری ناوداری سوننە لە ناوەندی بەشی رۆژهەڵاتی شاری بەغدا، ئەو مەزارانە كە پێچەوانەی ئاراستەی یەكلابوونەوە و دابەشبوونی مەزهەبییانەی بەغدا بوون، لەمپەر و بەربەستی یەكلاكەرەوە بوون لەوەی شارەكە بەسەر شیعە و سوننەدا دابەش بێت، ئەگەرچی لە سەردەمی شەڕی ناوخۆدا، جووڵەیەكی فراوانی پاكتاوی مەزهەبی (چ بە زۆر یان بە خوایشت) لە شارەكەدا رووی دا، لەو گەڕەكانەی زۆرینە شیعە بوون، سوننە باریان دەكرد و بەرەو دەرەوەی شار یان گەڕەكێكی دیكەی بەغدا كە سوننە تێیدا باڵادەست بوون، كۆچیان دەكرد، بە پێچەوانەشەوە هەر وابوو، لەو گەڕەكانەی زۆرینە سوننە بوون، شیعە باریان دەكرد و كەمتر بەرەو دەرەوەی شار و زۆرتر بەرەو گەڕەكێكی دیكەی بەغدا كە شیعە تێیدا باڵادەست بوون، كۆچیان دەكرد.


هەر لەو سەروبەندی پاكتاوی مەزهەبی و شەڕە دژوارەی ناوخۆی عێراقدا، چیرۆك و سەربردەی زۆر سەیر و سەمەر دەگێڕنەوە، بۆ نموونە سوننە راوی (عەلی) ناویان دەكرد و شیعەش راوی (عومەر) ناویان دەكرد، ئیدی ئەم شتە تا چەند راستە یان نا، دەكرێ خەڵكی ئەوسا نیشتەجێی بەغدا ساغی بكەنەوە. مخابن كە شەڕێكی خوێناوی و گومانێك تا رادەی بوغز و قین لەنێوان پەیڕەوانی هەردوو مەزهەبی سوننە و شیعەدا دروست كراوە، كە ریشەكەی بۆ سەرەتای پەیدابوونی ئایینی ئیسلام و شەهیدكردنی ئیمامی حوسێن و كەسوكار و یاوەرانی لە كەربەلا دەگەڕێتەوە.


دوای ئەوەی رژێمی سەدام لە ساڵی 2003دا رووخا، ئیدی بەغدا لە رووی پێكهاتەی ئەتنی كولتووریی دانیشتووانەوە بە وەرچەرخانێكی گەورەدا تێپەڕی. شارەكە لە پایتەختی وڵاتێكی سێ ئەتنی كولتووری سەرەكیی (عەرەبی سوننە، عەرەبی شیعە، كورد)ەوە، وردە وردە بەرەو شار و پایتەختێكی زۆرینە شیعە گۆڕا، شەڕی ناوخۆی نێوان شیعە و سوننەش، هێندەی دیكە ئەو وەرچەرخانەی بە قازانجی زۆرینەی شیعە بە گوڕتر كرد.

 

كۆچ بەرەو گەورە شاران
گەلێك هۆ هەن كە پاڵ بە خەڵكەوە دەنێن كۆچ بكەن، یەكێك لە دیارترین هۆیەكانی كۆچ، گەڕانە بە دوای ژیان و گوزەرانێكی باشتردا. هەر لەم سۆنگەیەوە كۆچێكی ئاسایی و خۆڕسك هەیە كە لە گوندەوە بەرەو شار، لە شارۆچكەشەوە بەرەو شاری گەورە، لە ناوەندی پارێزگا و هەرێمەكانیشەوە بەرەو پایتەخت، رێچكەی ئاسایی خۆی دەگرێت.


بەرلەوەی حكوومەتی عێراق لە دوایین چارەكی سەدەی بیستەمدا بە پلان كار بۆ كۆنترۆڵكردنی جووڵەی دانیشتووان بكات، كۆنترۆڵێك كە بەگوێرەی خواستی ئایدیۆلۆژییانەی حزبی بەعس و لە روانگەی سەركردایەتیی ئەو حزبەوە سەرچاوەی گرتبوو، ئەو حزبەی ماوەی 35 ساڵ (1968-2003) دەسەڵاتی عێراقی لە دەستدا بوو، دەیویست ناسنامەی وڵاتەكە لە بەرژەوەندیی نەتەوەی عەرەب و سەلماندنی ناسنامەی یەكپارچە عەرەبییانەی عێراق ساغ بكاتەوە، بەڵێ بەر لە پلانەكانی بەعس جووڵەی دانیشتووانی عێراق بەشێوەیەكی خۆڕسك و ئاسایی بوو. لەو جووڵە خۆڕسك و ئاساییەدا، بەغدای پایتەخت ئامێزی بۆ دانیشتووانی سەرانسەری عێراق كردبووەوە، بۆیە دەبینین خەڵكانێك لە هەموو پارێزگاكانی عێراقەوە روویان لە بەغدا كردووە و تێیدا نیشتەجێ بوون.


دوای بەغدا، چەند گەورە شارێك هەبوون كە دانیشتووانیان بەشێوەیەكی زیاتر لە شارەكانی دی رادەكێشا، ئەو شارانە وەك ناوەندی ناوچە و هەرێم دەهاتنە پێش چاو، وەك مووسڵ، كەركووك، هەولێر، حیللە، نەجەف و بەسرا. دوای ئەوانیش ناوەندی پارێزگاكان ناوەندی راكێشانی دانیشتووان بوون لە سەر ئاستی پارێزگاكاندا.


ئەم كۆچە بەردەوامەی دانیشتووان ئەگەر خۆڕسك و ئاسایی بەڕێوە بچوایە، واتە دوور لە دەستێوەردانی حكوومەتی عێراق، ئەوە كۆمەڵێك گۆڕانی دیموگرافی بەسەر چەندین شاردا دەهات، گۆڕانی نەرم و بێ گرێ، بەڵام جێبەجێكردنی پلان و بەرنامەی حكوومەتی عێراق و هەوڵی بەردەوامی ئەو حكوومەتە (بەتایبەتی لە هەر كاتێكدا كە رەوتی شۆڤێنی دەسەڵاتیان دەگرتە دەست) بۆ كۆنترۆڵكردن و ئاراستەكردنی جووڵەی دانیشووان، شێوازێكی دیكەی خەمڵین و گۆڕانی دیموگرافیی بە گەورە شارەكان دا كە دەكرێ بەم جۆرەی دادێ روونی بكەینەوە:


بەغدا لە شارێك بۆ هەموو عێراقیان، گۆڕا بۆ شارێكی شیعەنشین. بەسرا كە تا دوایین چارەكی سەدەی بیستەم دووەمین گەورە شاری عێراق بوو، لە شەڕی هەشت ساڵەی عێراق و ئێراندا (1980-1988) زەبرێكی كوشندەی پێ كەوت، تەنانەت لە دوایین ساڵانی شەڕەكەدا ئەو شارە چۆڵ بوو، دانیشتووانی بەرەو پارێزگاكانی دیكەی عێراق كۆچیان كرد. بەسرا كە دەڕوانێتە سەر كەنداوی (عەرەب/ فارس) و تەنیا دەروازەی دەریایە بۆ دەوڵەتی عێراق، لە شارێك كە ناوەندی بە یەك گەیشتنی فرەڕەگەز و فرەناسنامە و فرەكولتوورەوە، گۆڕا بۆ شارێكی وێرانە و فەرامۆش، ئەم دۆخە وای كرد لە ساڵی 1991دا یەكەمین چەخماخەی راپەڕینی شیعە (راپەڕینی شەعبان) دژ بە دەسەڵاتی سەدام لەو شارە لە بڵاچە بدات، كاتێك سوپای عێراق بە شكستی خواردوویی لە خاكی كوێت ناچار بە پاشەكشەكردن كرا، سەربازێك لوولەی تۆپی تانكەكەی لە وێنە دیواربەندێكی سەدام كرد و گوللە تۆپێكی پێوە نا، ئیدی لەوە بەدوا، خەڵكی بەسرا دژ بە دەسەڵاتی بەعس هەستانە سەر پێ و شارەكەیان كۆنترۆڵ كرد، راپەڕینی شیعە وەك ئاگر و پووش تاوی سەند، هەر نۆ پارێزگا زۆرینە شیعەی باشووری بەغدا كەوتنە دەستی جەماوەر و دەسەڵاتی بەعسیان تێدا نەما، راپەڕین گەیشتە دەروازە و پشتێنەی شاری بەغداش، لەوێدا وەنەوزی دا و خامۆش بووەوە.