عێراق به‌ره‌و كوێ؟

 

ئه‌وه‌ى (موقته‌دا سەدڕ) له‌ 2004دا به‌ مه‌ رجه‌عیه‌تى (سیستانى)ی كرد، شتێك بوو له‌وه‌وبه‌ر كه‌س به‌ گه‌وره‌ مه‌رجه‌عى نه‌جه‌فى نه‌كردبوو


ته‌نانه‌ت ساڵى 1991، كاتێك ڕژێمه‌كه‌ى (سه‌دام)، (ئه‌بولقاسم ئه‌لخوئى)ی گه‌وره‌ مه‌رجه‌عى ئه‌وساى نه‌جه‌فیان ناچار كرد دژى ئه‌و بارودۆخه‌ قسه‌ بكات، با به‌زۆرییش بێت، به‌ڵام هه‌روا ده‌رنه‌ده‌كه‌وت كه‌ ویقارى مه‌رجه‌عیه‌ت بێڕێزیى پێ كرابێت، وه‌ك ئه‌وه‌ى موقته‌دا كردى!


ڕاستىییەکەی پرسه‌كه‌ هه‌ر به‌ته‌نیا بێڕێزیش نییه‌، ئه‌وه‌نده‌ى په‌یوه‌ندیی به‌و گۆڕانه‌ سۆسیۆلۆژییه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ هه‌ر له‌ سه‌رده‌ستى (موحه‌ممه‌د سادق سەدڕ)ی باوكى موقته‌داوه‌، له‌ناو كۆمه‌ڵگاى شیعه‌ و نه‌ریته‌ باوه‌كانیدا ڕووى داوه‌.


وا باو بووه‌، مه‌رجه‌عه‌كانى شیعه‌ له‌ نه‌جه‌ف به‌ زمانى فارسى و به‌ زاراوه‌ى ئایینى و خۆسه‌پاندن، وەكوو نموونه‌ى باڵاى پیرۆزى، دیوارێك له‌نێوان خۆیان و خه‌ڵكدا دروست بكه‌ن.


نزیكیی (سەدڕى دووه‌م)، باوكى موقته‌دا له‌ خه‌ڵكى ساده‌ و خه‌مه‌كانیان، گفتوگۆ و ڕاگۆڕینه‌وه‌ى ساده‌ و ساكارى له‌گه‌ڵیاندا به‌ دیالكتیكى جڵفه‌ى عێراقى، بێ كۆتوبه‌ندى پله‌ و پایه‌ى ئایینى، نزیكییه‌كى واى دروست كردبوو، له‌جیاتى ده‌ست و ڕیش ماچكردن، په‌یوه‌ندییه‌كى ڕۆحى له‌گه‌ڵ شیعه‌كاندا دروست بكات.


واى لێ هات مه‌رجى سەدڕى باوك بۆ ئه‌وه‌ى كه‌سێك ده‌ستى ماچ بكات ئه‌وه‌ بوو، كه‌ ئه‌ویش ده‌ستى ماچ بكاته‌وه‌. ئه‌مه‌ یه‌كه‌مین جار بوو هاووڵاتیى ئاسایى شیعه‌ بیبیستێت و بیبینێت، پله‌دارێكى ئایینیى باڵا ده‌سته‌موچێنه‌ى له‌گه‌ڵدا بكات.


به‌پێى دابونه‌ریتى شیعه‌ى (دوازده‌ ئیمامى)، كه‌ زۆرینه‌ى شیعه‌كانى عێراق و ئێران دوازده‌ ئیمامین، ناڕه‌وا و حه‌رامه‌، وڵات ده‌سه‌ڵاتدارێكى سته‌مكار حوكمى بكات و نوێژى جومعه‌ى تێدا ببه‌سترێت. باوكى موقته‌دا ئه‌م نه‌ریته‌ى شكاند و له‌ ساڵى 1988وه‌ له‌ (كوفه‌) پێشنوێژىی بۆ هه‌زاران شیعه‌ ده‌كرد.


واى لێ هات ژماره‌ى نوێژكه‌ران ده‌ هه‌زارى تێده‌په‌ڕاند. بەمەش گه‌وره‌ مه‌رجه‌عى ئه‌وساى نه‌جه‌ف، كه‌ (خوئى) بوو، له‌گه‌ڵ مه‌رجه‌عه‌كانى (قوم) قوشقى بوون و ئه‌وسا هه‌موو پایه‌دارانى شیعه‌، سەدڕى دووه‌میان به‌وه‌ تاوانبار كرد كه‌ پڕۆژه‌یه‌كى به‌عسییانه‌یه‌ بۆ شوێنگرتنه‌وه‌ى پیاوه‌ ئێرانییه‌كانى نه‌جه‌ف و دامه‌زارندنى مه‌رجه‌عیه‌تێكى عه‌ره‌بى سه‌ر به‌ ده‌وڵه‌ت.


ڕاستییەکەی من له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ى تردا و به‌پێى به‌ڵگه‌نامه‌كانى به‌عس خۆى، ئه‌وه‌م سه‌لماندووه‌، كه‌ (موحه‌ممه‌د سادق ئه‌لسەدڕ) پڕۆژه‌یه‌كى به‌عسییه‌كان نه‌بووه‌، ئه‌و پایه‌دارێكى عه‌ره‌بى عێراقیى ئازایه‌ و ئه‌وه‌ى له‌و باردۆخه‌شدا كردوویه‌تى، كه‌س نه‌یكردووه‌.


ڕاسته‌ به‌عس پڕۆژه‌یه‌كى پازده‌ ساڵه‌ى هه‌بووه‌، بۆ ئه‌وه‌ى مه‌رجه‌عیه‌تێكى عه‌ره‌بى عێراقى، جێى مه‌رجه‌عیه‌ته‌ تەقلییدیه‌ به‌ڕه‌گه‌ز ئێرانییه‌كان بگرێته‌وه‌، به‌ڵام به‌ڵگه‌نامه‌كان ده‌یسه‌لمێنن كه‌ (سەدڕى دووه‌م) نه‌ك هەر به‌شێك نه‌بووه‌ له‌و پڕۆژه‌یه‌، به‌ڵكوو به‌عس به‌ مه‌ترسى سه‌یرى پڕۆژه‌كه‌ى ئه‌وى كردووه‌.


به‌پێى ڕاپۆرتێكى هه‌فتانه‌ى ساڵى 1988ى لقى حزبى به‌عس له‌ نه‌جه‌ف، سه‌باره‌ت بە وتارێكى ڕۆژى جومعه‌ى (سەدڕى باوك) نووسراوه‌: (ئه‌وه‌ى گوێى له‌ وتار و ئامۆژگارییەكانى ئه‌م كابرایه‌ بێت، وا ده‌زانێت باسى وڵاتێكى تر ده‌كات، نه‌ك عێراق.… ئه‌مه‌ش مه‌به‌سته‌ دوژمنكارییه‌كانى ده‌رده‌خات).


به‌م پێیه‌، هه‌موو شتێك ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێت كه‌ باوكى موقته‌دا، پڕۆژه‌یه‌كى جیاوازى هه‌بووه‌، کە نه‌ ئه‌وه‌ى مه‌رجه‌عیه‌تى ته‌قلیدیى نه‌جه‌ف ‌بووه‌، نه‌ ئه‌وه‌ى به‌عس خواستوویه‌تى و نه‌ ئه‌وه‌ش كۆمارى ئیسلامیى ئێران ویستوویه‌تى هه‌بێت.


ساڵانى 1988 و1989 به‌ هه‌زاران له‌دواى (سەدڕى دووه‌م)ەوه‌ ڕۆژانى هه‌ینى، پڕ به‌ ده‌میان ده‌یانقیژاند: (نا بۆ ئه‌مەریكا، نا بۆ ئیسرائیل).


ساڵانى 2003 و 2004 یش، كه‌ (موقته‌دا) ته‌نگى به‌ مه‌رجه‌عه‌ ته‌قلیدییه‌كانى (نه‌جه‌ف و كه‌ربه‌لا) هه‌ڵچنى و به‌ (حه‌وزه‌ى كه‌ڕولاڵ) ناوى ده‌بردن، شوێنكه‌وتووانى هه‌مان دروشمی (سەدڕى باوك)یان ده‌گوته‌وه.
له‌و ساته‌دا ده‌نگى موقته‌دا و لایه‌نگرانى له‌ ئێران ده‌زرنگایه‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ پشتیوانییان لێی كرد.


له‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌رچى ڕووبه‌ڕووى ئه‌مەریكا ده‌بووه‌وه‌، ده‌یانگوت به‌عسییه‌كانن كه‌ موقته‌دا دژیان ڕاوه‌ستایه‌وه‌، ئێران شاگه‌شكه‌ بوو.


(عه‌لى خامه‌نه‌ئى) به‌ ده‌نگى به‌رز گوتى: “گورگه‌كه‌ كه‌وته‌ ناو ته‌ڵه‌كه‌وه‌!”. (مه‌به‌ستى له‌ ئه‌مەریكا بوو).


به‌ر له‌ویش به‌ مانگێك، (ڕەفسنجانى) گوتبووى: “با عێراقییه‌كان ده‌رسێكى وه‌هاى ئه‌مەریكا دابده‌ن، جارێكى تر نه‌توانێت سه‌ركێشیى داگیركردنى وڵاتێكى تر بكات!”.


ئه‌مه‌ خۆى له ‌خۆیدا بۆ (سیستانى) شه‌رمنده‌ییه‌كى گه‌وره‌ بوو، چونكه‌ ئه‌و له‌ سه‌روبه‌ندى داگیركردنى عێراق له‌لایه‌ن ئه‌مەریكاوه‌، فتوایه‌كى ده‌ركرد، كه‌ نابێت خه‌ڵكى عێراق به ‌شێوه‌ى چه‌كداری ڕووبه‌ڕووى ئه‌مەریكا ببنه‌وه‌.


ڕاستییەکەی نوێنه‌رانى (عه‌لى سیستانى) هه‌میشه‌ ده‌ڵێن، كه‌ مه‌رجه‌عیه‌ت ده‌ستوه‌ردارى كاروبارى سیاسیى ناكات، هه‌ڵوێست وه‌رناگرێت و ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌ى گشتیدا ڕێنمایى پێشكه‌ش ده‌کات، به‌ڵام ئه‌مه‌ هه‌رگیز وا نییه‌!


باشترین به‌ڵگه‌ش ده‌ست له‌كار كێشانه‌وه‌كه‌ى (عادل عه‌بدولمه‌هدى)ی سه‌رۆك وه‌زیرانى عێراقه‌، كه‌ نه‌یتوانى دوای چه‌ند سه‌عاتێك له‌دواى وتارى نوێنه‌رى مه‌رجه‌عیه‌ت له‌ ڕۆژى هه‌ینى، له‌ پۆسته‌كەیدا بمێنێته‌وه‌!


به‌ڵگه‌ى زیاتر له‌وه‌ش ئه‌وه‌یه كه‌ ئۆفیسه‌كه‌ى (عادل عه‌بدولمه‌هدى) ده‌ڵێت: “سه‌رۆك وه‌زیران له‌به‌ر ڕێنماییه‌كانى مه‌رجه‌عیه‌ت، ده‌ستبه‌ردارى پۆسته‌كه‌ى بووه‌!”


واتا ئه‌و هه‌موو خوێنه‌ى ڕژاوه‌ و ئه‌و هه‌موو ناڕازیبوونه‌ى گه‌لى عێراق، هێنده‌ى قسەیه‌كى مه‌رجه‌عیه‌ت كاریگه‌ریى نییه‌!


به‌پێى ده‌ستوورى ئیسرائیل، وڵاته‌كه‌ وڵاتى ئایینى جووه‌.


به‌پێى ده‌ستوورى ئێران، وڵاته‌كه‌ وڵاتى ئایینى ئیسلام نییه‌، به‌ڵكوو وڵاتى مه‌زهه‌بى شیعه‌یه‌.


ده‌ستوورى عێراق هاوشێوه‌ نییه‌، به‌ڵام به‌ هه‌ق و حساب و به‌پێى ئه‌زموونى شازده‌ ساڵه‌ى ڕابردوو، عێراق وڵاتێكه‌ شیعه‌ حوكمى ده‌كات و له‌سه‌رى هه‌ڕه‌مى ده‌سه‌ڵاتیشدا ئه‌وه‌ى ڕۆڵى یه‌كه‌م ده‌بینێت، سه‌ید (عه‌لى سیستانی)یه‌.


(پۆڵ بریمه‌ر)ی حاكمى مه‌ده‌نیى عێراق له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانیدا ده‌ڵێت: “له‌به‌رئه‌وه‌ حوكمى عێراقمان ڕاده‌ستى شیعه‌ كرد، چونكه‌ ئه‌وان مه‌رجه‌عیان هه‌یه‌. ئێمه‌ وه‌ك ئه‌مەریكا، كه‌ بتوانین ده‌ست به‌سه‌ر مه‌رجه‌عیه‌تدا بگرین، ده‌توانین ده‌ست به‌سه‌ر هه‌موو عێراقدا بگرین“.


ڕاستییەکەی سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى ده‌ستوورى عێراق پڕباشه‌، به‌ڵام ساڵانێكه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى سه‌باره‌ت مه‌حاڵیی جێبه‌جێكردنى ده‌نووسم، ڕووبه‌ڕووى كێشه‌ ده‌بمه‌وه‌.


كێشه‌ى من له‌چاو كێشه‌ى خه‌ڵكدا گرنگ نییه‌، به‌ڵام كێشه‌ى من و كێشه‌ى خه‌ڵك پێكه‌وه،‌ كێشه‌ى گه‌وره‌ن.


له‌دواى ساڵى 2003وه‌ هیچ شتێك ڕوو نادات كه‌ سه‌ید (عه‌لى سیستانى) قسه‌ى یه‌كه‌م و کۆتایی تێدا نه‌بێت.


هیچ سه‌ركۆمار، سه‌رۆك وه‌زیران و سه‌رۆك په‌رله‌مانێک، وه‌زیر و كاربه‌ده‌ستێك، قوون ناخاته‌ سه‌ر كورسى، ئەگەر سه‌ید بۆی مۆر نه‌كردبێت.


دیموكراسى كامه‌یه‌؟ مه‌گه‌ر له‌ سیستمى (ویلایه‌تى فه‌قیه)دا هه‌ڵبژاردن و په‌رله‌مان نییه‌!


سه‌رۆكى گه‌وره‌ترین لیستى شیعه‌ى عێراق، كه‌ به‌هۆى دۆستایه‌تییه‌وه‌ ڕازى دڵى بۆ كردمه‌وه،‌ ده‌یگوت: “مه‌رجه‌عیه‌ت ئێمه‌ى به‌ په‌ند كردووه،‌ هه‌موو كه‌تنێكمان پێ ده‌كات، دواییش له‌به‌رچاوى گه‌لى عێراق تاوانبارمان ده‌كات!”


پیرۆزیی هه‌موو گه‌ل و ئایین و پێكهاته‌یه‌ك، پێویسته‌ به‌ پیرۆزى ڕابگیرێت. سووكایه‌تى و نه‌نگیی پێ نه‌كرێت. پیرۆز و مه‌قامى مه‌رجه‌عیه‌تیش لاى ئێمه‌ پیرۆزه،‌ له‌به‌رئه‌وه‌ى خه‌ڵكانێكى زۆر لایان پیرۆزه‌، به‌ڵام دیموكراسی ئه‌رك و مافه‌، ڕێسا و یاساى هه‌یه‌ و ناوى له‌ پیرۆزییش ناوه‌ و دیارى كردووه‌.


سوننه‌كان له‌ عێراقى نوێدا داریان به‌سه‌ر به‌ردیانه‌وه‌ نه‌ما، به‌ڵام سه‌ید (سیستانى) هەرگیز پشتیوانیان نه‌بوو.


هه‌ر كه‌ هێرشى (داعش) كه‌وته‌ سه‌ر (جه‌رف ئه‌لسه‌خەر) و ناوچه‌ پیرۆزه‌كانى شیعه‌ كه‌وتنه‌ مه‌ترسییه‌وه‌، (سیستانى) فووی پێدا كرد و فتواى جیهادى دا.


سوننه‌كان به‌ ناوى داعشه‌وه‌ خاكیان به‌ توورەگه‌ بێژرا و سه‌ید هیچى نه‌گوت.


ڕووشۆرى برووسكه‌یه‌كى (یه‌كێتیى زانایانى كوردستان)م لایه،‌ كه‌ بۆ سه‌ركرده‌یه‌كى كورد نێردراوه،‌ ده‌ڵێت: “ئه‌مڕۆ چووینه‌ خزمه‌ت سه‌ید (عه‌لى سیستانى) و گفتوگۆمان له‌گه‌ڵ كرد. سه‌ماحه‌تى گوتى له‌ چوارچێوه‌ى مادده‌ى 140دا پشتیوانیى ته‌واو له‌ گه‌لى كوردستان ده‌كه‌م. دیارییه‌كیشمان بۆ بردبوو، گوتى من دیاریى كه‌سم قبووڵ نه‌كردووه‌، به‌ڵام دیاریى ئێوه‌ى كورد قبووڵ ده‌كه‌م”. (برووسكه‌كه‌ ته‌واو).


به‌ڵام به‌ڕاست، سه‌ید چى كرد؟


بۆ مادده‌ى 140 نا، بۆ ئه‌وه‌ى گه‌لى كوردستان، قووتى بڕا و برسى كرا؟


داواى مافێكى كرد، كه‌ خوا پێی داوه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌ى وه‌كوو هه‌مووان، سه‌ربه‌خۆ بێت.


سه‌رۆك وه‌زیرانه‌كه‌ى ئه‌و نه‌بوو، ده‌روازه‌ى زه‌مین و ئاسمان و ژیانى له‌ گه‌لى كوردستان داخست؟


(سه‌ید موحسین ته‌بته‌بائى ئه‌لحه‌كیم) له‌ شه‌سته‌كاندا، به‌ فتوایه‌ك شه‌ڕى كوردى له‌لایه‌ن عه‌ره‌ب و شیعه‌وه‌ حه‌رام كرد، تا ئێستاش كورد و عێراقییه‌كان یادى ده‌كه‌نەوە و به‌ نموونه‌ى جوامێری و لێبوورده‌یی و پیرۆزیی سه‌یرى ده‌كه‌ن.


ڕاستییەکەی با پرسه‌كه‌ كورت نه‌كه‌ینه‌وه‌، چونكه‌ كورد كێشه‌ى له‌گه‌ڵ مەرجەعیەتدا نییه‌، به‌ڵكوو هه‌موو عێراق كێشه‌ى لەگه‌ڵ ئه‌ودا هه‌یه‌.


بارودۆخى عێراقیش هه‌ویرێكه‌ و ئاو زۆر ده‌كێشێت.


به‌و هیوایه‌ى هه‌ویره‌كه‌، نان و بابۆڵه‌ى گه‌رم بێت، بۆ برسى و بێ نه‌وایان!