ئیلاهییات

21

 

رێبازێكى ئیعتیقادى و سۆفیزم و عیرفانیزم و سیاسی و باتنیى ئیسلامییه‌، له‌ سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى دووه‌مى كۆچى، سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى هه‌شته‌مى زایینى سه‌ری هه‌ڵدا، زیاتر جه‌خت له‌ قووڵبوونه‌وه‌ له‌ ئیلاهییات و مرۆڤناسى ده‌كاته‌وه‌، له‌ته‌ك پێداگرى له‌ جیهادى خود و خودنه‌ویستى، ئینجا گرنگیدان به‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ى زه‌وى و زینده‌وه‌ران، له‌ هه‌موو ئه‌وانه‌یش لازمتر، بریتییه‌ له‌ گه‌ڕان به‌دواى حه‌قیقه‌تدا. ئه‌وان له‌ شوێنپێ هه‌ڵگرانى ماڵباتى په‌یامهێنن، له‌ هه‌ناوى شیعه‌ى ئیمام عه‌لییه‌وه‌ هاتوونه‌ته ‌ده‌ر. ئیمام (ئیسماعیل كوڕى جه‌عفه‌رى سادق) (721-755ز) به‌ باوكى رۆحیى ئه‌م رێبازه‌ داده‌ندرێت.
شایه‌نى باسه‌ ئیسماعیلیزم رۆڵێكى گرنگیان له‌ په‌ره‌سه‌ندنى هزرى سیاسى و ئیعتیقادى و سه‌ربازیى ئیسلامیدا بینى، ته‌نانه‌ت رۆژهه‌ڵاتناسى فه‌ڕه‌نسى (لویس ماسینیون) كاتێك باسى سه‌ده‌ى ده‌یه‌مى زایینى ده‌كات، ناوى ده‌نێت سه‌ده‌ى ئیسماعیلیزم، ئاخر ئه‌و چركه‌ساتانه‌ جیهانى ئیسلامییان پۆشیبوو، ده‌ستیان گرتبوو به‌سه‌ر نیوه‌ى دووه‌مى مه‌مله‌كه‌تى ئیسلامى، له‌ ڕووى ئیعتیقادى و مه‌زهه‌بى، میسر و شام و عێراقیان حوكم ده‌كرد، ئینجا حوكمى سیاسى، له‌ ته‌ك ئه‌وه‌یش قرمتیزم، كه‌ پایته‌خته‌كه‌ى به‌حرێن بوو، خه‌ریك بوو ده‌ست به‌سه‌ر ته‌واوى كه‌نداوى فارسى و نیمچه‌دوورگه‌ى عه‌ره‌بیدا بگرێـت.
له‌ته‌ك ئه‌م ناوه‌، ناوى دیكه‌یشیان هه‌یه‌، ئه‌ویش (السبعیه‌) حه‌وته‌مین، ئه‌میش زۆر جار له‌لایه‌ن رێبازه‌ دوازده‌ ئیمامى بۆیان به‌كار دێت، ئاخر ئه‌وان باوه‌ڕیان وابوو، ئیسماعیل كوڕى جه‌عفه‌رى سادق، ئیمامى حه‌وته‌مى ئه‌وانه‌، كوڕه‌كه‌ى موحه‌ممه‌د ئه‌لمه‌كتووم، ناسراو به‌ (المكتوم)، هه‌ر ئه‌ویش ئیمام مه‌هدیى مونته‌زه‌ڕه‌، كه‌ جیهان چاوه‌ڕوانیه‌تى، رۆژێك دێت و بانگه‌وازه‌كه‌ى راده‌گەیەنێت، هه‌ر خۆیشى دوایین ئیمامى ئالى عه‌لى و زه‌هڕایه‌. به‌ڵام ئیسماعیلیزم رێبازى دوازده‌ ئیمامى به‌ رێبازى (مووساویزم) ناو ده‌به‌ن، ئه‌ویش له‌به‌رئه‌وه‌ى ئه‌وان شوێن مووسا كازم كه‌وتن، به‌ ئیمامى حه‌وته‌میان ناسى، ئاخر ئیسماعیلیزم دان به‌ ئیمامه‌تى مووسا كازمدا نانێت.
ئیسماعیلیزم بۆ ماوه‌یه‌كى كه‌م توانییان له‌ رووى ئیعتیقادى و كه‌لامى و سیاسى و سه‌ربازى و قانوونى، بگه‌ن به‌ ترۆپكى هه‌موو ئه‌م زانست و زانینانه‌، هه‌ر بۆیه‌ توانییان له‌ ساڵى (909ز- 296ك) ده‌وڵه‌تێك دابمه‌زرێنن، به‌ڵام ئه‌م كیانه‌ سێ ناوى هه‌یه‌، ئه‌وانیش ئه‌مانه‌ن:
1- (ده‌وڵه‌تى فاتمى).. مه‌به‌ستیان له‌م ناوه‌ (فاتیمه‌ى زه‌هڕا) كچى په‌یامهێن، هاوسه‌رى ئیمام عه‌لى، دایكى حه‌سه‌ن و حوسه‌ین بوو.
2- (خه‌لافه‌تى فاتمى)، هه‌مان ناوى (فاتیمه‌ى زه‌هڕا)یه‌، وه‌لێ لێره‌ خه‌لافه‌ته‌ نه‌ك ده‌وڵه‌ت، چه‌شنى خه‌لافه‌تى راشد و ئه‌مه‌وى و عه‌باسى.
3- (ده‌وڵه‌تى عوبه‌یدى)، ئه‌مه‌یش له‌ ناوى عوبه‌یدوڵا مه‌هدى بیللا هاتووه‌، یه‌كه‌مین دامه‌زرێنه‌رى ئه‌م ده‌وڵه‌تەیە‌، ئه‌م گوتوویه‌تى: "ئێمه‌ رۆڵه‌كانى (ئیمام موحه‌ممه‌دى كوڕى ئیمام ئیسماعیل كوڕى ئیمام جه‌عفه‌رى سادق)ین“.
ده‌ره‌نجام ئه‌م ده‌وڵه‌تە، دواى كوشتار و كاولكارییه‌كى زه‌به‌لاح، له‌ ساڵى (1171ز-566ك) له‌لایه‌ن سه‌ڵاحه‌دینى ئه‌یووبى (532-589ك / (1138-1193ز) رووخێندرا.
ئه‌م رێبازه‌ له‌ ئه‌نجامى مردنى ئیمامى شه‌شه‌م: (جه‌عفه‌رى سادق)، له‌ ساڵى (148ك/ 765ز) سه‌ری هه‌ڵدا، ئاخر لێره‌وه‌ موسڵمانان، نه‌خاسمه‌ شوێنكه‌وتووانى قوتابخانه‌ى ئال و به‌یت به‌گشتى، دوو بۆچوونى گه‌وره‌یان تێكه‌وت:
بۆچوونى یه‌كه‌م: ئیمامه‌ت دواى ئیمام (جه‌عفه‌رى سادق)، ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ كوڕى گه‌وره‌كه‌ى، ئیمام (ئیسماعیل موباره‌ك)، ئاخر ئیمام جه‌عفه‌رى سادق هه‌ر له‌ ژیانى خۆیدا وه‌سیه‌تى كردبوو دواى مردنى خۆى، ئه‌م ببێته‌ ئیمام –رابه‌ر-. جا رێبازى ئیسماعیلیزم شوێنكه‌وتووانى ئه‌م بۆچوونه‌ن.
بۆچوونى دووه‌م: ئیمامه‌ت دواى ئیمام (جه‌عفه‌رى سادق،) ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ كوڕه‌كه‌ى ترى، ئیمام (مووسا كوڕى جه‌عفه‌ر، ناسراو به‌ مووسا كازم)، ئاخر ئیمام جه‌عفه‌رى سادق له‌ ژیان بوو، كاتێك ئیمام (ئیسماعیل موباره‌ك) وه‌فاتى كرد، ته‌واوى خه‌ڵكیش گه‌واهیده‌رى ئه‌م راستییه‌ حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ن. جا رێبازى دوازده‌ ئیمامى شوێنكه‌وتووانى ئه‌م بۆچوونه‌ن.
به‌ڵام ئیسماعیلیزم وه‌ڵامى یاوه‌رانى بۆچوونى دووه‌م –دوازده‌ ئیمامى- ده‌ده‌نه‌وه‌، به‌وه‌ى ئه‌م رووداوه‌ ته‌نیا نواندنێك بوو، ئاخر له‌به‌رئه‌وه‌ى (ئیسماعیل) له‌ژێر چاودێریى عه‌باسییه‌كان بوو، ئه‌وان ده‌مێك بوو ده‌یانویست تیرۆرى بكه‌ن، به‌ڵام ده‌رچوونى نواندنێكى ئه‌وكات به‌ داره‌بازه‌یه‌ك، به‌ رۆڕۆ و گریان، بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌م ئیمامه‌ بپارێزن له‌ شه‌ڕ و ئاشووبى عه‌باسییه‌كان وه‌ك توقیه‌یه‌ك –التقیه‌- شتێكى زۆر پێویست بوو، ئه‌مه‌ بۆچوونى ئیمام جه‌عفه‌رى سادق بوو، كه‌ بۆ ماوه‌یه‌ك ئیسماعیل خۆى حه‌شار بدات، ئیدى به‌م جۆره‌ عه‌باسییه‌كانیان خه‌ڵه‌تاند، ده‌یان كه‌سیشى وه‌ك گه‌واهیده‌ر هێنایه‌ پێش، بۆ ئه‌وه‌ى عه‌باسییه‌كان گومانیان نه‌مێنێت له‌ راستى و دروستیى مردنى (ئیسماعیل)، ئا به‌م شێوه‌یه‌ ئیمام شه‌هرستانى، له‌ كتێبه‌كه‌ى (الملل والنحل) ده‌گێڕێته‌وه‌:
له‌ رێبازى ئیسماعیلیزمدا، له‌ ته‌ك جه‌ژنى ره‌مه‌زان و قوربان، دوو جه‌ژنى تریش هه‌ن، كه‌ ئه‌گه‌ر له‌م دووه‌ى تر گه‌وره‌تر و پیرۆزتر نه‌بن، بچكۆله‌تر و كه‌مبایه‌ختر نین، ئه‌وانیش (جه‌ژنى یۆبیل)، كه‌ ناسراوه‌ به‌ جه‌ژنى ئیمام ئه‌لزه‌مان، هه‌وه‌ها (جه‌ژنى نه‌ورۆز)، ئه‌مه‌یش زۆر مه‌دلولات ده‌گەیەنێت، له‌وانه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ زه‌رده‌شتى و كورده‌وه‌، له‌ ته‌ك ژیان له‌ ئه‌م ناوچانه‌ى ئه‌م جه‌ژنه‌ به‌رز راده‌گرن.
شوێنكه‌وتووانى ئیسماعیلیزم له‌ وڵاتانى: (هیندستان، پاكستان، ئه‌فغانستان، تاجاكستان، سووریا، یه‌مه‌ن، نه‌جڕان، یه‌مه‌ن، سه‌عیدى میسڕ) نیشته‌جێن. وه‌لێ ئێستا به‌هۆى كۆچى ناچارى، زۆربه‌یان له‌: (ئه‌ورووپا، ئه‌مەریكاى باكوور، كه‌نه‌دا) نیشته‌جێن. ژماره‌ى ئه‌وان ئێستا به‌ ته‌نیا له‌ سووریا ده‌گاته‌ نزیكه‌ى دووسه‌د و په‌نجا هه‌زار كه‌س، به‌سه‌ر مه‌سیاف و حومس و ته‌ڕتووس دابه‌ش بوون، هه‌ڵبه‌ت سلمییه‌ وه‌ك پایته‌ختى رۆحیى ئه‌وان داده‌ندرێت.

بنه‌ماكانى ئیسلامى ئیسماعیلیزم
یه‌كه‌م: خودا..
موعته‌زیله‌ وه‌ك رێبازێكى عه‌قڵانى ناوه‌كانى خودا ده‌سه‌لمێنن، وه‌لێ سه‌رجه‌م سیفه‌ته‌كانى خودا ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌، چونكه‌ ته‌ئویلى ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌یش له‌پاى به‌رز و ره‌ها هێشتنه‌وه‌ى زاتى ئیلاهى، دوورخستنه‌وه‌ى لێكچوون و جه‌سته‌ییبوونى خودا. به‌ڵام ئیسماعیلیزم سه‌رجه‌م ناو و سیفه‌ته‌كانى خودا ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌مه‌ به‌ ته‌رجه‌مه‌ ده‌زانن، ئاخر تێگه‌شتنى عه‌قڵى مرۆڤ له‌ خودا مه‌حاڵه‌، مرۆڤ سنوورداره‌ له‌ هه‌موو شته‌كان، خودا ره‌هایه‌ له‌ هه‌موو شته‌كان، به‌مه‌یش ئه‌ڵێن، ته‌نیا نزیكبوونه‌وه‌ى زیهنى مرۆڤ له‌ توانا و بێسنوورى و ره‌هاى خودا.
تایبه‌تمه‌ندترن. دونیابینیى ئیسماعیلیزم له‌وه‌دایه‌، ئه‌وان باوەڕیان وایه‌ خودا راسته‌خۆ شته‌كانى دروست نه‌كردووه‌، به‌ڵكوو خودا شتێك ده‌ئافرێنێت به‌ ناوى (العقل الكلی) –عه‌قڵى هه‌مووانه‌كى- یان پێى ده‌گوترێت (عه‌قڵى یه‌كه‌م)، سا له‌ رێگاى ئه‌م عه‌قڵه‌وه‌ ته‌واوى شته‌كان و بوونه‌وه‌ر‌ دێنه‌ بوون، هه‌ر ئه‌مه‌یش پێگه‌ى سیفه‌ته‌كانى خودا ده‌گرێته‌وه‌، له‌وه‌یش گرنگتر ‌ئەوەیه‌، ده‌چێته‌ رۆحى ئیمامه‌كان.

دووه‌م: قورئان..
كتێبێكى خوداییه‌، سه‌رچاوه‌ى یه‌كه‌مى هه‌ڵێنجانى ئه‌حكامى شه‌ریعه‌ته‌، ئه‌وه‌ى باوه‌ڕى پێى نه‌بێت كافره‌، هه‌ر له‌م كتێبه‌یشدا سه‌رجه‌م بنه‌ما ئیعتیقادییه‌كانى ئیسماعیلیزم هه‌ڵده‌قوڵێت. زانیارى گه‌لێكى پێویستى تێدایه‌ بۆ مرۆڤایه‌تى به‌گشتى و موسڵمانان به‌تایبه‌تى. وه‌لێ راڤه‌كردنى قورئان، جگه‌ له‌ ماناى رووكه‌شى، ماناى ناوه‌كى –باتنى-یش ده‌گرێته‌ خۆ، وه‌لێ ئه‌مه‌ى دووه‌میان تایبه‌ته‌ به‌ نوخبه‌ و بیرمه‌ندان، هى یه‌كه‌میش تایبه‌ته‌ به‌ چینى عه‌وام و نه‌خوێنه‌واران.
ئاخر ته‌ئویلى باتنى مه‌به‌ست لێى ئه‌و دیلاله‌ت و مه‌دلولاته‌ شاراوه‌ن، كه‌ قورئان به‌ زمانێكى ساده‌ و راسته‌وخۆ نه‌یدركاندووه‌، به‌ڵكوو هێشتوویه‌تیه‌وه‌ بۆ عه‌قڵه‌ باڵاكان، رابه‌رانى ئومه‌ت، ئاخر له‌ دركاندنى نێهنیبوون، كلیله‌ شاراوه‌كانى ئیلاهى، په‌رده‌ى له‌سه‌ر لاده‌برێت، ئه‌مه‌یش عه‌قڵى عه‌وام و ساده‌ بۆیان هه‌زم ناكرێت.

سێیه‌م: عه‌قڵ..
له‌ دیدى ئیسماعیلیزم عه‌قڵ به ‌یه‌كه‌مین سه‌رچاوه‌ داده‌نرێت بۆ دامه‌زراندنى شه‌ریعه‌تى دونیا، ئاخر دژبوونى قورئان یان فه‌رمووده‌، له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندیى گشتى، عه‌قڵ وه‌ك دروستكراو و موكه‌له‌فى ئیلاهى دێته‌ قسه‌ و ئیجتیهاد، هه‌ر بۆیه‌ پێگه‌ى عه‌قڵ یه‌كه‌م پێگه‌یه‌ بۆ هه‌ڵسووڕانى كاروبارى دونیا.

چواره‌م: ئیمامه‌ت..
له‌ دیدى ئیسماعیلیزمدا ئیمامه‌ت له‌ ئیمام (عه‌لى كوڕى ئه‌بووتاڵیب) ده‌ست پێده‌كات، هه‌رگیز ناوه‌ستێت، چونكه‌ هه‌موو كات و سه‌رده‌مێك ئیمامێك هه‌یه‌، بۆ رێنوێنیى خه‌ڵك، بگۆڕى ئه‌حكامه‌كان –به‌پێى كات و شوێن-، ئه‌م ئیمامه‌یش هه‌موو مه‌رجه‌كانى: (داد، دانا، زانا، زوهد، بوێرى، راستگۆیى)، تێدایه‌، هه‌ر بۆیه‌یش گوێڕایه‌ڵیكردنى واجبێكى ئیلاهییه‌، گوێڕایه‌ڵى نه‌كردنیشى گوناهێكى گه‌وره‌یه‌.
له‌ دیدى ئیسماعیلیزم زه‌كات پێگه‌یه‌كى ئه‌وتۆى نییه‌، ئه‌وان زه‌كات وه‌ك واجب یان فه‌ڕزێكى ئیلاهى سه‌یر ناكه‌ن، به‌ڵكوو ئه‌وه‌ى لاى ئه‌وان جێگاى سه‌رنج و بایه‌خدانه‌ بریتییه‌ له‌ (پێنج یه‌ك) –الخمس- ئاخر قورئان له‌ سوڕه‌تى (ئه‌نفال) ئایه‌تى (8)دا ده‌فه‌رموێت: "بزانن ئه‌وه‌ى لە تاڵان ده‌ستتان ده‌كه‌وێت، پێنجیه‌كى بۆ خودا و په‌یامهێن و خزم و هه‌تیو و هه‌ژار و رێبواره‌، ئه‌گه‌ر باوه‌ڕتان به‌ خودایه‌ و به‌وه‌ى دامانبه‌زاندۆته‌ سه‌ر به‌نده‌مان له‌ رۆژى جیاكارى، ئه‌و رۆژه‌ى هه‌ردوو گرووپ رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌، جا خودا تواناداره‌ به‌سه‌ر هه‌موو شتێك".

پێنجه‌م: وه‌لایه‌ت..
حكوومه‌ت یان فه‌رمانڕه‌وا، له‌ دیدى ئیسماعیلیزم، چه‌مكێكى سیاسى و سه‌ركردایه‌تی و سه‌روه‌رییه‌، جا ناوى سه‌رۆك بێـت یان پادشا، ئه‌وه‌ى گرنگه‌ گوێڕایه‌ڵیى ئه‌و واجبه‌، -ته‌نیا بۆ كاروبارى دونیا-. وه‌لێ كاتێك مه‌رجى ئیمان و ویژدانى تێدا نه‌ما، كوده‌تا یان شۆڕش به‌سه‌رى فه‌ڕزێكى ئایینییه‌. هه‌روه‌ها دروست نییه‌ دامه‌زراندنى هیچ قه‌واره‌یەكى ئیسلامى به‌بێ بوونى وه‌لایه‌ت، ئه‌ویش له‌ژێر ده‌ست و فه‌رمانى ئیمامدا ده‌بێت، به‌ نهێنى و ئاشكرا.

شه‌شه‌م: نهێنیى ژماره‌كان..
ژماره‌ له‌ دیدى ئیسماعیلیزم گرنگییه‌كى زۆرى هه‌یه‌، ئه‌وان باوه‌ڕیان وایه‌، هه‌ر ژماره‌یه‌ك هه‌ڵگرى كۆمه‌ڵێك نهێنى و كۆده‌، ئه‌مه‌یش ته‌نیا رابه‌ران و ئه‌هلى عه‌قڵ دركى پێده‌كه‌ن. بۆ وێنه‌: ژماره‌ (حه‌وت)، له‌ قورئاندا چه‌ندین جار دووباره‌ بووەته‌وه‌: (حه‌وت نهۆمى ئاسمانه‌كان، حه‌وت نهۆمى دۆزه‌خ، حه‌وت جۆرى ئاگر، حه‌وت رۆژه‌كانى هه‌فته‌)، بۆ هه‌موو ئه‌م ژمارانه‌، مه‌غزاى سه‌یر و سه‌مه‌ره‌یان ده‌ربڕیوه‌.

حه‌وته‌م: خۆپارێزى– التقیه‌-..
له‌ دیدى ئیسماعیلیزم خۆپارێزى بنه‌مایه‌كى گرنگى ئایینى ئیلاهییه‌، له‌ ته‌ك ئه‌مانیش، به‌شێك له‌ رێباز و ئایینه‌ كۆنه‌كان هه‌مان ئیعتیقادیان هه‌یه‌، وه‌لێ ئیسماعیلیزم كۆمه‌ڵێك فاكته‌ر ده‌خه‌نه‌ روو، گرنگترینیان ئه‌مانه‌ن:
1- رێبازه‌ باتنییه‌كان له‌به‌ر تێگه‌شتن له‌ رۆح و جه‌وهه‌رى بیركردنه‌وه‌ى ئه‌وان ئاسته‌م و زه‌حمه‌ته‌، زۆرینه‌ى مرۆڤ كه‌محاڵى و كه‌مبیركردنه‌وه‌یه‌، سا له‌ ترسى رق هه‌ڵسانى زۆرینه‌، مه‌ترسى ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر ئاسایش و ئارامیی رێبازه‌كه‌.
2- هه‌میشه‌ نه‌یارانى رێبازه‌كه‌ ئه‌و خاڵانه‌ ده‌كه‌نه‌ بیانوو بۆ دژایه‌تى، كه‌ رۆحى عه‌قڵى جه‌ماوه‌رى پێ ده‌خرێته‌ سه‌ما و هه‌ڵگێڕان، جا بۆ ئه‌وه‌ى وه‌ها كارتێک نه‌خرێته‌وه‌، باشتر ئه‌وه‌یه‌ به‌شێك له‌ ئیعتیقادات و ئیمانیان و راڤه‌كارى بپارێزرێت.
3- بۆ پاراستنى رێبازه‌كه‌، تا سنوورێكى باش له‌ ره‌خنه‌ى هزرى و كه‌لامى ئه‌وانی تر، ئاخر هه‌موو رێباز و ئایینه‌كان پڕن له‌ كه‌سایه‌تیى بلیمه‌ت و عه‌قڵانى، خۆ ئه‌گه‌ر سه‌رجه‌م سیسته‌مى زانینى ئایینى به‌رده‌ست بێت له‌ نووسین و كتێب، ئاسان و ساكار و هه‌لێكى ئاڵتوونییه‌ بۆ بیرمه‌ندان و ئیلاهییستانى دیكه‌، بكه‌ونه‌ گیانى جه‌وهه‌رى ئیعتیقادى ئه‌وان.