پەیكەری ساموتراسی یۆنانیی بەر لە زایین

 

700 ساڵ لەپێش زاییندا (ئاپۆلیان) دوورگەیەك لە لایەن خەڵكی ئەلسووسەوە داگیر دەكرێ و لەوێڕا دەوڵەتشارێك دروست دەكرێت. وەك زانراوە لە وڵاتی یۆنانی ئەوسادا، دەسەڵات وەك دەوڵەتشاری بووە، یۆنانیش سەرزەوییەك، سەدان دوورگەی گەورە و بچووكی تیادایە. ئەویش هەر وەك دۆڵی دوو ڕووبار شاردەوڵەت بووە. ئیدی شاردەوڵەتێك بەوە ڕازی نەبووە، خۆی بەهێز كردووە و پەلاماری شارەكانی دیكەی داوە و خستوویەتییە ژێر ڕكێفی خۆی و سەرەنجام دەسەڵاتە گەورەكان پێكهاتوون، وەك: سۆمەر، ئەكەدی، ئاشووری، بابلی. لە یۆنانیشدا هەر وابووە، وردەدەسەڵاتی زۆر پێكهاتوون، دەسەڵاتی گەورەتریش لەوێڕا هەبوونە، وەك تەروادە و ئیسپارتە، ئەگەرچی شاعیرێكی گەورەی یۆنانی ئەوەی وەك میتالۆژییەك نووسیوەتەوە، بەڵام زۆریش لە هەقیقەتەوە بە دوور نین!


380 ساڵ دوای شەڕی (سالامیس) لەنێوان ئێران و ڕۆماندا (ساموتراس) هاوپەیمان و باجدەری ئاتنییەكان سەركەوت. ساڵانی 336-300 لەپێش زاییندا لە دەورەی (هیلینی)دا.


ساموتراس لەبەرئەوەی پەرستگەی (دیوسكویر)ی تیادابووە، زۆر گرنگیی پێدراوە و بووە بە ناوەندێكی بازرگانی. لە ساڵی 1357ز ئەو دوورگەیە لە لایەن عوسمانییەكانەوە دەستی بەسەردا گیراوە.
لە ساڵی 1913ز ئەو دوورگە ئازاد كراوە و بووەتەوە بەشێك لە یۆنان.


كاتێك بمەوێ باس لە مێژووی پەیكەرێك بكەم، كە ئەمڕۆ بووە بە موڵكی هونەری و سەرمایەی بەشەریەت ناسراوە، ئەگەر تا بە ئەمڕۆیش مێژووی پەیكەرسازەكەی نەزانراو بێت، هەر نەبێت خۆ دەبێ بەسەرهاتی ئەو پەیكەرە گرنگە بدۆزمەوە و بیخەمە بەرچاوی خوێنەران. پەیكەری (خوداوەندگاری سەركەوتن) بە ناوی دوورگەكەوە ناسراوە، كە پەیكەرەكەی تیادا دۆزراوەتەوە، ئەویش دوورگەیەكی بچووك بووە بەناوی ساموتراس.


150 ساڵ لەمەوبەر ئاسەوارناسانی فەرەنسی نێوانیان لە دوورگە بچووكەكەی (ساموتراس)دا كەوتووەتە باكووری یۆنانەوە، پەیكەرێكی هەلاهەلابووی شكاویان دۆزییەوە، دوای ئەوەی چاوساغانی پینەوپەڕۆیی پەیكەر كەوتنە كارەوە و توانییان ئەو پارچە شكاوانە بە یەكەوە كۆ بكەنەوە، ئەودەم زانرا یەكێك لە پەیكەرە هەرە گرنگەكانی سەردەمی دەسەڵاتی یۆنانیان دۆزیوەتەوە و دووبارە وەك خۆی بخرێتەوە بەرچاوی تەماشاكەرانی، بەڵام بێ سەر. سەری پەیكەرەكە نەدۆزراوەتەوە، هەروەها بەشێك لە هەردوو پێی. لە ساڵی 1950ز چەندان پارچەی دیكەی ئەو پەیكەرەیان دۆزییەوە، بەڵام بەشێوەیەكی دروست سەر و دوو دەست و بەشێك لە هەردوو پێی هێشتا بێ سەروشوێنە، بەسەر ئەوەیشدا ناسەلامەتیی ئەو پەیكەرە، پێگە هونەرییەكەی هەروەك خۆیەتی و بڵندیی ئەو پەیكەرە 4،20 مەتر و 20سم.. ئەوە حاشاهەڵنەگرە و دان بەوەدا نراوە، ئەو پەیكەرە هی سەردەمی هیلین و كێڤە و ڕاكێشان (جەزبە)یەكی سەرسام ئاوەر تووشی


بینەرەكەی دەكات. خواوەندگاری باڵدار پێی لەسەر زەوییە و لە ئاسمانەكانەوە هاتووە و نیشتووەتەوە، دیارە خۆشخەبەر و هەواڵی گرنگی سەركەوتن و پیرۆزیی هێناوە.


ئەوەتەی مرۆڤ خولقاوە، ئاسمانی لا ڕازدار بووە، تەواوی ئایینەكان لە هەرچیدا لەگەڵ یەكدا جیاواز بن، سەرجەمیان لایان وایە ئاسمان شوێنی خواوەندە، بەلای ئێمەی موسڵمانەوە (حەوت تەبەقی ئاسمان) پەروەردگار و مەلائیكەتەكانی تیادان. ئایینەكانی تریش ئەوانەی ئەهلی كتابن، هەروا تێ دەفكرن، ئایینە هەرەكۆنەكان و فرەخوایەكانیش زۆربەیان لایان وابووە، كە خواكانیان بڕێكیان لە ئاسمان و بڕێكیشیان هەوارگەیان بەسەر كێوی (ئۆڵەمپ)ەوەیە، ئەوە یۆنانەكان و رۆمانەكانن وا تێ دەفكرن، سەیر لەوەدایە بێ بەڵگە، بێ دیكۆمێنت لەو باوەڕەدان، كە خوداوەند لە ئاسمانە، ئەرێ بۆ وا تێ نافكرین، كە خودا لە هەموو جێگەیەكدایە. بۆ لە قووڵایی ئۆقیانووسەكاندا نەبێت؟ بۆچی لەناو میلیارەها دروستكراوەكانی خۆیدا نەبێت؟


لە پەیكەرەكەی (ساموتراس)، كە خواوەندگاری سەركەوتنە، دوو باڵی هەیە، بە شكڵ و شەمایل دیارە تازە نیشتووەتەوە، هێشتا تەوژمی با بەهەڵئاوساوی كراسەكەیەوە دیارە . هەتاوەكوو تەرازووی راوەستەكانی بە دوو باڵە كراوەكانییەوە خۆی پێڕاگرتووە . پێی راستی لەپێش لەشییەوەیە، بەڵام پێی چەپی سفت گیر كردووە لە زەوی، ئەو كراسەی وا لوولی خواردووەتە لەش و كەمەریدا، بووەتە هۆی ئەوەی پارچەكە بەسەر پێی ڕاستییەوە، كۆمەڵێك چینی پێچ پێچ بەسەر پێی ڕاستییەوە كۆمەڵ بووە.


ئەم پەیكەرە (ساموتراس) كە هێمای سەركەوتنە، لە ساڵانی 190 پێش زاییندا بەسەر لووتی كەشتییەكانەوە دادەنرا، بیروڕای ئەوسا وابووە، كە ئەو پەیكەرە پارێزەری كەشتییەكانە و ئەوە دەتوانێ كەشتییەكان لە تۆفان و شەپۆلی سەرشێتانە و دێو و درنج بپارێزێت، وەك ئاشكرایە لای چەپی پەیكەرەكە لەلای ڕاستی پەیكەرەكە تەواوترە، بۆیە ئەولایە بە هێمای ڕاستەقینەی پەیكەرەكە دەژمێردرێت.


زۆر لەوە دەچێت ئەمە بەبۆنەی سەركەوتنی شەڕێكی دەریاییەوە دروست كرابێت، بۆیە بووەتە دیاردەی پاراستنی تەواوی كەشتییەكان.


شەڕ و پەلامار و داگیركردن و تاڵان و چەپاو، كاروكردەوەی میللەتانی ئەو سەردەمە بووە، ئیدی هەر میللەتێك بەگوێرەی ژینگە و واقیعیەتی جوگرافیی خۆی جووڵاوەتەوە. بۆ نموونە، دوورگەی عەرەبستان لەپێش ئیسلام و هەتاوەكوو دوای ئیسلامیش، میللەتەكە هیچ كاسبییەكیان نە هەبووە و نە زانیوە. وەنەبێ كوردیش پەلاماری یەكتریان نەدابێ و یەكتریان دانەپڵۆسابێتەوە و نەكوشتبێت، شتێكە ژینگەی ئێمە و دوورگەی عارەبستان جیاوازە، بەفر و باران ڕێگریی لە پەلامار و لەشكركێشی گرتووە، لە وەرزەكانی تردا باووباپیرەكانی ئێمەیش هەر وەك عارەبەكەی ئەوسا وابوونە، بە یەك جیاوازی لەو سەردمەدا، عارەب لەگەڵ یەكدا ڕێكن، ئەوە ئێمەی كورد دوو هەزار ساڵە دوژمنی بابەكوشتەی لێواری دەریا بوونە و هەن زۆرتر ناكۆكییەكانیان لەناو دەریادا بە شەڕ و پەلامار كۆتاییان پێ هێناوە.


ئەوەیان حاشاهەڵنەگرە، ئەم پەیكەرە بە بیرەوەریی سەركەوتنێك لە شەڕدا دروست كراوە. چاوساغان لەوە دڵنیان، تێچووی ئەو پەیكەرە لە لایەن (رودس)ەوە دراوە. دوای ئەوەی شەڕێكی خوێناویی دەریایی ڕووی داوە و تیایدا ڕۆمانەكان سەركەوتوون، ئیدی ڕودس لەگەڵ ڕۆمانەكاندا بووە بە هاوپەیمان.


بەڵام لەو پەیكەرەیدا دەركەوتووە، كە سەركەوتن بۆ هەمیشە نەبووە، بۆیە ئەو پەیكەرە دەریا بەجێ دێڵێت و دەكەوێتە وشكایی و ناگەڕێتەوە ناو دەریا، هەزاران ساڵ لەژێر خۆلدا دەمێنێتەوە.


لە مێژووی هونەری بەشەرییەتدا، بڕێك پەیكەر دۆزراونەتەوە، بە دروستی نەزانراوە كەی دروست كراون. ئەو پەیكەرە ئەوڕۆ یەكێكە لە بەناوبانگترین پەیكەر لە جیهاندا. بەندە بە ئەركی خۆمی دەزانم ئەو پەیكەرانە بە میللەتەكەم بناسێنم.