گۆڕینی دیموگرافی لە عێراقدا

3

پارێزگای كەركووك (لە پاش جیاكردنەوەی چوار قەزاكەی وەك بەشێك لە سیاسەتی عەرەباندنی كەركووك) ئەوەی لە پارێزگاكە مایەوە، كەوتە بەر شاڵاوێكی دژواری عەرەباندن (دەركردنی كورد و ناچاركردنی كورد و توركمان كە خۆیان وەك عەرەب ناونووس بكەن)، بۆیە دەبینین لە سەرژمێریی گشتیی ساڵی 1997دا رێژەی كورد لە پارێزگای كەركووك بەپێی ئامار و داتای فەرمیی حكوومەتی عێراق بووەتە 21%. لە پارێزگای نەینەواش سیاسەتی دژایەتیكردنی كورد بریتی بووە لە دەركردنی كورد لە ناو شاری مووسڵ و چۆڵكردنی گوندەكان و بە عەرەب نووسینی بەشێكی زۆر لە كورد (بە تایبەتی ئێزیدی و شەبەك و چەندین هۆزی دیكەی كوردی پارێزگاكە)، وەك هەوڵێك بۆ كەمكردنەوەی رێژەی كورد لە نەینەوا و لە سەرانسەری عێراقدا. لە قەزای خورماتووش (ساڵی 1976 لەگەڵ سێ قەزای دیكە لە كەركووك جیا كرانەوە، خورماتوو خرایە سەر پارێزگای لە نوێ دامەزراوی سەڵاحەدین كە تكریت كرایە ناوەندی)، شاڵاوی دژایەتیكردنی كورد توند و كاریگەر بوو.

لە 1925ـەوە تا 2003
بە درێژایی 78 ساڵ گۆڕانی زۆری دیموگرافی بەسەر دانیشتووانی عێراقدا هات. هەر لە بەغدای پایتەختەوە بیگرە تا دەگاتە سنووری وڵاتەكە لەگەڵ ئێران و توركیا، گۆڕانی ریشەیی بەسەر دۆخی دانیشتووانی وڵاتدا هات. ئێمە لێرەدا تەنیا باس لەو گۆڕانە دیموگرافییە دەكەین كە لە رووی ئەتنی كولتوورەوە بە سەر وڵاتەكەدا هاتووە.
دەوڵەتی عێراق بەوەی نوێنەرایەتیی دەسەڵات و خەون و خواستی تاكە نەتەوەیەكی سەردەستی دەكرد، نەتەوەكانی دی هەردەم دەكەوتنە پەراوێزەوە. ئێمە ناچینە سەر ئەوەی چ پێكهاتەیەكی ئەتنی دەكرێ لە عێراقدا پێی بگوترێت نەتەوە یان گەل یان كەمینە و زۆرینە، لێرەدا پسپۆڕ و شارەزایان دید و روانینی جیاجیایان هەیە، هەر هەموویان لەسەر ئەوە كۆكن، دەوڵەتی عێراقیش ئەوەی سەلماندووە كە گەلی عێراق (دەكرێ بڵێین گەلانی عێراق) لە دوو نەتەوەی سەرەكی (عەرەب و كورد) و چەندین پێكهاتەی دیكەی لە رووی ژمارەوە بچووكتر پێك هاتووە. بە رەچاوكردنی ئەوەی نەتەوە (یان هەر پێكهاتەیەكی ئەتنیك و كولتوور) بە ژمارە كەم بێت یان زۆر، مافی خۆیەتی كە بە شكۆوە، دوور لە منەتباری، تەواوی مافەكانی خۆی بەو جۆرەی لەگەڵ بەرژەوەندی خۆی و ژینگە و دەوروبەرەكەیدا دەگونجێت، پیادە بكات.
هەمیشە سویسرا لە رووی پیادەكردنی مافی كولتوور و راگرتنی شكۆی نەتەوە و ئەتنیك و سەلماندنی ناسنامەدا، نموونەیەكی باڵایە. خەڵكی سویسرا 75% بە زمانی ئەڵمانی، 20% بە فڕەنسی، 4% بە ئیتالی و 1% بە رۆمانشی قسە دەكەن، هەر چوار زمانەكەش فەرمین. سویسرا لە ساڵی 1291ز-دا بە یەكگرتنی هەردوو هەرێمی شفیتز و ئۆنترفالدن دامەزرا، لە ساڵی 1499ز-دا لە ئیمپراتۆریی پیرۆزی رۆم جیا بووەوە. ئەم وڵاتە لە ساڵی 1515وە، سیاسەتی بێلایەنی پیادە كردووە و لێی لا نەداوە. لە ساڵی 1848دا خۆی وەك دەوڵەتێكی فیدراڵ راگەیاندووە. وڵاتەكە لە 26 هەرێم (كانتۆن) پێك هاتووە، رووبەرەكەی لە 41 هەزار كیلۆمەتری دووجا زیاترە و ژمارەی دانیشتووانی نزیكەی 8 ملیۆنە، یەكێكە لە دەوڵەمەندترین وڵاتانی دنیا. لە ساڵی 2002دا بووەتە ئەندام لە نەتەوەكانی یەكگرتوودا. سیستمی دەوڵەت عەلمانییە و ئاین ئازادە.
ئەگەر دۆخی سویسرا بە دۆخی عێراق بەراورد بكەین، لە رووی ئەتنی كولتوورەوە زۆر لە یەكەوە نزیكن، بەڵام لە باری سیاسی و ئابووری و شارستانی و پیادەكردنی مافی كولتوورییەوە، نێوانیان ئاسمان و رێسمانە.
عێراق وەك وڵات هێشتا لە چەقێن و بەستێندا پێكوڕە دەكات، ئەم وڵاتە بەریتانیا بناغەكەی دانا، بەڵام تا ئێستە نەكەوتووەتە سەر رێچكەیەك كە بیكات بە دەوڵەت. مێژووی یەك سەدەی ئەم دەوڵەتە پڕە لە كێشە و شەڕ و ململانێ و ناكۆكی و نائارامی. چەندین جار ئەم وڵاتە ویستوویەتی هەستێتە سەر پێ، لە پڕ دۆخێكی نائاسایی تەنگی پێ هەڵچنیوە و وڵاتی بەرەو كاولبوون و خاپووری بردووە، ئابووری و سامانی وڵات، هەروەها سامانی مرۆیی وڵاتەكە و عەقڵی داهێنەری، بە سایەی جێگیر نەبوونی سیستمێكی سیاسی و ئەو گۆڕان و كودەتا بەردەوامانەی بۆ گرتنە دەستی دەسەڵات كراون، نەبوونی دیموكراتی و باڵادەستیی ئایدیۆلۆژیای تەسكبین، وایان كردووە هەمیشە وڵاتەكە لە دۆخێكی ناجێگیردا بێت.
ئەو ناجێگیرییە لە دۆخی سیاسی و دەستووری و یاسایی وڵاتەكە، هەروەها باڵادەستیی ئایدیۆلۆژیا، هەردەم وەك فاكتەرێكی كاریگەر رەنگدانەوەی بە سەر ئەو گۆڕانە هەبووە كە لە بواری ئەتنی كولتووری دانیشتووانی وڵاتەكەدا بەدی هاتووە. ئێمە بەگشتی دەكرێ لە چوارچێوەی چەند سەرە باسێك، پوختەیەكی ئەو گۆڕانە بخەینە روو كە لە رووی ئەتنی كولتوورەوە بەسەر وڵاتەكەدا هاتووە.
كۆچی گوندنشینان
تا نیو سەدە بەر لە ئێستە، گوندنشینان 65%ی دانیشتووانی عێراقیان پێك دەهێنا كە لە رێژەی جیهانییەوە نزیك بوو. لە ساڵی 2018دا رێژەی دانیشتووانی گوندنشین بووەتە 30%. لە ماوەی نیو سەدە 35%ی دانیشتووانی عێراق لە گوندەوە بەرەو شارەكان كۆچیان كردووە. ئەم كۆچە لە چەندین رووەوە گۆڕانی دیموگرافی دروست دەكات. هێندەی پەیوەندیی بە باسەكەی ئێمەوە هەبێت كە تایبەتە بەو گۆڕانی ئەتنی كولتوورەی كە بەسەر وڵاتەكەدا هاتووە، دەڵێین ئەو كۆچە تا ئەندازەیەكی زۆر تەرازووی نێوان شار و گوندی لەنگ كردووە، گوندنشینان بە دۆخی ئەتنی كولتووری خۆیانەوە روو لە شارەكان دەكەن، نەوەی یەكەمیان لەگەڵ كولتووری شاردا بەرەو رووی دۆخی حەپەسان و پێكدادان دێت، تێكەڵبوونی هەردوو كولتووری شار و گوند چەند ئەگەرێكی لێ چاوەڕوان دەكرێت: