دیموكراتیه‌تى نیمچه‌ ڕاسته‌وخۆ و ڕوخساره‌كانى

به‌شى (2)

2-پێشنیاری میللی:
ئه‌و مافه‌یه‌ هه‌ندێك له‌ ده‌ستووره‌كان به‌ ژماره‌یه‌كی دیاریكراو له‌ ده‌نگده‌ری ده‌به‌خشن، به‌وه‌ی پڕۆژه‌ یاسایه‌ك، یا بیرۆكه‌یه‌كی دیاریكراو پێشكه‌ش به‌ په‌رله‌مان بكه‌ن. پێشنیاری میللی به‌ قۆناغی یه‌كه‌م داده‌نرێت له‌ قۆناغه‌كانی دانانی یاسادا، قۆناغه‌كانی تر به‌دوای ئه‌وه‌وە دێن.
پێشنیاری میللییش به‌ دوو شێواز ده‌بێت:
یه‌كه‌م: ده‌نگده‌ران پڕۆژه‌ یاسایه‌كی ته‌واو له‌ ڕووی داڕشتنه‌وه‌ پێشکەش به‌ په‌رله‌مان بکەن، پڕۆژه‌كه‌ش دابه‌ش كرابێت بۆ به‌ش و مادده‌ و بڕگه‌، ئه‌و شێوازه‌ش له‌ پێشنیاركردن به‌ پێشنیاری ته‌واو ناوده‌نرێت.
دووه‌م: ده‌نگده‌ران بیرۆكه‌ی یاساكه‌ پێشکەش بکەن، بێ ئه‌وه‌ی یاساكه‌یان داڕشتبێت، به‌ڵكوو په‌رله‌مان له‌ ڕێگه‌ی لێژنه‌ تایبه‌تمه‌نده‌كانی دایبڕێژێ، ئه‌و شێوازه‌ش له‌ پێشنیاركردن به‌ پێشنیاری ناته‌واو ناوده‌نرێت.


جێگه‌ی ئاماژه‌پێكردنه‌، ده‌ستووره‌كان هیچ جۆره‌ مه‌رجێكی ڕواڵه‌تی دیاریكراویان بۆ پێشنیاری میللی دانه‌ناوه‌، ته‌نیا ئه‌وه‌ نه‌بێت، ئه‌و پێشنیاره‌ له‌لایه‌ن ژماره‌یه‌كی دیاریكراو له‌ ده‌نگده‌ران واژۆ كرابێت، بۆیه‌شه‌ مه‌سه‌له‌ی پێشنیاركردنه‌كه‌ بۆ ده‌نگده‌ران ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌وه‌ی، پێشنیاره‌كه‌یان پێشنیارێكی ته‌واو بێت، یاخود ناته‌واو، واته‌ ته‌نیا بیرۆكه‌ بێت.


مافی پێشنیاری میللیی له‌ یه‌كێتیی سویسرا و هه‌ندێك له‌ ویلایه‌ته‌كانی ئه‌مەریكا په‌یڕه‌و ده‌كرێت، ده‌ستووری سویسرا ساڵی 1998، كه‌ له‌ ساڵی 2000ه‌وه‌ چووەته‌ بواری جێبه‌جێكردن، مافی داوه‌ به‌ هه‌ر (100000) هاووڵاتی، پێشنیاری میللیی بكه‌ن، به‌ڵام ئه‌و پێشنیاره‌ ته‌نیا مادده‌كانی ده‌ستوور ده‌گرێته‌وه‌ و یاسا ئاساییه‌كان ناگرێته‌وه‌. بۆیه‌ هاووڵاتییانی سویسری فێڵێكی یاسایی ده‌كه‌ن، به‌وه‌ی خۆیان ده‌رباز ده‌كه‌ن له‌وه‌ی پێشنیاری میللیی ته‌نیا بۆ مادده‌كانی ده‌ستوور بێت، له‌ ڕێگه‌ی ئه‌وه‌ی پێشنیاریان بۆ یاسا ئاساییه‌كان له‌ شێوه‌ی هه‌مواركردنی ده‌ستوور پێشكه‌ش ده‌كه‌ن، هه‌ر بۆیه‌شه‌ له‌ژێر ڕۆشنایی ده‌ستووری ساڵی 1848دا هاووڵاتییان داوای هه‌مواركردنی ده‌ستووریان كرد، به‌جۆرێك ده‌قێكی تێدابێت خواردنه‌وه‌ی (Absinthe) حەرام بكات، ئه‌و هه‌مواركردنه‌ش ئه‌نجامدرا، له‌كاتێكدا ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی یاساییه‌ نه‌ك ده‌ستووری.

2-ناڕازیبوونی میللی (الاعتراض الشعبي):
مه‌به‌ست له‌ ناڕازیبوونی میللی، مافی ژماره‌یه‌ك ده‌نگده‌ره‌ له‌ ناڕازیبووانیان له‌ یاسایه‌كی ده‌رچوو له‌لایه‌ن په‌رله‌مان، له‌ ماوه‌یه‌كی دیاریكراودا له‌ کاتی بڵاوكردنه‌وه‌ی. كه‌واته‌ یاساكه‌ له‌و حاڵه‌ته‌دا پێشتر له‌لایه‌ن په‌رله‌مان بڕیاری له‌سه‌ر دراوه‌ و ده‌رچووه‌ و بڵاو كراوه‌ته‌وه‌ و چووەته‌ واری جێبه‌جێكردنه‌وه‌، حكوومه‌تیش له‌سه‌ریه‌تی جێبه‌جێی بکات، به‌ڵام ده‌ستوور ڕێگه‌ به‌ ژماره‌یه‌ك ده‌نگده‌ر ده‌دات، له‌ ماوه‌یه‌كی دیاریكراودا ڕازینه‌بوونی خۆیان له‌سه‌ر ئه‌و یاسایه‌ پیشان بده‌ن. ناڕازیبوونی میللی نابێته‌ هۆی له‌كاركه‌وتنی یاساكه‌، به‌ڵكوو ده‌بێته‌ هۆی وه‌ستانی جێبه‌جێكردنی، دواتر ئه‌و یاسایه‌ ده‌خرێته‌ ڕیفراندۆمی میللییه‌وه‌ و چاره‌نووسی یاسایه‌کە له‌سه‌ر ئه‌نجامی ڕیفراندۆمه‌كه‌ ده‌وه‌ستێ. كه‌واته‌ یاسایەكه‌ له‌ حاڵه‌تی ناڕازیبوونی میللییه‌وه‌ له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی یاسادانانه‌وه‌ دروست كراوه‌ و گه‌ل ڕۆڵی تیادا نه‌بووه‌، به‌ڵكوو یاساكه‌ ته‌نیا به‌ بڕیاردان له‌سه‌ری، به‌گوێره‌ی ئه‌و ڕێوشوێنه‌ی پێویسته‌ بۆ ده‌ركردنی، ئه‌وا ده‌بێته‌ یاسایه‌كی ته‌واو، به‌ڵام جێبه‌جێكردنی دواده‌خرێت، تا ئه‌و ماوه‌ی ده‌ستوور بۆ ناڕازیبوون دیاریكردووه‌، كۆتایی دێت.


جیاوازیی نێوان ڕیفراندۆمی میللی و ناڕازیبوونی میللی ئه‌وه‌یه‌، له‌ حاڵه‌تی ڕیفراندۆمی میللییه‌وه‌ یاساكه‌ ناچێته‌ واری جێبه‌جێكردنه‌وه‌ تا نه‌خرێته‌ به‌رده‌م گه‌ل و گه‌ل پێی ڕازی نه‌بێت، به‌ڵام له‌ حاڵه‌تی ناڕازیبوونی میللی، یاساكه‌ له‌ په‌رله‌مان ده‌رچووه‌ و چووەته‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌، ده‌نگده‌رانیش مافی خۆیان له‌ ناڕازیبوون به‌كار ده‌هێنن، تا جێبه‌جێكردنی یاساكه‌ بوه‌ستێنن، دواتر ده‌خرێته‌ ڕیفراندۆمه‌وه‌. كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر ڕیفراندۆمی میللی مانای پێویستی خستنه‌ڕووی یاساكه‌ بگه‌یه‌نێت بۆ به‌رده‌م گه‌ل، تا ڕای وه‌ربگرێت به‌ ڕازیبوون یاخود ناڕازیبوون، ئه‌وا ناڕازیبوونی میللی به‌هه‌ڵپه‌ستراو هێشتنه‌وه‌ی یاساكه‌ ده‌گه‌یه‌نێت، كه‌ له‌لایه‌ن په‌رله‌مانەوە بڕیاری له‌سه‌ر دراوه‌، تا ماوه‌یه‌كی دیاریكراو، ئه‌گه‌ر ئه‌و ماوه‌یه‌ بێ ناڕازیبوونی ده‌نگده‌ران تێپه‌ڕی، ئه‌وا به‌ ڕه‌زامه‌ندییه‌كی ناڕاشكاوانه‌ی گه‌ل له‌سه‌ر ئه‌و یاسایه‌ داده‌نرێت.
كه‌واته‌ ناڕازیبوونی میللی به‌ دوو قۆناغ تێده‌پەڕێت:


قۆناغی یه‌كه‌م: گله‌یی ژماره‌یه‌كی دیاریكراو له‌ ده‌نگده‌ران له‌سه‌ر یاساكه‌ و داواكردنی ئه‌وه‌ی، كه‌ یاساكه‌ بخرێته‌ ڕیفراندۆمه‌وه‌.
قۆناغی دووه‌م: خستنه‌ڕووی یاساكه‌ بۆ ڕیفراندۆمی میللی، تا گه‌ل بڕیاری كۆتایی له‌باره‌ی ئه‌و یاسایه‌وه‌ بدات.


ئه‌وه‌ی جێگه‌ی تێبینییه‌، ئه‌و زۆرینه‌ی پێویسته‌ بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی یاساكه‌، ده‌بێت زۆرینه‌ی ڕه‌های ژماره‌ی ئه‌وانه‌ بێت، كه‌ مافی ده‌نگدانیان هه‌یه‌، نه‌ك زۆرینه‌ی ساده‌، ده‌نگ نه‌دانیش به‌ یاساكه‌ به‌ قبووڵكردنی یاساكه‌ داده‌نرێت.