له به‌ره‌به‌یانی مێژووه‌وه‌ تا 16ی ئۆكتۆبه‌ر

خیانه‌ت له‌ مێژووى كورددا - 29

 

ده‌ركه‌وتنى (میرنشینى هه‌كارى) بۆ سه‌ده‌ى سێزه‌یه‌می زایینى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. بۆ ئه‌و كاته‌ى ناوچه‌كه‌ كه‌وته‌ به‌ر شاڵاوی بنه‌ماڵه‌ی ئێلخانی مه‌غۆل و دۆخێكی سیاسیی تایبه‌تی له‌ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست به‌ كوردستانیشه‌وه‌ دروست كرد. له‌و دۆخه‌شدا له‌ ناوچه‌ى هه‌كاریى باكووری كوردستان، ده‌سه‌ڵاتێكی میرنشینیی نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆ ده‌ركه‌وت، كه‌ دواتر به‌ (میرنشینی هه‌كارى) ناسرا. سنووری میرنشینه‌كه‌ش له‌ به‌رى باكوورى (ده‌ریاچه‌ى وان) و له‌ به‌رى خۆرهه‌ڵاتى (ناوچه‌ى شه‌مزینان) و له‌ به‌رى باشووری (میرنشینى بادینان) و له‌ به‌رى خۆرئاوا (میرنشینى بۆتان) بوو. دامه‌زرێنه‌رى ئه‌م میرنشینه‌ش بۆ كه‌سایه‌تییه‌كى ناوچه‌ى هه‌كارى گه‌ڕایه‌وه‌، كه‌ ناوی (عیماده‌دینى هه‌كارى)، یه‌كێك له‌ سه‌رۆك خێڵه‌ دیاره‌كانی ناوچه‌ى (جۆله‌مێرگ) بوو. واته‌ سه‌ره‌تا میرنشینه‌كه‌ش له‌ ده‌سه‌ڵاتێكى خێڵه‌كییه‌وه‌ ده‌ستى پێكرد، تا ئه‌و كاته‌ى (سه‌یفه‌دین مه‌نگولانى كوڕى عه‌لى به‌گی كوڕى عیماده‌دین به‌گ) ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ خێڵه‌كییه‌ی به‌ ده‌سه‌ڵاتێكى میرنشینی گۆڕى. ئه‌وه‌ش كاتێك سوودى له‌ شاڵاوی مه‌غۆله‌كان وه‌رگرت بۆ ناوچه‌كه‌ی و ملكه‌چیى بۆ ڕاگه‌یاندن. مه‌غۆله‌كانیش له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و هه‌ڵوێسته‌یان، دانیان به‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یاندا نا. به‌ پشتیوانیی مه‌غۆله‌كانیش ده‌ستی به‌سه‌ر ناوچه‌كانی ده‌وروبه‌ریدا گرت و سنووری میرنشینه‌كه‌ی فراوان كرد. دواى خۆیشی ته‌نانه‌ت خۆى و كوڕه‌كانى به‌ پشتیوانیی بنه‌ماڵه‌كانى (ئێلخانی مه‌غۆل و جه‌لائیری و بنه‌ماڵه‌ی ته‌یمووری و قه‌ره‌ قۆینلۆى توركمانی)، ده‌سه‌ڵاتى میرنشینه‌كه‌یان پاراست. ئه‌و دۆخه‌ش له‌ تێڕوانینی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانییه‌وه‌ خیانه‌ت بوو، كه‌ چه‌ند میره‌ كوردێك به‌ پشتبه‌ستن به‌ چه‌ند هێزێكی داگیركار، هه‌وڵ بۆ پاراستنی ده‌سه‌ڵاتى خێل و بنه‌ماڵه‌كه‌یان بده‌ن، به‌ڵام له‌ ڕووی سیاسیه‌وه‌ جۆرێك بوو له‌ ته‌كتیكی سیاسی بۆ به‌رژه‌وندیی تایبه‌ت.


كاتێكیش (شا ئیسماعیلی سه‌فه‌وی) ده‌وڵه‌تى سه‌فه‌وی له‌ساڵی (1500ز) له‌سه‌ر خاكى ئێران دامه‌زراند، (زاهید كوڕى عیزه‌دین شێر) له‌به‌رامبه‌ر پاراستنی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی له‌ شاڵاوى سه‌فه‌وییه‌ قزلباشه‌كان، ملكه‌چیى خۆى بۆ شاى سه‌فه‌وی ڕاگه‌یاند. واته‌ ئه‌م میره‌ش هه‌مان سیاسه‌تی پێشینه‌كانی گرته ‌به‌ر، به‌ڵام دواى ئه‌وه‌ی (شا ئیسماعیلى سه‌فه‌وی) له‌ (شه‌ڕى چاڵدێران) و له‌ (23ى ئابى1514ز)دا به‌رامبه‌ر سوپاى (سوڵتان سه‌لیمی یه‌كه‌م) تێكشكا، (میر زاهید) پشتی كرده‌ شای سه‌فه‌وی و ڕووی له‌ عوسمانییه‌كان كرد. ئه‌وه‌ش كاتێك (مه‌لا ئیدریسی به‌دلیسی) له‌گه‌ڵ (سوڵتان سه‌لیمی یه‌كه‌م) ڕێك که‌وت و بڕیاری دا به‌ ڕازیكردنی میره‌ كورده‌كان و گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ ژێر سێبه‌ری ده‌وڵه‌تى عوسمانی، کە زامنى مانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات، بۆ خۆیان و بنه‌ماڵه‌كه‌یان بكات. له‌م نێوه‌نده‌شدا (میر زاهید) میرى هه‌كاری، ملكه‌چیى خۆی بۆ سوڵتان و ده‌وڵه‌تى عوسمانى ڕاگه‌یاند. هه‌ر به‌هۆی ئه‌وه‌شه‌وه‌ (میر زاهید) ناسناوی (به‌گ)ى له‌ سوڵتانى عوسمانی وه‌رگرت و به‌ (زاهید به‌گ) ناسرا. لێره‌وه‌ش میرێكی هه‌كاری له‌ ماوه‌ی ده‌سه‌ڵاتیدا (دوو) جار هه‌ڵوێستی سیاسیی گۆڕى، بێ ئه‌وه‌ی ئه‌و هه‌وڵانه‌ی بۆ سه‌ربه‌خۆیی میرنشینه‌كه‌ی به‌كار بهێنێت! به‌ڵكوو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌ر جاره‌ خزمه‌تی به‌ ده‌وڵه‌تێكی نه‌یار به‌ كورد و خاكی كوردستان كرد!


ئه‌م میرنشینه‌ش هه‌ر به‌ خیانه‌ت كۆتایی پێهات! ئه‌وه‌ش كاتێك (نوروڵابه‌گى هه‌كارى) په‌یوه‌ندیی به‌ عوسمانییه‌كانه‌وه‌ كرد و ناوچه‌كه‌ی خسته‌ خزمه‌تی سوپای عوسمانی بۆ لێدانی میرنشینی بۆتان و میره‌كه‌ی (به‌درخان پاشا). ئه‌وه‌ش له‌كاتێكدا بوو، كه‌ پێشتر میری هه‌كاری له‌ ساڵى (1836ز) ئاماده‌یی پیشان دابوو له‌گه‌ڵ میرنشینی بۆتان یه‌ك بگرێت و به‌ هه‌ردووكیان هه‌نگاو بۆ كوردستانێكی سه‌ربه‌خۆ بده‌ن، به‌ڵام ئه‌و هه‌وڵه‌ش هه‌ر له‌لایه‌ن میری هه‌كارییه‌وه‌ لێ درا، كاتێك پشتی كرده‌ میری بۆتان و پشتیوانیی بۆ عوسمانییه‌كان ده‌ربڕى. ئه‌وه‌ش دواى ئه‌وه‌ی (عوسمان پاشای له‌نگ) فه‌رمانده‌ی سوپای عوسمانی بۆ لێدانی میرنشینی بۆتان، په‌یوه‌ندیی به‌ (نوروڵا به‌گ)ه‌وه‌ كرد و ئاماده‌یی پیشان دا له‌به‌رامبه‌ر پاراستنی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی له‌ لێدانی میری بۆتاندا هاوكاریی بكات. دواجار میری هه‌كاری به‌ده‌م داواكه‌ی ئه‌و فه‌رمانده‌یه‌ی عوسمانییه‌وه‌ چوو و بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی ئاماده‌ بوو پشتیوانیی سوپای عوسمانی له‌ لێدانی میرنشینی بۆتاندا بكات. خاڵى گرنگ و پێشبینیكراو له‌و ڕووداوه‌ ئه‌وه‌ بوو، كه‌ كاتێك عوسمانییه‌كان له‌ میرنشینی بۆتانیاندا و (به‌درخان پاشا)یان ده‌ستگیر كرد، له‌ شاڵاوێكی سه‌ربازیدا له‌ میرنشینی هه‌كاریشیاندا و كۆتاییان به‌ ده‌سه‌ڵاتى هێنا. ئه‌وه‌ش كاتێك له‌لایه‌ن (عوسمان پاشاى له‌نگ) فه‌رمان به‌ (ڕه‌شید پاشا) درا هێرش بكاته‌ سه‌ر (جۆله‌مێرگ)ى پایته‌ختى میرنشینى هه‌كاری و كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتی میرنشینی هه‌كاری و میره‌كه‌ى بهێنێت. به‌و ڕووداوه‌ش (جوله‌مێرگ) داگیر كرا، به‌ڵام (نوروڵا به‌گ) خۆی به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌دا و هه‌ڵات و په‌نای بۆ قاجارییه‌كان برد، تا په‌نای بده‌ن و پشتیوانیی گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ ده‌سه‌ڵات بكه‌ن. قاجارییه‌كانیش به‌هۆی ئه‌و ڕێکكه‌وتنه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی عوسمانی هه‌یانبوو، په‌نادان و پشتیوانیكردنى میرى هه‌كارییان ڕه‌ت كرده‌وه‌ و داڵده‌یان نه‌دا. هه‌ر بۆیه‌ (نوروڵا به‌گ) به‌ناچاری خۆى ڕاده‌ستى عوسمانییه‌كان كرد و ڕه‌وانه‌ى (ئه‌ستەنبۆل) كرا. له‌وێش یه‌كسه‌ر ده‌ستبه‌سه‌ر كرا و له‌وێ مایه‌وه‌، تا كۆچى دوایی كرد. به‌وه‌ش میرنشینی هه‌كاری كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتی هات. له‌و ڕووداوه‌شه‌وه‌ گه‌یشتینه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌گه‌ر (نوروڵا به‌گ) له‌پێناو مانه‌وه‌ی له‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یدا پشتی نه‌كردایه‌ته‌ (میر به‌درخان)ى میری بۆتان و په‌یوه‌ندیی به‌ عوسمانییه‌كان نه‌كردایه‌، ئه‌وا ئه‌سته‌م بوو وا به‌ئاسانی میری بۆتان له‌به‌رامبه‌ر عوسمانییه‌كان تێك بشكێت و ئه‌وه‌ به‌سه‌ر میری هه‌كاریش بێت، كه‌ به‌سه‌ری هات.

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
1.محمد امین زكی: خوڵاصه‌ی تاریخی كورد و كوردستان.
2.د.درویش یوسف هروری: بلاد هكاری.
3. د. ئاكۆ بورهان: مێژووی میرنشینه‌ كوردییه‌كان له‌ چاخی نوێدا.