كاروس… پەیكەرتاشێك بەر لە زایین

 

 

سەردەمی ئەم هونەرمەندە گەلێك لەوە كۆنترە، تا وردەكاریی ژیانی بخەمە بەردەست، ئەوەندەم بەدەستەوەیە، دەزانم گەرمەی كارەكانی لەنێوان ساڵانی (370-320پ.ز) بووە. بە واتا دوو هەزار و سێ سەد و هەشتا و نۆ ساڵ لەمەوپێش، گەرمەی كاری پەیكەرتاشینی ئەم هونەرمەندە بووە.


پەیكەری (ئەپۆڵۆی هەیوان) كۆپی لە نموونەیەكی برۆنزی دروست كراوە لە ساڵی (330-320پ.ز) بڵندییەكەی دوو مەتر و بیست و چوار سانتیمەترە، لە مۆزەخانەی ڤاتیكاندا پارێزراوە. ئەو پەیكەرە مەڕمەڕینە دوو دەستی نەدۆزراوەتەوە، هەر ئەو دوو دەستە یەكێكیان لە مەچەكیەوە تا بیست سانتیمەتر بۆ سەرەوە بڕاوەتەوە، ئەوی تر بیست و حەوت سانتیمەترە بەسەرەوە. دیارە كەمانێكی بەدەستەوە بووە ئەپۆڵۆ دەڕوانێتە دوور، بەڵام پەیكەرە برۆنزییەكە گوایە لە كاتی خۆیدا هی گەنجێك بووە (گاتمید) خوای خواكانی ئەساتیری یۆنانی، خۆی كردووەتە هەڵۆیەكی گەورە و ئەو گەنجەی فڕاندووە.


ئەوەی كۆپی كراوە لە سەردەمی ڕۆمانەكاندا، لە لایەن پەیكەرتاشی ڕۆمی كاروس بووە.


لە ساڵی 350پ ز، بڕێك پەیكەری گەورە و بچووك (مۆسۆلۆئوم) لە هالبكارتاسوس (بودرومی توركیا)، كە ئەوسا بە بەشێك لە یۆنان و دەستەڵاتی یۆنانییەكان دەژمێردرا، بە هاوكاریی كۆمەڵێك پەیكەرسازی ئەو دەمە، وەك: ئسكوپاس، تیموتئوس، پریاخوس، كۆمەڵێك پەیكەریان دروست كردووە، بڕێكیان دۆزراونەتەوە، بەڵام لە سەردەمی دەستەڵاتی ڕۆمانەكاندا بڕێك لەو پەیكەرانە لەلایەن هونەرمەندانی ڕۆمانییەوە لە مەڕمەڕ دروست كراون، بڕێك لەوانە لە مۆزەخانەی (لۆڤەر)دا پارێزراون.


لە ساڵی 330پ.ز، پەیكەرێكی كاروس دۆزراوەتەوە، مێژووەكەی لەسەر نووسراوە، گوایە ئەسكەندەری ماكدۆنی ڕاوەشێر دەكات، ئەو پەیكەرە دوو كەس دروستیان كردووە (لۆكارۆس و لیسیوس).


پەیكەری كەوانەگیری مەڕمەڕین لە دوادوایی سەدەی پازدەهەمەدا لە شاری ڕۆمادا دروست كراوە. ئەو پەیكەرە كەوتووەتە دەستی كاردیناڵێك بە ناوی (دلارۆ) ئەو بۆ مەبادا سێ ساڵ شاردییەوە، كە بوو بە پاپا ژولیوسی دووەم، ئەو پەیكەرەی هەر نەخستە پێش تەماشای خەڵك و لە باخچەكەی خۆیدا شاردییەوە، بەڵام زۆری نەكێشاوە وەدەری خستووە و گوێزراوەتەوە بۆ تەلاری پەیكەرەكان و لەوێدا ئیدی ناو و باوی شایستەی خۆی بەدەست دەهێنێ.


زۆربەی پەیكەرە كۆنەكانی سەردەمی دەستەڵاتی یۆنان و ڕۆمان و میللەتانی كەیش بە ڕێكەوت دۆزراونەتەوە، یان بە بەرنامەیەكی زانستی، ئەویش 100% نەبووە، پشتیان بە ڕەنگە و بەڵكوو بەستووە... گرووپی چاوساغی ئاسەوارەكان لە ڕووی پڕۆژە و بەرنامەیەكی زانستییەوە لەو شوێنەی وا وەك تەپۆڵكەیەكی ئاسەوار ماونەتەوە، لەوێڕا بە هێمنی و هێورییەوە زەوییان هەڵدەدڕی و شتیان لێ دەرهێناوە. شوێنی فەرهەنگە كۆنەكانی بەشەرییەت لە ڕووی مێژووی زانستەوە ناسراو و زانراوە، لە چ دۆڵ و دەربەند و وڵاتێكدایە تا ئێستا فەرهەنگ و دەستەڵاتە كۆنەكانی بەشەرییەت لە ڕووی زانست و مێژوو زانراوە، مەبەستم دەستەڵاتە. زلهێزەكانی ئەوسای مێژوو، وەك وڵات، وەك ناوچە و دەڤەر ناسراون، ئەمە ئەوە ناگەیەنێت لێرە و لەوێ فەرهەنگ و دەستەڵاتی كۆنی تر نەبووبن، تا ئەمڕۆ ئەمەی بەدەستەوەیە و دۆزراوەتەوە حەزارەت و دەسەڵاتە كۆنەكانە، دۆڵی دووڕووبار (میزۆپۆتامیا)، فەرهەنگی فەراعینەی میسڕ، یۆنان، ڕۆمان، ئێران، چین، هیندستان، بڕێك لە وڵاتانی ئەمەریكای لاتین... كارناسانی دونیای ئاسەوار، خۆ ناڕۆن بۆ ئوستڕالیا بەدوای ئاسەواردا، یان باشووری ئەفریقا، وەك گوتم بڕێك لەو ئاسەوارانەیش لە لایەن خەڵكانێكی سادە و كرێكار و جووتیار لە هەلێكدا دۆزراونەتەوە، بۆ نموونە، پەیكەری ڤێنۆس خواوەندگاری جوانی... ئەفسانەكانی یۆنان لەلایەن جووتیارێكەوە بەناوی (میلوس) لە كاتی جووتكردندا نووكی گاسنەكەی لە جوانترین پەیكەری جیهان گیر دەكات و دوای هەزاران ساڵ ڤینۆس و ئەفسانەی ڤینۆس و زەرافەتی لەش و لاری دەكەوێتە بەرچاوی مرۆڤ. كەواتە زۆر گەنجینە و پەیكەر و فەرهەنگ هێشتا هەر لەژێر خاك و خۆڵدان، ڕەنگە لەناو دەریاكاندا، وەك زەوی شاراوە بن، دڵنیام مرۆڤ دەگاتە ئەو زانستە و ئەو شاراوانەش دەدۆزرێنەوە، بەڵام كەی؟ دیار نییە و نازانم!


هێشتا نەزانراوە پەیكەرە دوو دەست شكاوەكە كێ كردوویەتی و بە دروستی لە چ ساڵێكدا دروست كراوە، بەڵام ئەوەیان ئاشكرایە، كاروس لە ڕووی پەیكەرێكی برۆنزییەوە كێشراوە، لە سەدەی چوارەمی زایینیدا.


ئەوە حاشاهەڵنەگرە، هونەرمەندە پەیكەرتاشەكانی ڕۆمان زنجیرەی دوای یۆنانن و گەلێك بە هونەرمەندانی یۆنانی سەرسام بوون و كۆشاون، بەو شێوەیەی ئەوان كارە هونەرییەكانیان ئەنجام بدەن، بۆیە پەیكەری (ئەپۆلۆ)ی ڕۆمانی بە یەكێك لە جوانترین پەیكەرانێك دەناسرێت، كە هونەرمەندانی ڕۆمانی ئەنجامیان داوە.


لە ئەفسانەكانی یۆناندا كێوی (ئۆلەمپ) شاخێكی بەرز و بڵند بووە، بە هەوارگەی خواگەلی ئەفسانەكان ناسراوە. (ئەپۆلۆ) یەكێك بووە لە خوا بەهێزەكانی ناو ئەو ئەفسانانەی كاروباری هەتاو، تیشك، مۆسیقایان پێ سپێردراوە، ئەو هەڵی سووڕاندووە و ئەو پەیكەرە بۆ ئەپۆلۆ كراوە.


بەڕاستی یەكێكە لە پڕ وردەكاری و زەرافەتی پەیكەرتاشین، كە لە ڕۆمانەكانەوە ماوەتەوە. تا ئێستا قالبگێڕی زۆر، گەچی زۆر لەو پەیكەرە ئەنجام دراوە. ئەو پەیكەرە بۆ زەمانێكی دوورودرێژ و تا بە ئێستایش باس و خواسی ناو هونەرمەندان بووە، نەك تەنیا هونەرمەندان، بەڵكوو شاعیران و بوارەكانی كەی ناو كۆمەڵگەی ڕۆشنبیران. ئەوە نییە هەزارەی سێیەمە و بەندە ئەو پەیكەرە پڕ لە زەرافەتە، پڕ لە هونەرە بەو شێوەیە دەخەمە بەردەستی تۆی خوێندەوار؟ دەبێ چەند سەرچاوەم خوێندووبێتەوە تا بتوانم وەكوو تۆڕی پاككراو بیخەمە بەردەستی جەنابت، بە تەئكید تۆیش سبەی لە جێگەیەكدا، باسێكدا، چوزانم كۆڕێكدا باس هاتە سەر پەیكەرسازان، بەدڵنیاییەوە دێیتە دەنگ. ئەڵبەتە لەبیری نەكەیت ئەم پەیكەرە بە پۆپەی زەرافەتی هونەری پەیكەرسازیی یۆنان دەژمێردرێت.


لە سەدەی هەژدەهەمدا ئاسەوارناسی ئەڵمانی (ج.ج وینكلمان) دەربارەی ئەم پەیكەرە گوتوویەتی: "لە تەواوی ئەو پەیكەرانەی تا بە ئێستا بەدەست هاتوون، هیچیان ناگەنە زەرافەتی پەیكەری ئەپۆلۆی، ئەوە باڵاترین پۆپەی هونەری یۆنانە، ئەوە پۆپەی وردەكاریی دونیای هونەری پەیكەرسازییە".


پەیكەری ئەپۆلۆی تالار بڵندییەكەی 2،24 مەترە، ئەگەر لە ڕوویەوە تەماشای بكرێـت، لە لاوە تێی بڕوانی نەرمە هەنگاوێكی ناوەوە بە وردی دەردەكەوێت، پای ڕاستی 45 پلەیە، سفت لەسەر زەوییە و كەمێك بەرەو پێشە، بەڵام پای چەپی تەنیا نووكی پای، كە نەعلی لە پادایە كەوتووەتە سەر زەوی. دابەشكردنی كێش و قورسایی لەش بەو شێوەیە دابەشكردن دوو شانی تەرازوو نین، بەڵام لە ناوقەدی ئەو حاڵەتە بەدی ناكرێت، تەنیا درەختێك پای ڕاستی پاڵی پێوە داوە، ئەو دەستەی وا خستوویەتە سەری شكاوە، هەروەها دەستی ڕاستی وا كەمانی تیرئەندازی پێ گرتووە، ئەو دەستەیش دیسان لەناو چووە. دیارە تەماشای ئەپۆلۆ بەرەو لای ڕاكێشانی دەستیەتی، كە دەیەوێت لەو جیهەتەوە دووری دوور ببینێت، كۆڵوانەكەی داوەتە بەر گەردەن و شۆڕ كردووەتەوە، دیسان لوولی داوەتە سەر بازوویدا، چین چینی مەڕمەڕینی ئەو كۆڵوانە بە زەرافەتێكی خودایی هونەرمەند (كاروس) دەری هێناوە، پێم وانییە خودای گەورە دڵی بێت ئاوا هونەرمەندێك بە ئاگری دۆزەخ بسووتێنێ و گەمژە و نەدان بێئاگایش لە بەهەشتدا بن...


چەندان پەیكەری بەناوبانگ هەن، كە لە لایەن مرۆڤی كۆن و تازەوە دۆزراونەتەوە، بڕێك لەوانە ناوی هونەرمەندەكەی نەزانراوە، بەڵام خودی پەیكەرەكە پێگەیەكی جیهانیی لەباری هونەرییەوە بەدەست هێناوە. بەندە باس لە چەند دانەیەك لەو پەیكەرانە دەكەم، تا خوێندەوارانی میللەتەكەم ئاگاداریان بن.