توركیا بە بێ ئەردۆغان

 

هاتنی رەجەب تەییب ئەردۆغان بۆ سەر كورسیی دەسەڵات لە ٢٠٠٢، ئومێدێكی زۆری بە هاووڵاتییانی توركیا بەخشی، بەوەی ئیدی قەیرانی دارایی كۆتایی پێ دێت و توركیا كێشەی كورد چارەسەر دەكات و هەنگاوێكی گرنگیش دەهاوێت بۆ چوونە ناو یەكێتیی ئەوروپا. ئەردۆغان بە دانانی سیستەمێكی گەورە و گرنگی ئابووری، توانی قەیرانی دارایی لە توركیا نەهێڵێت، لە ٢٠٠٥یش چووە ئامەد و گوتی: ”وەكوو سەرۆك وەزیرانی توركیا دەڵێم، كێشەی كورد لە توركیادا هەیە و دەبێت لەسەر دەستی من چارەسەر بكرێت“، تا پرسی چارەسەری هێنایە بەرباس و هەنگاوی ئەو پرسەی نا. هەروەها بە هەوڵی خۆی و ئەو ستافەی لەگەڵیدا كاری دەكرد، توانی بڕوا بە یەكێتیی ئەوروپا بهێنێت كە دانوستاندن بۆ ئەندامبوونی توركیا لە یەكێتیی ئەوروپا دەست پێ بكاتەوە. كەواتە هەر سێ ئامانجی خۆی پێكا.


بەڵام لەدوای هەوڵی كودەتایەكەی ١٥ی تەمووز لە توركیا و گۆڕینی سیستەمی پەرلەمانی بۆ سەرۆكایەتی، كە هەموو دەسەڵاتەكان لەژێر سێبەری ئەرۆدغان كۆ بوونەوە، دەبینین لە ٢٠١٩دا قەیرانی دارایی لە توركیا لە ترۆپكدایە، پرسی چارەسەری كوردیش لەناو سەلاجە هەڵگیراوە و ئەندامبوونی توركیاش لە یەكێتیی ئەوروپا هەڵپەسێردراوە.


لەدوای ٢٠١٠، زۆربەی شڕۆڤەكارانی سیاسی لە توركیا پێیان وابوو كە توركیایەكی بەبێ ئەردۆغان، واتە توركیایەكی پڕ قەیرانی دارایی و توركیایەكە كە بایەخی توركیا لە هاوكێشەی سیاسیی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناهێڵێت. هەروەها نەبوونی ئۆپۆزسۆنێكی بەهێز لە توركیا، هەمیشە رێگەی خۆش كردووە تا ئەردۆغان بەردەوام لە ترۆپكدا بێت و بەدیلی نەبێت.


یەكێك لەو هۆكارانەی وای كرد ئەردۆغان و ئەكەپە بتوانن رای گشتیی توركیا بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەكار بهێنن، دەستبەسەرداگرتنی میدیای توركیا بوو، جا چ لە رێگەی سەرمایەدارەكانەوە كە میدیا سەربەخۆكانی توركیایان كڕییەوە و خستییانە بەرژەوەندیی ئەردۆغان، یان لە رێگەی كردنەوەی دەیان رۆژنامە و تەلەڤزیۆن، كە هەموویان ئەردۆغانیان وەكوو فڕیادەرسی توركیا ناو دەبرد و وێنایەكی وایان نیشانی خەڵك دابوو، ئەگەر ئەردۆغان لەناو بچێت، یان وەكوو سەرۆك وەزیران نەمێنێت، توركیا وێران دەبێت و شەڕی ناوەخۆ روو دەدات.


لە راستیدا ئۆپۆزسیۆنی توركیاش رۆڵی سەرەكیی هەبوو لە بەهێزكردنی ئەردۆغان، چونكە هەمیشە دژایەتیی یەكتریان كردووە و نەیانتوانیوە یەك گوتاری سیاسییان دژی ئەكەپە هەبێت. بۆ نموونە، لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی ٢٠١٥، كاتێك ئەكەپە بۆ یەكەم جار لەدوای ٢٠٠٢ زۆرینەی پەرلەمانی لەدەست دا، لەناو پەرلەمانی توركیا پارتە ئۆپۆزسیۆنەكان نەیانتوانی لەسەر دانانی سەرۆك پەرلەمانێك رێك بكەون كە ئەگەر كاندیدێكیان هەبوایە و پشتگیرییان بكردایە، سەرۆكی پەرلەمان لە دەستی ئەكەپەدا دەهاتە دەرێ، بەڵام وەكوو سینییەكی زێڕ ئەو پۆستەیان رادەستی ئەكەپە كردەوە. ئەمەش وای لە هاووڵاتییانی توركیا كرد، زیاتر لە پارتە ئۆپۆزسیۆنەكان دوور بكەونەوە و گوتیان ناتوانن بەرپرسیارییەتی هەڵبگرن.


دوای ئەوەی سیستەمی توركیا لە ٢٠١٨ بوو بە سەرۆكایەتی، ئەردۆغان هەموو دەسەڵاتێكی گرتە دەست، ئیدی ئەوەی دەیەوێت دەتوانێت بیكات، بەبێ ئەوەی حیساب بۆ هیچ پارتێكی سیاسیی توركیا بكات، بەڵام لەپاڵ ئەوەشدا، نەیتوانیوە قەیرانی دارایی لە توركیا كەم بكاتەوە، نەیتوانیوە لە یەكێتیی ئەوروپا نزیك ببێتەوە و نەیتوانیوە سۆزی باكوور وەكوو جاران بۆ لای خۆی رابكێشێت، بۆیە بینیمان لە هەڵبژاردنی شارەوانییەكانی ٣١ی٣ی٢٠١٩، بۆ یەكەم جار لە مێژووی ئەكەپەدا، كە سەرۆكی شارەوانیی ئەنكەرا و ئیستەنبۆڵی لەدەست دا.


ئەم زەنگەی گەلی توركیا بۆ ئەردۆغان ئەو مەسیجە بوو، كە پێیان گوت ئیدی توركیایەكی بەبێ ئەردۆغانیان دەوێت، چونكە ئەردۆغان توركیای خستووەتە ناو قەیرانی دارایی و دەیان كێشەی ناوەخۆییەوە.


ئەردۆغان هەستی بەوە كردووە كە پێگەی جەماوەریی لاواز بووە، بۆیە دەیەوێت ریفۆرم لەناو پارتەكەیدا بكات و كەسی شارەزا و بەئەزموون بهێنێتە پێشەوە، چونكە ئەگەر بێت و لە هەڵبژاردنی سەرۆكایەتیی ٢٠٢٣ نەتوانێت ٥٠+١ بەدەست بهێنێت، ئیدی دەبێت ئەو كورسییە بۆ كاندیدی ئۆپۆزسیۆن بەجێ بهێڵێت.


پرسیارە جیدییەكە ئەوەیە، ئایە پارتە سیاسییە كوردەكان، بە تایبەت هەدەپە، خۆیان ئامادە كردووە بۆ توركیایەكی دوای ئەردۆغان؟ چونكە بەرلەوەی ئەردۆغان بێتە سەر كورسیی دەسەڵات، حاڵی كورد لە ئێستا خراپتر بوو و رۆژانە گەنجی كورد دەخرایە زیندان و وەكوو تیرۆریست مامەڵەیان لەگەڵدا دەكرا.


لێتان ناشارمەوە، بۆ خۆشم حەز دەكەم توركیایەكی بەبێ ئەردۆغان ببینم، ئەوكات دەردەكەوێت نییەتی جەهەپە و پارتە ئۆپۆزسیۆنەكانی تر چۆن دەبێت بەرامبەر بە كورد، وەكوو رای خۆشم، پێم وانییە لە ئەردۆغان باشتر بن بۆ كورد.