كورده‌يل فه‌يلی له‌ عێراق...

وه‌شێوه‌زار داڵگی..

كورده‌يل فه‌يلی له‌ عێراق، له‌ ئاكام ئه‌و كاره‌ساته‌يله‌ ك‌ وه‌سه‌ریان هاتيه‌، وه‌تایبه‌تى پرۆسه‌ی كووچوه‌پێكردن وه‌زوور ئه‌ڕا ده‌يشت عێراق و ده‌ركردن و دويره‌وخستنيان له‌ شاره‌يلیان و زێد باوگ و باپيريان ئه‌ڕا شاره‌يل عه‌ره‌بى و ناوچه‌یل تر له‌ سه‌رده‌م حوكمڕانی ڕژيم به‌عس و گله‌وخواردن به‌شێگ كه‌میان ئه‌ڕا عێراق له ‌دوياێ ڕميان ڕژيم، چ له‌ ناوخوه‌ێ عێراق و چ له‌ ده‌يشت عێراقيش وه‌شێوه‌ێ گه‌ورا و وه‌رفراوانێگ په‌رش و بڵاو و په‌رته‌وازه ‌بوينه‌. ئی په‌رش و بڵاوی و په‌رته‌وازه‌بوينيشه‌ له‌ گشت كايه‌ و بواره‌گان كاريگه‌ری خراوێگ ناسه‌ بان ئی پێكهاته‌ی سته‌ملێكرياێ ملله‌ت كورده‌.


ئه‌ڕا نموونه‌، ئه‌گه‌ر باس چه‌ن شماره‌ و ئامار و داتاێگ سه‌باره‌ت وه‌ كووچوه‌پێكردن زووره‌ملی كورده‌یل فه‌یلی بكه‌یم، ك‌ له‌ ساڵیاد 37 ساڵەی شەهیده‌يل کورد فەیلی له‌ هه‌ولێر پايته‌خت هه‌رێم كوردستانيش ئاماژه‌ وه‌پێان كرياس‌، له ‌ناوبه‌ين ساڵه‌یل 1968 تا 2003، ك‌ سه‌رده‌م حوكمڕانى ڕژيم به‌عس بوى‌، وه‌گوره‌ێ ئامار فه‌رمى مانگ قرمز و خاچ قرمز ناوده‌وڵه‌تی و وه‌زاره‌ت كووچ و كووچبه‌ره‌ىل عێراقى و دكیۆمێنته‌یل دادگاێ باڵاێ تاوانه‌یل عێراق، مه‌زه‌نه‌ كرياس‌ وه‌ گشتی تا 750 هه‌زار كورد فه‌یلى له‌ عێراق ده‌ركريانه‌.


ئه‌گه‌ر گله‌و بخوه‌يم ئه‌ڕا سه‌ره‌تاێ ساڵه‌یل هه‌شتاگان سه‌ده‌ێ وه‌رين، وه‌ختێگ پرۆسه‌ى ده‌ركردن كورده‌یل فه‌یلی ڕه‌سیه‌ لويتكه‌ی خوه‌ێ و شماره‌ی ده‌ركريايه‌یل كورد فه‌یلی وه‌ل شماره‌ێ نیشته‌جايه‌یل كوردستان به‌راورد بكه‌یمن، چه‌ن داتاێگ مه‌يلكيش يا سه‌رنجڕاكێش ئه‌ڕامان كه‌فێده‌ ده‌يشت. ئه‌ڕا نموونه‌، وه‌گوره‌ى ئامار‌ێگ دكتۆر "عه‌بدوڵڵا غه‌فوور"، ك‌ له‌ كتاو پێكهاته‌ى نه‌ته‌وه‌یى نيشته‌جايه‌يل له‌ باشوور كوردستان بڵاوه‌و كرياسه‌و‌، پشتبه‌سياێ وه‌ ئامار فه‌رمى ساڵ 1977، ك‌ نزیكه‌ له‌ ساڵ رويدان كاره‌سات جینۆسایدكردن كورده‌یل فه‌یلی، شماره‌ى نیشته‌جايه‌يل پارێزگاى سلێمانى 690,557 كه‌س بويه‌، ئمجا به‌راورد وه‌ 750 هه‌زار ده‌روه‌ده‌ركرياێ كورد فه‌یلی‌، نزیكه‌ى 60 هه‌زار كه‌س له بان شماره‌ى گشت نیشته‌جايه‌يل پارێزگاگه‌ له‌ عێراق ده‌ركريانه‌!


ئه‌و وه‌خته‌ شماره‌ێ گشت نیشته‌جايه‌يل پارێزگاى هه‌ولێر 541,456 كه‌س بويه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و شماره‌ وه‌ل‌ شماره‌ی ده‌ركريايه‌یل كورد فه‌یلی به‌راورد بكه‌یمن، يانێ‌ چه‌نه‌ گشت نیشته‌جايه‌يل پارێزگاگه‌ و نزیكه‌ێ 210 هه‌زار كه‌س زیا‌تر ده‌ركريانه‌.


ئه‌گه‌ریش به‌راوردێگ وه‌ل پارێزگاى دهۆك بكه‌یمن، شماره‌ی نیشته‌جايه‌يل دهۆك ئه‌ووه‌خته‌ 250,575 كه‌س‌ بويه‌، وه‌گوره‌ێ ئى ئاماره‌، سێ چه‌نه‌ گشت شماره‌ێ نيشته‌جايه‌يل پارێزگاێ دهۆك، كورد فه‌یلى ده‌ركريانه‌‌.


خاڵ گرنگتر ئه‌وه‌سه‌، ئه‌گه‌ر گشت نیشته‌جايه‌يل هه‌رسێ پارێزگا سه‌ره‌كییه‌گه‌ێ باشوور كوردستان(هه‌ولێر، سلێمانی، دهۆك) ئه‌و وه‌خته‌ ك كه‌ێده‌ 1,482,588 بگریمنه ‌وه‌رچه‌و، يانێ نیم چه‌نه‌ شماره‌ێ گشت نیشته‌جايه‌يل ئه‌و پارێزگایه‌يله‌ كورد فه‌یلى له‌ عێراق ده‌ركريانه‌‌! ئه‌گه‌ريش لێوا حساوێ بكه‌يم ك ئه‌و شماره‌يله‌ ڕاس نين، ته‌نانه‌ت هه‌رچه‌نێگ له‌لێ كه‌مه‌و بكريه‌ێد، هه‌م گه‌وراتره‌ له‌ پێشبینییه‌گان. له‌ گشتيشێ سه‌خت و دژوارتر ئه‌وه‌سه‌ وه‌ختێگ‌ وه‌زاره‌ت كووچ و كۆچبه‌ره‌ىل عێراق ئويشێ: ”له‌ شوون 37 ساڵ ته‌نیا نزیكه‌ێ 12 هه‌زار كه‌س له‌و كورده‌يل فه‌یلییه ئه‌ڕا عێراق گله‌و خواردنه‌ ك له‌ چه‌ن ده‌يه‌ێ گوزه‌يشته‌ له‌ عێراق ده‌ركرياوين و ئاواره‌ و ده‌روه‌ده‌ر وڵاته‌يل كرياوين‌“.


بێ گومان كاره‌سات جينۆسايد و كووچوه‌پێكردن زووره‌ملی كورده‌يل فه‌يلی ك له‌ ڕوی دیمۆگرافییەو‌ كاره‌سات گه‌وراێگه‌، ڕاسه‌وڕاس كاریگه‌ری ناسه‌ بان كورده‌یل فه‌یلی و مه‌مه‌رێگ سه‌ره‌كی لاوازبوين ئى پێكهاته‌‌ بويه‌ ك سه‌رده‌مانێگ له‌ به‌غداو ناوچه‌يل تر ناوه‌ڕاس و باشوور عێراق خاوه‌ن شوون و پێگه‌ی خوه‌يان بوينه‌و ته‌نانه‌ت له‌ بوار سياسی و ئابوورييش له‌سه‌ر ئاست كوردستان و عێراق ڕۆڵێگ كاريگه‌ر داشتنه‌.تاوان كووچوه‌پێكردن زووره‌ملی تا ڕاده‌ێگ كاريگه‌ری نه‌رێنی نا بان كورد فه‌يلی و لاواز و په‌رش و بڵاو و په‌رته‌وازه‌ێ كرد ك له‌ عێراق‌ هویر له‌وه‌ بكريه‌ێده‌و‌، پێكهاته‌ی كورد فه‌یلی جوور پێكهاته‌ێگ بويچگ و كه‌مایه‌تییگ حساو بكريه‌ێد و حاڵێ بووده‌ حاڵ پێكهاته‌ێگ بويچگ جوور سابئه‌يل مه‌ندايی يا پێكهاته‌يل بويچگ تر كريستيان. هه‌ر يه‌يش بويه‌ مايه‌ێ ئه‌وه‌گ، سه‌رۆكایه‌تیی وه‌رين كۆمار عێراق، ڕه‌شنويس پرۆژه‌یاسایگ له‌باره‌ێ هه‌ڵوژاردن ئه‌نجوومه‌ن نوێنه‌ره‌يل‌، ڕه‌وانه‌ی په‌رله‌مان عێراق بكه‌ێد، ئه‌ڕا گفتوگووكردن و په‌سه‌نكردنێ. وه‌ گووره‌ێ ده‌ق ڕه‌شنويس یاساێ پێشنیاركرياێ، ته‌نیا یه‌ك كورسی له‌ چوارچێوه‌ی سیسته‌م كۆتا ئه‌ڕا كورده‌یل فه‌یلی دیاری كرياويد‌. يه‌ له‌ وه‌ختێگه‌ ك ئويشريه‌ێد كورده‌یل فه‌یلی زیاتر له‌ (5%) شماره‌ێ سه‌رجه‌م نيشته‌جايه‌يل عێراق پێكتێرن. وه‌گوره‌ێ مادده‌یگ ڕه‌شنويس پرۆژه‌یاساگه‌، له‌ناو کورسییه‌یل ئه‌نجوومه‌ن نوێنه‌ره‌یل عێراق، شه‌ش کورسی ئه‌ڕا كريستيانه‌يل و كورسییگ ئه‌ڕا كورده‌یل ئێزدی و كورسییگ ئه‌ڕا كورد شه‌به‌ك و كورسییگ ئه‌ڕا كورد فه‌یلی و كورسییگيش ئه‌ڕا سابئه‌يل مه‌ندائی دانريا. يه‌يش وه‌و مانا بی ك كورد فه‌يلی جوور كه‌مايه‌تييگ له‌ عێراق حساو كريه‌ێد و له‌ پێكهاته‌ێگ وه‌هێز و كاريگه‌ره‌و بويه‌سه‌ كه‌مايه‌تييگ بويچگ و قه‌باره‌گه‌ێ وه‌ يه‌ك كورسی كۆتا دياری كريه‌ێد.