گۆڕانی دیموگرافی لە عێراقدا

2

ئەو نەخشەیەی ئەدمۆندز كێشاویەتی، دروست تەواوی باشووری كوردستانە (بە هەرێمی كوردستان و كوردستانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمیش). واتە نەخشەی ناوچەكانی كوردنشین هەر لە شنگال و رۆژاوای مووسڵەوە تا دەگاتە بەدرە و جەسانی تێدایە. شتێكی باش كە لەوێدا ئەدمۆندز كردوویەتی، رێژەی كوردی لە هەریەك لەو یەكە ئیدارییانە دەستنیشان كردووە، جا چ قەزا بن یان ناحیە. هەڵبەت خوێندنەوەی دروست بۆ ئەو رێژانەی لە نەخشەكەدا دیاری كراون ئەوەیە كە دەبێ لە كاتی ئامادەكردنی ئەو نەخشەیەدا، كە ساڵانی ناوەڕاستی شەستی سەدەی بیستەمە (رەنگە دروست هی ساڵی 1964 بێت)، رێژەی ئەو كاتەی كورد بووە لەو یەكە ئیدارییانەدا.


ئەگەر دۆخی ئێستەی رێژەی كورد بەو رێژەیە بەراورد بكەین كە ئەدمۆندز لە نەخشەكەیدا دیاریی كردووە، دەبینین گۆڕانی زۆر دراماتیكی بەسەر دۆخی دانیشتووان لە رووی رەگەز (ئەتنیكی نەتەوەیی)ـەوە بەدی هاتووە، لە بەشێكی زۆری ئەو یەكە ئیدارییانەدا رێژەی كورد نەك هەر كەم بووەتەوە، بەڵكوو لە هەندێك یەكەی كارگێڕیدا تا رادەی نەمان چووە. لێرەدا من ئاماژە بە چەند نموونەیەك دەكەم نەك زیاتر.


مەندەلی قەزایەكی كوردنشینی كۆنی پارێزگای دیالەیە، واتە بەشێكە لە باشووری كوردستان. مەندەلی ناوچەكانی كوردستانی سەر بە پارێزگای دیالە بە ناوچەكانی كوردستانی سەر بە پارێزگای واست (واتە خانەقین و بەدرە) كە هاوسنووری هەردوو پارێزگای كرماشان و ئیلامن لە رۆژهەلآتی كوردستان، پێكەوە دەبەستێتەوە. قەزای ئەوكاتی مەندەلی بریتی بووە لە ناحیەی ناوەندی مەندەلی و ناحیەی بەلەدرووز. لە هەردوو ناحیەكەشدا كورد 50%ی دانیشتووانی پێك هێناوە (وەك نەخشەكەی ئەدمۆندز پیشانی دەدات). هەڵبەت بێ لە كورد، عەرەب و توركمان و بە ئەندازەیەكی كەمیش كریستیان لەوێدا دەژیان. قەزای مەندەلی تەنیا قەزایەكی باشووری پارێزگای دیالە بوو، لەگەڵ پارێزگای بەغدا هاوسنوور بوو. بەم پێیە بێت باشووری كوردستان تا سنووری پارێزگای بەغدا دەچوو.

رەوشی ئێستە چیمان پێ دەڵێ؟
دوو فاكتەر دۆخی پێكهاتەی نەتەوایەتیی دانیشتووانی مەندەلیی بە تەواوی گۆڕی:
یەك: دەوڵەتی عێراق لە ساڵی 1974دا بەشێكی زۆری كوردی مەندەلی و سەراپای گوندەواری قەزاكەی دەربەدەر كرد، لە ساڵانی حەفتا و هەشتای سەدەی رابردووش، شاڵاوی زۆر توندی دەركردنی كورد بۆ ئێران و ئاوارەكردنی بەرەو باشوور و ناوەڕاستی عێراق دەست پێ كرد. لە هەردوو حاڵەتەكەدا كوردی مەندەلی بەشێك بوون لە قوربانیی سیاسەتی رەگەزپەرستانەی حكوومەتی عێراق.


دوو: لە شەڕی هەشت ساڵەی عێراق و ئێران (1980- 1988) مەندەلی كە شارێكی سەر سنوورە، بووە سەنگەرێكی پێشەوەی ئەو جەنگە سامناكە، ئیدی شارەكە لەبەر گوشاری شەڕەكە چۆڵ بوو، پاشان ناوەندی قەزاكە بۆ شارۆچكە (ناوەندی ناحیە)ی بەلەدرووز گواسترایەوە، دوای كۆتاییهاتنی شەڕەكەش، بەشێكی خەڵك گەڕانەوە مەندەلی، مەندەلیش لە قەزاوە كرا بە ناحیە، بەلەدرووز كە ناحیەیەكی سەر بە مەندەلی بوو، بوو بە ناوەندی قەزاكە.


ئەگەرچی خەڵكی مەندەلی بەشدارییان لە گشتپرسیی سەربەخۆیی كوردستان لە 25/9/2017دا كرد و دەنگیان بۆ كوردستانی سەربەخۆ دا، شارەكەشیان ناو نا بووكی كوردستان، لەم سۆنگەیەوە رووبەڕووی شاڵاوێكی دژواری چەند گرووپێكی حەشدی شەعبی بوونەوە، چەكدارانی حەشد تەنگیان بە خەڵكەكە هەڵچنی تا ناچاریان كردن لە خانەقین دەنگ بدەن. ئەم دۆخە لەپای ئەوە دروست بووە كە شاڵاوەكانی عەرەباندنی مەندەلی لە سەردەمی دەسەڵاتی بەعس (1968-2003) گەیشتە ئەوپەڕەكەی، كە سەرەنجام رێژەی دانیشتووانی كورد لە مەندەلی گەیشتە ئاستێكی هێندە كەم (ئێستە دەگوترێت تەنیا 5%ی دانیشتووانی مەندەلی كوردن) كە نەتوانن ئیرادەی خۆیان بسەپێنن. لەبەر هەڵكەوتەی ناجۆری جوگرافیاكەشی كە پشتێنەیەكی باریكی كوردنشینی هاوسنووری رۆژهەڵاتی كوردستان (پارێزگای ئیلام)ـە، ئیدی لە باری دیموگرافییەوە دەورەدان و پاكتاوكردنی رەگەزی كورد بۆ حكوومەتی عێراق لەوێدا ئەستەم نەبوو. ئەگەرچی دوای رووخانی رژێم بەشێكی خەڵكی مەندەلی گەڕانەوە سەر گوند و ئاواییەكانیان، بەڵام لە 2003 بە دواوە رووبەڕووی شاڵاوی گرووپەیلی توندڕەو بوونەوە، شەهیدكردنی كەسایەتیی دیاری مەندەلی بەهەشتی (حەمید شەفی) و ژمارەیەك كەسی دیكە لە خزم و خەڵكی گوندەكەیان، گورزێكی كوشندە بوو كە تیرۆریستان زۆر نامەردانە لەو خەڵكەیان دا، بەم جۆرە رێیان نەدا كوردی مەندەلی بگەڕێتەوە سەر زێد و خاكی خۆی.

 

عەرەباندن بە سێ ئاراستە
پڕۆفیسۆر د. خەلیل ئیسماعیل محەمەد پسپۆڕی جوگرافیای دانیشتووان گەلێك وتار و كتێبی دەربارەی شاڵاوەكانی عەرەباندنی كوردستان نووسیوە. ئەو پێی وایە شاڵاوی عەرەباندنی كوردستان لە عێراقدا بە سێ ئاراستە بەڕێوە چووە:
یەك: پارێزگای دیالە و ناوچەی فەیلینشینی باشووری كوردستان.


دوو: پارێزگای كەركووك كە بە چەندین شێواز ئەو سیاسەتەی تێدا پیادە كرا.


سێ: پارێزگای نەینەوا كە شاڵاوەكە رۆژهەڵات، باكور و رۆژاوای پارێزگاكەی گرتەوە.


بەگوێرەی نەخشەكەی ئەدمۆندز بێت، لە رۆژئاوای مووسڵ ناوچەی هەرە سەرەكیی ئێزدینشین شنگالە. نەخشەكە پێمان دەڵێ 90%ی شنگال كوردنشینە، بەڵام ناحیەی رەبیعە كورد تێیدا كەمینەیە (15-30%)یە.


گۆڕانی پێكهاتەی نەتەوەییانە یان ئەتنیكانەی عێراق تەنیا كوردی نەگرتەوە، بەڵام لەبەر ئەوەی قسەی سەرەكیم لەبارەی كوردەوەیە، ئیدی بەو نەتەوەیە دەستمان پێ كرد، بۆ ئەوەی رادەی ئەو ئەستەمییە بخەینە روو كە كورد لەم پرۆسەی گۆڕانی دیموگرافیایەدا رووبەڕووی بووەتەوە.


هەقیقەتێكی ئەمڕۆ كە زۆر بە زەقی بەدیی دەكەین ئەوەیە، ناوچەكانی هاوسنووری باشووری كوردستان لەگەڵ عەرەبستانی عێراق، هەر لە شنگال لە سنووری نێوان عێراق و سووریاوە تا دەگاتە مەندەلی و بەدرە لەسەر سنووری نێوان عێراق و ئێران لە رۆژهەڵاتی بەغدا، رووبەڕووی شاڵاوی گەلێك دژواری عەرەباندن و كورد دەركردن بوونەتەوە. لە رووی پێكهاتەی نەتەوەییانەی دانیشتووانەوە گۆڕانێكی زۆر بەدی هاتووە. شاڵاوەكانی عەرەباندن كە سیاسەتێكی هەمیشەیی دەوڵەتی عێراق بووە، لە كاتی هاتنەسەر دەسەڵاتی كەس و لایەنانی قەومیی عەرەب، شاڵاوەكان چڕتر دەبوونەوە، تا لە سەردەمی دووەمین دەسەڵاتی حزبی بەعس (1968- 2003) شاڵاوەكانی عەرەباندن گەیشتنە ترۆپك. تەواوی ناوچەكانی كوردنشین لە پارێزگای واست (شاری كووت ناوەندی پارێزگاكە و قەزای بەدرەی هاوسنووری ئیلام لە رۆژهەڵاتی كوردستان و قەزای حەی و نەعمانییە)، لە كورد پاكتاو كران، تەواوی ناوچەكانی كوردنشین لە پارێزگای دیالە، بەتایبەتی قەزاكانی خانەقین و مەندەلی و شارەبان، كورد پاكتاو كرا، تەنیا رێژەیەكی كەم لە كورد لە نێو شاری خانەقین و جەلەولادا مانەوە.