ئیلاهییات

20

رێبازێكى ئیعتیقادیى كه‌لامى ئیسلامییه‌، له ‌سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى دووه‌مى كۆچى، واته‌ سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى هه‌شته‌مى زایینى له‌ عێراق سه‌ری هه‌ڵدا. شوێنكه‌وتووانى ئه‌م رێبازه‌ پێداگری له‌سه‌ر پێوه‌ر –القیاس- ده‌كه‌ن، له‌سه‌ر ئه‌م ریتمه‌یش بنیات ده‌نێن، له‌م ده‌روازه‌یه‌یش زۆر كارزان و كارامه‌ بوون، ته‌نانه‌ت را و پێوه‌ر ده‌خه‌نه‌ پێش فه‌رمووده‌ى ئاحاد– به‌ده‌ر له‌ مه‌رجه‌كانى یه‌ك بۆ ئه‌ویتر-، هه‌روه‌ها فه‌رمووده‌ى موڕسه‌ل– دیارنه‌بوونى ناوى هاوه‌ڵ له‌نێوان شوێنكه‌توو و په‌یامهێن- جا ئه‌وه‌ی بڵێین ئه‌وان زۆر به‌ نیازپاكى و مافویستى كاریان ده‌كرد.


ئیمام (ئه‌بووحه‌نیفه‌ى كوڕى نوعمان)، (80-150ك / 699-767ز) به‌ دامه‌زرێنه‌رى ئه‌م رێبازه‌ داده‌ندرێت، ئه‌گه‌رچى له‌پشته‌وه‌ بیركردنه‌وه‌ و تێفكرینه‌كانى ئه‌و، كه‌سایه‌تیى گه‌وره‌ هه‌ن، وه‌ك: (عومه‌رى كوڕى خه‌تتاب، عه‌بدوڵاى كوڕى مه‌سعود). ئا ئه‌م دوو هاوه‌ڵە زۆرترین ئیجتیهادیان كردووه‌، ته‌نانه‌ت له‌ چركه‌ساتى بوونى ده‌قى قورئان و فه‌رمووده‌یش، بۆ وێنه‌ عومه‌ر دواى دابینكردنى به‌ندینخانه‌یه‌ك ده‌ستبڕینى نه‌هێشت، هه‌روه‌ها نه‌یهێشت په‌یامهێن له‌ (پێنجشه‌مه‌ نه‌گبه‌ته‌كه‌) وه‌سیه‌ته‌كه‌ى بنووسێته‌وه‌. سا دواى ئه‌م دوو زاته‌، عه‌لقه‌مه‌ ئه‌لنوخه‌عى (م65ك)، ده‌كاته‌ مامۆستاى ئیبراهیم ئه‌لنوخه‌عى و خاڵی ئه‌م، جا لێره‌یشه‌وه‌ ئیبراهیم ده‌بێته‌ فێركارى حه‌ممادى كوڕى سوله‌یمان (م120ك)، هاوكات ئه‌میش مامۆستا و په‌روه‌ردكارى ئیمام ئه‌بووحه‌نیفه‌یه‌. ئا به‌م زنجیره‌یه‌ی به‌ردى بناغه‌ى رێبازه‌كه‌، رێچكه‌ و رێسا ئیعتیقادییه‌كان له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌ بزوێندراوه‌، وه‌لێ ئه‌بووحه‌نیفه‌ تیۆریست و بانگه‌شه‌کەرى مونه‌ززه‌مى ئه‌م رێبازه‌یه‌.


ئه‌م رێبازه‌ له‌ عێراق سه‌ری هه‌ڵدا، هه‌ر له‌وێش ته‌شه‌نه‌ى كرد، ئاخر ئه‌و وڵاته‌ بوو به‌ پایته‌ختى خه‌لافه‌تى عه‌باسی، هه‌موو جیهان و موسڵمانانیش چاویان له‌وێ بوو، له‌ ته‌ك ئه‌وه‌یش، ناوه‌ندێكى گرنگى بازرگانى و به‌یه‌كگه‌شتنى نه‌ته‌وه‌ جیاوه‌زاكان و ئایینه‌كانى دیكه‌یش بوو، ئه‌مه‌ زۆر هانده‌ر بوو بۆ ئه‌وه‌ى چاوێك به‌ ده‌قه‌ پیرۆزه‌كان بهێندرێته‌وه‌ و به‌راورد بكرێـت له‌گه‌ڵ كات و شوێنى ئه‌وكات، به‌ پشتبه‌ستن به‌ كولتوورى جیهانى، وه‌رگرتنى به‌شێك له‌ رێساكانى لۆژیك، ئینجا پێش ده‌رچوونى حوكم و ئه‌حكام، ده‌بێت زانا و داناكان، حیكمه‌تى ئه‌و شتانه‌ و هۆكارى بوونى روون بكه‌نه‌وه‌، کە هاوكۆك بێت له‌گه‌ڵ عه‌قڵ، به‌ جۆرێك هه‌ر كه‌س باسى حیكمه‌تى ده‌قێكى كردبوایه‌، ده‌یانگوت ئه‌وه‌ عێراقییه‌، رەبیعه‌ى كوڕى فرووخ ده‌ربارەى حیكمه‌تى خوێنى چه‌ندیه‌تى و چۆنیه‌تیى په‌نجه‌كانى ژنێك پرسیار له‌ سه‌عیدى كوڕى موسه‌ییه‌ب ده‌كات! له‌ وه‌ڵامدا سه‌عید به‌ سه‌رسامییه‌كى ره‌خنه‌هه‌ڵگره‌وه‌، كه‌ خه‌فه‌ت و ئازارى لێ ده‌تكا، پێى گوت: بۆ تۆ عێراقییت!


ئیبن خه‌لدوون له‌ كتێبه‌كه‌ى (تاریخ ابن خلدون) له‌ به‌رگى یه‌كه‌م، (پێشه‌كیى ئیبن خه‌لدوون)دا ده‌ڵێت: تێگه‌شتنى ئیسلامى بوو به‌ دوو به‌ش: رێبازى یارانى ڕا و پێوه‌ر، ئه‌وانیش خه‌ڵكى عێراقن. رێبازى یارانى فه‌رمووده‌، خه‌ڵكى حیجازن، له‌ چركه‌ساتێك قسه‌ و دیالۆگ له‌ عێراق كه‌م بوو، بۆیه‌ ئه‌مان كارزانانه‌ پێوه‌ریان هێنا، هه‌ر بۆیه‌ ناو نران به‌ یارانى ڕا، پێشه‌نگى ئه‌م رێبازه‌ش ئه‌بووحه‌نیفه‌ بوو، هه‌روه‌ك پێشه‌نگى یارانى فه‌رمووده‌ مالیك و شافعى بوون. وه‌لێ پێگه‌ى زانایى و دانایى ئه‌بووحه‌نیفه‌ كه‌س پێی ناگات، خه‌ڵكى ده‌وروبه‌ر و سه‌رده‌میش گه‌واهییان بۆ داوه‌، نه‌خاسمه‌ خودى مالیك و شافعى".

بنه‌ماكانى ئیسلامی یارانى ڕا
یه‌ك: ناوه‌كان و سیفه‌ته‌كانى خودا..
كه‌ماله‌ددینى ئه‌له‌به‌یازى له‌ كتێبى (اشارات المرام من عبارات الامام ابی حنیفه‌ النعمان، ل107-114)دا ده‌ڵێت: ئیمام ئه‌بووحه‌نیفه‌ له‌ كتێبى (الفقه‌ الاكبر) فه‌رموویه‌تى: خوا تاك و ته‌نیایه‌، واته‌ بێخه‌وشه‌ له‌ هاوبه‌شیار و لێكچوون، نه‌ك له‌ رووى ژماره‌، ئاخر ژماره‌ به‌سه‌ر زاتى ئیلاهیداى نایه‌ته‌ جێبه‌جێكردن، كاتێك كه‌ ده‌گوترێت خودا یه‌كه‌، مه‌به‌ست له‌وه‌یه‌ بێ هاوبه‌شیاره‌ له‌ حه‌قیقه‌تى خوداوه‌ندییدا و تایبه‌تمه‌ندى. ئالێره‌یشه‌وه‌ ئه‌بووحه‌نیفه‌ جه‌خت له‌سه‌ر سوڕه‌تى (الاخلاص) ده‌كاته‌وه‌، وه‌ك كۆكه‌ره‌وه‌ى بنه‌ماكانى بێخه‌وشیى ئه‌و. ئاخر خودا سنوورى نییه‌، دژى نییه‌، هاوشانى نییه‌، وێنه‌ى نییه‌، وه‌سفیش ناكرێت به‌ شتێك له‌ چۆنیه‌تیى هه‌ستپێكراوه‌كان، حاڵه‌ته‌ هه‌ڵچوویه‌كانیش، هه‌موو ئه‌و گۆڕانكارى و راگوزارییه‌یش به‌سه‌ر بوونه‌وه‌ره‌كان دێت، به‌سه‌ر خودادا نایه‌ت.


دكتۆر عه‌لى سامى ئه‌لنه‌شاڕ، له‌ كتێبه‌كه‌ى (دروستبوونى هزرى فه‌له‌سه‌فى له‌ ئیسلام، ب1، ل236) ده‌ڵێت: له‌ دیدى ئه‌بووحه‌نیفه‌دا ناوه‌كان و سیفه‌ته‌كانى خودا هه‌مووى ئه‌زه‌لى و بێ سه‌ره‌تایه‌، ئه‌بەدى و بێ كۆتاییه‌، هیچ ناو و سیفه‌تێكى له‌ كاتێك له‌ كاته‌كان بۆى دروست نه‌بووه‌، ئاخر ئه‌گه‌ر سیفه‌تێك یان ناوێکى له‌ كاتێك بۆ دروست بووبوایه‌، یان سیفه‌تێك یان ناوێك له‌ كاتێك له‌ كاته‌كان نه‌مابوایه‌، ئه‌وسا ده‌بوو به‌ كه‌مبوونه‌وه‌، ئه‌وه‌یش ئاسته‌مه‌، بۆیە جێگیر ئه‌وه‌یه‌، هیچ ناو و سیفه‌تێكى بۆ دروست نه‌بووه‌. هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌م بنچینه‌یه‌یش، ئه‌بووحه‌نیفه‌ واى ده‌بینێـت، سیفه‌ته‌كانى خودگه‌رى و كرده‌كیى خودا سه‌رجه‌میان ئه‌زه‌لیین، چونكه‌ خودا هه‌ر له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ به‌م سیفه‌ته‌ خودگه‌رى و كردگه‌رییه‌ وه‌سف كراوه‌، هیچ سیفه‌تێكى بۆ دروست نه‌بووه‌، جا چ خودگه‌رى یاخود كردگه‌رى.

دوو: عه‌قڵ..
له‌ دیدى ئه‌وان عه‌قڵ پێگه‌یه‌كى ئێگجار مه‌زنى هه‌یه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ موسڵمانان، به‌تایبه‌ت یارانى ڕا، زانسته‌ عه‌قڵییه‌كان به‌وردى بخوێنن، بۆ ئه‌وه‌ى بتوانن هه‌م له‌ حیكمه‌ته‌كانى ئیلاهییات حاڵى ببن، هه‌م بتوانن هه‌موو ئه‌و هزر و بیركردنه‌وه‌ ئیلحادى و كوفریانه‌ ببه‌زێنن كه‌ له‌ به‌رگى عه‌قڵ و عه‌قڵانیه‌ت دێنه‌ پێشه‌وه‌، گومان و پرسیاره‌ ئه‌زه‌ل و ئه‌به‌دییه‌كان ده‌وروژێنن.


هه‌ر بۆیه‌ ئیمام ئه‌بووحه‌نیفه‌ پێداگریی كرد له‌ بوونى (زانستى كه‌لام)، ته‌نانه‌ت جه‌ختى له‌وه‌ ده‌كرده‌وه‌، پێویسته‌ قوتابییه‌كانى ئه‌م زانسته‌ به‌رز رابگرن، بیخوێنن.


به‌ڵام لێره‌وه‌ سێ رێبازى ئیلاهییات هاتنه‌ ده‌نگ و ناڕه‌زایى:
1- یارانى فه‌رمووده‌.. زانستى كه‌لامیان به‌ داهێنراو و بیدعه‌ له‌ ئایین له‌قه‌ڵه‌م دا، ئه‌وان گوتیان: له‌ سه‌رده‌مى په‌یامهێن شتێك نه‌بوو به‌ ناوى (زانستى كه‌لام)، جا ئه‌گه‌ر ئه‌م شته‌ باش بوایه‌، ئه‌وا ئه‌مان كاریان پیێ ده‌كرد، بۆیه‌ ئه‌مه‌ باش نییه‌، خۆ ئه‌گه‌ر به‌شێك بێت له‌ ئایین، ئه‌وان ده‌یانخسته‌ نێو ئایین. ته‌نانه‌ت شافیعى گوتى: حوكمى یارانى زانستى كه‌لام له‌لاى من ئه‌وه‌یه‌، منداڵه‌ورتكه‌ به‌ شووڕك و حه‌یزه‌ران داركارى بكه‌ن!


2- حه‌نبه‌لیزم.. زانستى كه‌لام به‌ بیدعه‌یه‌كى گومڕاكه‌ر ده‌زانن، نه‌ك ته‌نیا بۆ خاوه‌نه‌كه‌ى، به‌ڵكوو بۆ هه‌موو ئه‌وانه‌ى گوێی لێ دەگرن، یان ده‌یخوێننه‌وه‌، ئه‌وان گوتیان: ئێوه‌ى كه‌ زانستى كه‌لام به‌رز راده‌گرن، ئه‌وى بۆ هاوه‌ڵان به‌رزیان رانه‌گرت، ئایه‌ ئێوه‌ باشتر له‌وان له‌ ئایین حاڵیین؟ ئایه‌ ئه‌وان كه‌مته‌رخه‌م و كه‌متێگه‌یشتووتر بوون؟ ئێوه‌ پڕ خه‌م و تێگه‌یشتووترن له‌ ئه‌وان؟ ته‌نانه‌ت له‌ دیدى (ئه‌حمه‌د كوڕى حه‌نبه‌ل)ەوە یارانى زانستى كه‌لام گومڕا و كافرن.


3- ئه‌شعه‌ریزم.. قوتابخانه‌ى ئه‌شعه‌ریزمى رۆحانی، زانستى كه‌لام به‌ ترسناك و بێهوده‌ ده‌زانێت، لاى وایه‌ ئه‌م زانسته‌ جگه‌ له‌ چاولێكه‌ریى غه‌یره‌دین، چاوبڕینه‌ میتۆدى هزرى ئایینى یه‌هودیى و كاریگه‌ربوون به‌ لاهووتى كریستیانى، شتێكى دیكه‌ نییه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌بووحامیدى غه‌زالى (450-1058ك / 505-1111ز) كتێبى له‌م باره‌یه‌وه‌ نووسى، به‌ ناوى (اللجام العوام عن علم الكلام)، واته‌: (قه‌ده‌غه‌كردنى خه‌ڵك له‌ زانستى كه‌لام)، سا ئه‌و له‌ درێژه‌ى قسه‌كانى ئه‌وان به‌ یارانى ئیبلیس و وه‌سوه‌سه‌كان وه‌سف ده‌كات، ته‌نانه‌ت ده‌یانباته‌ كه‌نارى كوفر و ئیلحاد، به‌ به‌ڵگه‌ى ئه‌وه‌ى، ئه‌وان ته‌نیا گومانی پرسیارى بێ وه‌ڵامیان لێ ده‌بڕێته‌وه‌، ئه‌مه‌یش ده‌بێته‌ شڵه‌ژانى ئاشتیى كۆمه‌ڵایه‌تى، ترسناكی بۆ سه‌ر ئاشتیى بنه‌ما نه‌گۆڕه‌كانى شه‌ریعه‌تى ئیلاهى.


بۆیه‌ به‌رامبه‌ر هه‌موو ئه‌م بۆچوونانه‌، ئیمام ئه‌بووحه‌نیفه‌ى نوعمان، زووتر له‌ كتێبى (العالم والمتعلم، ل9-10) فه‌رمووبووى: "له‌ سه‌رده‌مى په‌یامهێن و هاوه‌ڵاندا زانستى كه‌لام نه‌بوو، چونكه‌ ئه‌وان پێویستیان به‌م جۆره‌ زانسته‌ نه‌بوو، به‌ڵام ئێستا له‌ سه‌رده‌مى ئێمه‌دا ئه‌م زانسته‌ زۆر پێویسته‌، بۆیه‌ ده‌بێت ئه‌م زانسته‌ په‌سه‌ند بكه‌ین، ئێوه‌ ده‌بینن ده‌یان رێباز سه‌ریان هه‌ڵداوه‌، ئه‌وان بنه‌ما و پرەنسیپى تازه‌یان خولقاندووه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ به‌ هه‌مان چه‌كى خۆیان رووبه‌ڕوویان ببینه‌وه‌، مرۆڤ راست بیر بكاته‌وه‌، تێبفكرێت ئه‌م زانسته‌ پێوه‌رێكى وردبینه‌ بۆ جیاكارى له‌نێوان راست و هه‌ڵه‌، چاك و خراپ، بۆیه‌ ده‌ستگیریمان به‌م زانسته‌، گومانه‌كان لا ده‌بات، راستى و حه‌قیقه‌تمان لا روونتر ده‌كاته‌وه‌.

سێ: قورئان و قسه‌ى خودا..
عەبدوڵاى كوڕى ئیمام ئه‌حمه‌دى كوڕى حه‌نبه‌ل، له‌ كتێبه‌كه‌ى (السنه‌)دا ده‌ڵێت: "ئه‌بوویوسف بۆمانی گێڕاوه‌ته‌وه‌، كه‌ یه‌كه‌م كه‌س گوتى قورئان مه‌خلووقه‌، ئه‌بووحه‌نیفه‌ى كوڕى نوعمان بوو"، سا مه‌ره‌كه‌ب و كاغه‌ز و نووسین مه‌خلووقن، چونكه‌ ده‌ستكردى مرۆڤه‌كانن‌. پاشان موعته‌زیله‌كان خۆیان كرده‌ خاوه‌نى ئه‌م كه‌یسه‌، كه‌ رۆژگارێكى دوور میلله‌تى ئیسلامى پێى سه‌رقاڵ بوو.


له‌ دیدى یاوه‌رانى ڕا، خودا قسه‌ ده‌كات، قسه‌ى هه‌یه‌، سا داننان به‌وه‌ى خودا قسه‌ ده‌كات، له‌ كۆى میتۆدى زانینه‌ زه‌ڕوورییه‌كانه‌ له‌ ئایین، كۆده‌نگیى په‌یامهێنانیشى له‌سه‌ره‌، هاوه‌ڵانیش یه‌ك ده‌نگ ته‌واتور گیڕاویانه‌ته‌وه‌. به‌ڵام قسه‌ى خودا وه‌ك قسه‌ى ئێمه‌ نییه‌، ئاخر قسه‌ى ئێمه‌ له‌ وشه‌ و ده‌نگ پێك دێت، ئێمه‌ كه‌ قسه‌ ده‌كه‌ین به‌ قسه‌یه‌كى هه‌ستپێكراو، به‌ ئامێر و ده‌رچه‌ى زانراو و ماسولكه‌ى درێژكراوه‌، جا قسه‌ى خودا ده‌چێته‌ سیفه‌تى خودا، به‌بێ پێویستى به‌ ئامێر، ئاخر له‌پێناو بێخه‌وشیى خودا، پێویست نه‌بوونى به‌ یارمه‌تى بۆ ئامێر و ماسولكه‌.

چوار: گوناهكارى گه‌وره‌..
خه‌واریج گوتیان: له‌ بازنه‌ى ئیمان ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌. موعته‌زیله‌ گوتیان: نه‌ باوه‌ڕداره‌ و نه‌ بێباوه‌ڕه‌، به‌ڵكوو مه‌نزڵگایه‌كه‌ له‌نێوان ئیمان و كوفر. مورجئه‌ گوتیان: هیچ گوناهێك كاریگه‌ریى به‌سه‌ر ئیمانه‌وه‌ نییه‌. سه‌له‌فیزم گوتیان: گوناهكارى گه‌وره‌ كافر نییه‌، به‌ڵكوو ئیماندارێكى چه‌قاوەسووه‌. وه‌لێ یارانى را گوتیان: یارانى قیبله‌ ئیماندارن، به‌ هیچ گوناهێك له‌ بازنه‌ى ئیمان ناچنه‌ ده‌ره‌وه‌، هه‌ر كه‌س گوێڕایه‌ڵیی خودا بكات ده‌چێته‌ به‌هه‌شت، هه‌ر كه‌س واز له‌ ئیمان بێنێت ده‌چێته‌ دۆزه‌خ، جا له‌م نێوه‌نده‌یشدا خودا خۆى ویستى هه‌یه‌، حه‌ز بكات له‌ هه‌ر كه‌س خۆش ده‌بێت، حه‌ز بكات هه‌ر كه‌سێك سزا ده‌دات.
ئیمام ماتوردی له‌ كتێبه‌كه‌ى (شرح الفقه‌ الاكبر، ل2)دا ده‌ڵێت: ئیمام ئه‌بووحه‌نیفه‌ گوتى: "كه‌س كافر ناكه‌ین به‌ گوناهێك، كه‌سیش له‌ بازنه‌ى ئیمان ناخه‌ینه‌ ده‌ره‌وه‌"، له‌م دێرڕه‌ى ئه‌بووحه‌نیفه‌دا بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت، رێبازى یارانى را باوه‌ڕیان به‌ ته‌كفیر نه‌بووه‌، به‌ڵكوو ته‌كفیر به‌ وه‌زیفه‌ى ئیلاهى ده‌زانن، خودا خۆى له‌ رۆژى دوایى بڕِیار له‌سه‌ر ئیمان و كفرى به‌نده‌كانى ده‌كات، ئاخر ره‌نگه‌ كه‌سێك ته‌كفیرى خه‌ڵك بكات، له‌ هه‌مان كاتدا خۆى یارى كوفر بێت له‌ لایه‌ن خوداوه‌.